–ความสามารถและผลงาน–

อาจารย์มนตรี ตราโมท เริ่มการศึกษา โดยเข้าเรียนที่โรงเรียนประจำจังหวัดสุพรรณบุรี (ปรีชาพิทยากร) สอบได้ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3 ภายหลังไปเรียนต่อที่โรงเรียนพรานหลวง ในพระบรมราชูปถัมภ์ จบชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 6

อาจารย์มนตรี สนใจดนตรีมาตั้งแต่เด็ก เนื่องจากบ้านอยู่ใกล้วัดสุวรรณภูมิ ซึ่งที่วัดนี้มีวงปี่พาทย์และมีการฝึกซ้อมอยู่เสมอ จึงได้ยินเสียงเพลงจากวงปี่พาทย์อยู่เป็นประจำ จนในที่สุดได้รู้จักกับนักดนตรีในวงและขอเข้าไปเล่นด้วย เมื่อมีการบรรเลงก็มักจะไปช่วยตีฆ้องเล็กหรือทุ้มเหล็กด้วยเสมอ

เมื่อจบมัธยมศึกษาปีที่ 3 อาจารย์มนตรีตั้งใจจะมาเรียนต่อในกรุงเทพฯ แต่บังเอญเจ็บกระเสาะกระแสะเรื่อยมา จึงไม่ได้เรียนต่อ ครูสมบุญ นักฆ้องซึ่งเป็นครูปี่พาทย์ประจำวงที่วัดสุวรรณภูมิ ชวนให้มาหัดปี่พาทย์ จึงได้เริ่มเรียนอย่างจริงจังตั้งแต่นั้นมาประมาณ 2 ปี และได้เป็นนักดนตรีประจำวงปี่พาทย์ จังหวัดสุพรรณบุรี

ต่อมา ได้ไปศึกษาเพิ่มเติมด้านปี่พาทย์ที่จังหวัดสมุทรสาคร ราว พ.ศ. 2456 ที่บ้านครูสมบุญ สมสุวรรณ ที่บ้านนี้มีวงปี่พาทย์และแตรวง อาจารย์มนตรีจึงได้ฝึกทั้ง 2 อย่างคือ ด้านปี่พาทย์ ฝึกระนาดเอกและฆ้องวงใหญ่ ด้านแตรวง ฝึกเป่าคลาริเน็ต นอกจากนี้ครูสมบุญยังได้แนะวิธีแต่งเพลงให้ด้วย

ในปี พ.ศ. 2460 อาจารย์มนตรี ได้เข้ามาสมัครรับราชการในกรมพิณพาทย์หลวง ซึ่งมีพระยาประสานดุริยศัพท์ (แปลก ประสานศัพท์) เป็นเจ้ากรม ขณะที่ทำงานอยู่ก็ได้เรียนโรงเรียนพรานหลวงด้วยจนจบมัธยมศึกษาปีที่ 6

อาจารย์มนตรี ได้รับเลือกเป็นนักดนตรีประจำวงข้าหลวงเดิม เป็นวงที่จะต้องตามเสด็จทุกๆแห่ง โดยพระยาประสานดุริยศัพท์จะเป็นผู้ควบคุมทุกครั้ง อาจารย์มนตรี เริ่มแต่งเพลงเมื่ออายุ 20 ปี เพลงแรกที่แต่ง คือ เพลงต้อยติ่ง 3 ชั้น เมื่อ พ.ศ. 2467 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงประชวน แพทย์ถวายการแนะนำให้ทรงฟังนิทานหรือดนตรีเบา ประกอบกับเสวยพระโอสถ กรมมหรสพจึงจัดวงเครื่องสายเบาๆ บรรเลงถวาย วงเครื่องสายนี้ได้เพิ่มขิมขึ้น อาจารย์มนตรีได้รับหน้าที่เป็นผู้ตีขิม ในวังหลวงเป็นคนแรก บรรเลงถวายทุกวันจนพระอาการหายเป็นปกติ

–ความสามารถและผลงาน–

กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดม ทรงสนพระทัยดนตรีไทยมากถึงกับมีวงปีพาทย์วงหนึ่งเรียกกันว่า “วงพระองค์เพ็ญ” ทรงเป็นนักแต่งเพลงมราสามารถพระองค์หนึ่ง โดยได้ทรงแต่งเพลง “ลาวดวงเดือน” ซึ่งเป็นเพลงที่นิยมกันแพร่หลายในปัจจุบัน

สำหรับเพลงลาวดวงเดือนนี้ พระองค์ท่านแต่งขึ้นต้องการให้มีสำเนียงลาว เนื่องจากโปรดทำนองและลีลาเพลง “ลาวดำเนินทราย” เมื่อคราวที่เสด็จตรวจราชการ ภาคอีสาน ระหว่างที่ประทับแรมอยู่ตามทางจึงทรงแต่งเพลงลาวดวงเดือนขึ้น เพื่อให้คู่กับเพลงลาวดำเนินทราย ประทานชื่อว่า “เพลงลาวดำเนินเกวียน” ได้มีผู้กล่าวว่า แรงบันดาลใจที่พระองค์แต่งนั้นเนื่องจากผิดหวังในความรัก คือ เมื่อพระองค์จบการศึกษาจากประเทศอังกฤษ เสด็จขึ้นไปเที่ยวเชียงใหม่ และได้พบกับเจ้าหญิงชมชื่น ธิดาเจ้าราชสัมพันธวงศ์ พระองค์สนพระทัยมากจนถึงกับให้ผู้ใหญ่ในมณฑ,พายัพเป็นเถ้าแก่เจรจาสู่ขอแต่ได้รับคำตอบจากเจ้าราชสัมพันธวงศ์ว่าขอให้เจ้าหญิงชมชื่นอายุ 18 ปีก่อน เพราะขณะนั้นอายุเพียง 16 ปี และขอให้ได้รับพระบรมราชนุญาตด้วย เมื่อกรมหมื่นพิไชยมหินทโรดมกลับถึงกรุงเทพฯ ก็ได้รับการทัดทานจากพระบรมวงศานุวงศ์มาก พระองค์ได้รับความผิดหวัง จึงระบายความรักด้วยความอาลัยลงในพระนิพนธ์บทร้อง “เพลงลาวดวงเดือน” ซึ่งเป็นเพลงที่มีความหมายไพเราะอ่อนหวามจับใจผู้ฟังมาจนทุกวันนี้ พระองค์สิ้นพระชนม์ (ประชวนพระโรคปอด) เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2452 มีพระชนมายุเพียง 28 พรรษา

บิดาเป็นนักดนตรี ทำหน้าที่ตีฆ้องอยู่ในวงบางขุนพรหม มารดาเป็นนักร้องเพลงฉ่อย ครูเจียนจึงมีพรสวรรค์ทางดนตรีไทยโดยสายเลือด เล่ากันว่าเมื่อยังเด็ก ครูสามารถจำเพลงได้เองโดยไม่ต้องต่อเพราะความที่บิดามีลูกศิษย์มาก เวลานั่งอยู่ใต้ถุนบ้านก็ได้ยินได้ฟังจนขึ้นใจ อายุได้ประมาณ ๑๐ ปีก็เล่นเข้าวงปี่พาทย์รุ่นเด็กของวังบางขุนพรหมได้ สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ทรงเห็นว่ามีฝีมือใช้ได้ จึงโปรดให้นำตัวมาฝากไว้เป็นศิษย์ของครูจางวางทั่ว พาทยโกศล ที่บ้านหลังวัดกัลยาณมิตร ซึ่งเป็นวันเดียวกับที่ครูเตือน พาทยโกศล ได้มาฝากตัวเป็นศิษย์ของท่านครูจางวางทั่วเช่นกัน และครูเจียนเป็นผู้โชคดีที่มีโอกาสได้ต่อเพลงพระราชนิพนธ์ของสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ซึ่งต่อประทานด้วยพระองค์เองพร้อมกับครูนพ ศรีเพชรดี ด้วย 

พ.ศ. ๒๔๘๐ ได้เข้ารับราชการที่กองดุริยางค์ทหารเรือ จนถึง พ.ศ. ๒๔๘๗ ลาออกจากทหารเรือมียศเป็นจ่าเอก ต่อมาเข้าทำงานที่กรมไปรษณีย์โทรเลข การรถไฟแห่งประเทศไทย กรมที่ดิน และท้ายที่สุด ที่องค์การเชื้อเพลิง กระทรวงกลาโหมจนเกษียณอายุ จากนั้นชุมนุมดนตรีไทย มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ได้เชิญมาสอนประจำจนถึงวาระสุดท้ายของชีวิต 

ครูเตือนสมรสกับนางกิมไล้ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๑ และกับนางเรืองเมื่อ พ.ศ. ๒๔๘๕ มีบุตรชายหญิงทั้งสิ้น ๘ คน คือ นางบุหงา กลิ่นหอม นางบุญรวม เถาปฐม นายอรุณ พาทยกุล นางบุญรัตน์ รูปเทวินทร์ นางพิมผกา สุทธิวงศ์ นายจำลอง พาทยกุล นางวิไลวรรณ พันธุวงศ์ และนายบำรุง พาทยกุล ในบรรดาบุตรชายหญิงทั้ง ๘ คนนี้ มีเพียง ๒ คน เท่านั้นที่มีความสามารถทางดนตรีเจริญรอยตามครูเตือน คือนายอรุณและนายบำรุง  

ครูเตือนเริ่มเรียนดนตรีกับบิดาและปู่ (ชื่อแดง) ตั้งแต่อายุประมาณ ๗ ปี โดนหัดตีฆ้องวงใหญ่และต่อมาตีระนาด หลังจากที่เรียนจบชั้นประถมศึกษาปีที่ ๔ จากโรงเรียนวัดโพธาราม จังหวัดเพชรบุรีแล้ว ขณะนั้นอายุประมาณ ๑๐ ปี บิดาก็พาไปฝากให้เรียนดนตรีเพิ่มเติมกับท่านครูจางวางทั่ว พาทยโกศล ที่บ้านหลังวัดกัลยาณมิตร ครูเตือนได้เรียนวิชาสามัญต่อที่โรงเรียนอัสสัมชัญ สามเสน ในขณะเดียวกัน ก็ได้เรียนดนตรีกับท่านครูจางวางทั่วโดยเริ่มต้นตั้งแต่เพลงทะแย เป็นลำดับไปจนถึงเพลงหน้าพาทย์ชั้นสูง  ครูเตือนเป็นศิษย์รุ่นราวคราวเดียวกับนายทรัพย์ เซ็นพานิช คนระนาดฝีมือดี ครูเตือนเล่าว่า ท่านครูจางวางทั่วเอาใจใส่เคี่ยวเข็ญในเรื่องการต่อเพลงและการฝึกซ้อมลูกศิษย์เป็นอันมาก เป็นต้นว่า เมื่อตีฆ้องนั้น ถ้ายังไม่ได้แม่นยำคล่องแคล่ว ก็เอาด้ายผูกข้อมือไว้กับฆ้องวงไม่ให้ลุกไปไหน และไม่ยอมให้นั่งพิงฆ้องด้วย เพื่อให้ท่านั่งสวยเป็นระเบียบ ทุกเช้าท่านครูจางวางจะปลุกลูกศิษย์ให้ลุกขึ้นตั้งแต่เวลาประมาณตี ๕ เพื่อไล่ระนาด ดังนั้นเพลงที่ต่อจากท่านครูจางวางจึงจำได้แม่นยำไม่ลืมจนกระทั่งบัดนี้ 

ครูเตือนเรียนดนตรีอยู่ที่บ้านท่านครูจางวางทั่ว จนอายุประมาณ ๒๐ ปีเศษ วงปี่พาทย์บางประทุนของนายชุม ก็ได้มาตามให้ไปสอน เพราะมีเครื่องดนตรีครบแล้วแต่ยังไม่มีครู ครูเตือนไปสอนให้อยู่หลายปีและหลังจากนั้นครูเตือนก็ลาออกจากบ้านท่านครูจางวางทั่วตั้งใจจะกลับบ้าน เผอิญไปพบนายปุ่น คงศรีวิไล ศิษย์ครูเดียวกันโดยไม่คาดหมาย นายปุ่นได้ชักชวนให้ไปตั้งวงปี่พาทย์อยู่ด้วยกันที่วัดหญ้าไทร คลองอ้อม ครูเตือนไปอยู่กับนายปุ่นประมาณ ๒ ปี จนกระทั่งวงนั้นมีชื่อเสียงเป็นปึกแผ่น จึงได้ลาไปตั้งวงของตนเอง อยู่ที่จังหวัดเพชรบุรี ใน พ.ศ. ๒๔๗๐ และอีกหลายปีต่อมาจึงได้ย้ายมาอยู่กรุงเทพฯ 

นอกจากครู ๓ ท่านที่ได้เอ่ยนามมาแต่ต้นคือ ครูพร้อม ปู่แดง และท่านครูจางวางทั่วแล้วครูเตือนยังได้ไปเรียนดนตรีและต่อเพลงเพิ่มเติมจากครูอื่นๆ อีกหลายท่าน คือ ครูต้ม พาทยกุล (ปู่) พระยาเสนาะดุริยางค์ (แช่ม สุนทรวาทิน) พระยาภูมีเสวิน นายเทวาประสิทธิ พาทยโกศล ครูช่อ สุนทรวาทิน ครูแถม สุวรรณเสวก หลวงไพะเราะเสียงซอ (อุ่น ดูรยะชีวิน) ครูเตือน มีความสามารถเล่นดนตรีได้รอบวง ในทางปี่พาทย์จัดว่าได้เรียนถึงระดับสูงสุดแล้ว โดยที่ถนัดทางระนาดมากที่สุด ครูเตือนได้รับมอบให้ทำพิธีไหว้ครูจากปู่แดงและเจ้ากรมจันทร์ (เจ้ากรมจันทร์เป็นคนปี่พาทย์อยู่ที่วังของเจ้าพระยาเทเวศน์วงศ์วิวัฒน์และได้ไปเป่าปี่ให้วงของนายชุมเสมอ จึงได้พบกับครูเตือน) ส่วนในทางเครื่องสายนั้น สามารถเดี่ยวซอสามสายได้มากและยังมีความสามารถเป่าปี่คลาริเนตได้อีกด้วย 

นอกจากจะสอนดนตรีแก่ศิษย์ที่บ้านแล้ว ตั้งแต่ปีประมาณ พ.ศ. ๒๔๖๘ ครูเตือนยังได้รับเชิญให้ไปสอนวิชาดนตรีและการขับร้องที่โรงเรียนฝึกหัดครูที่จังหวัดเพชรบุรี และต่อมาก็สอนที่สถาบันอื่นๆ อีกหลายแห่ง เช่น โรงเรียนวิสุทธิกษัตรี พระประแดง โรงเรียนราชประชาสมาศัย คณะครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย โรงเรียนอัสสัมชัญ บางรัก โรงเรียนศรีอยุธยา สถาบันเทคโนโลยีและอาชีวศึกษา วิทยาเขตวิทยาลัยนาฎศิลปกรมศิลปากร (วิชาประดิษฐ์เครื่องดนตรีไทย) 

นอกจากความสามารถในการบรรเลงดนตรีแล้ว ครูเตือนยังแต่งเพลงไว้หลายเพลง เช่น แขกมอญบางช้าง ๒ ชั้นทางเปลี่ยน โหมโรงเทพอัศวิน โหมโรงสดุดีอัสสัมชัญ โหมโรงเพชรศรีอยุธยา นกจาก ๒ ชั้น ลาวต่อนกเถา ลาวดำเนินทรายเที่ยวกลับ เพลงสามัคคีชุมนุมทางไทย ฯลฯ 

เนื่องจากครูเตือนได้สอนลูกศิษย์ทางปี่พาทย์อย่างจริงจังเป็นเวลาหลายปี จึงมีลูกศิษย์มาก ที่มีฝีมือได้แก่ นายไว รุ่งเรือง นายเพิ่ม นายเยื่อ นายย้อย เป็นต้น และวงดนตรีของครูที่จังหวัดเพชรบุรีนั้น มีทั้งวงปี่พาทย์ แตรวง และอังกะลุง นับเป็นวงที่มีความสามารถพอตัว ครั้งหนึ่ง วงปี่พาทย์คณะนายเตือน ได้ชนะเลิศถ้วยเงิน ในการประกวดเพลงชาติไทย ที่ศาลากลางจังหวัดเพชรบุรี จนแม้อายุ ๗๐ ปีแล้ว ก็ยังเดี่ยวกราวในแสดงฝีมือได้ดีในคราวงานฉลองครบรอบ ๑๐๐ ปี ของสมเด็จเจ้าฟ้า กรมพระนครสวรรค์วรพินิต เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๔ 

ในช่วงชีวิตที่ผ่านมา ครูเตือนมีผลงานทางดนตรีมากทั้งในส่วนฝีมือการบรรเลงของท่านเอง การแต่งเพลง การถ่ายทอดวิชาให้แก่ศิษย์ ทั้งโดยส่วนตัวและตามสถาบันต่างๆ  จนกระทั่งทุกวันนี้ (พ.ศ. ๒๕๒๕) และยังได้เผยแพร่บันทึกเสียงและภาพบรรเลงไว้อีกมากจนสุดจะพรรณาได้หมด และเป็นคนมีฝีมือสามารถสร้างและซ่อมเครื่องดนตรีได้ทุกชนิด ที่มีชื่อเสียงมากคือประดิษฐ์เครื่องดนตรีขนาดย่ออย่างได้สัดส่วนลวดลายงดงาม มีขนาดเหมือนของเล่นแต่สามารถบรรเลงได้จริง ขนาดเล็กที่สุดที่ครูทำไว้นั้น วางบนฝ่ามือได้ 

ครูเตือน พาทยกุล ได้รับการยกย่องให้เป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีไทย) ประจำปีพุทธศักราช ๒๕๓๕ ต่อมาได้ก่อตั้ง “โรงเรียนพาทยกุลการดนตรีและนาฏศิลป์” ในปี พ.ศ. ๒๕๓๘

ครูเตือน พาทยกุล ถึงแก่กรรมด้วยโรคติดเชื้อในกระแสโลหิตเนื่องด้วยปอด เมื่อวันที่ ๖ กรกฎาคม ๒๕๔๖ สิริรวมอายุได้ ๙๘ ปี

การศึกษาวิชาสามัญนั้น มิได้เข้าเรียนที่โรงเรียนใด แต่เรียนที่บ้านตนเองจนอายุได้ ๑๘ ปี สำหรับวิชาดนตรีไทย ได้เรียนปี่ชวากับ ครูชื่อ “หนูดำ” ซึ่งภายหลังได้เลิกเป็นครู ไปถือศีลอยู่ในถ้ำภูเขาทอง ส่วนวิชาดนตรีปี่พาทย์อื่น ๆ รวมทั้งปี่ใน ปี่นอก นั้น ได้ศึกษาอย่างจริงจังกับ ครูช้อย  สุนทรวาทิน (บิดาของพระยาเสนาะดุริยางค์) จนบรรลุความแตกฉานเป็นเอตทัคคะทางดุริยางคศิลป์อย่างเยี่ยมยอดต่อมา 

หน้าที่การงานของท่านเริ่มด้วยการเข้ารับราชการครั้งแรกในกระทรวงนครบาล เป็นหมื่นทรงนรินทร์ เมื่อ พ.ศ.๒๔๑๗ ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดปีละ ๑๖ บาท แต่อยู่ได้ไม่นาน ก็ลาออก ครั้นต่อมาภายหลัง เมื่อสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ ๕ มีพระประสงค์ให้นักดนตรีของวัดน้อยทองอยู่ซึ่งมีครูช้อย  สุนทรวาทิน เป็นครู มีนายแปลก (พระยาประสานดุริยศัพท์) กับนายแช่ม (พระยาเสนาะดุริยางค์) เป็นศิษย์เอก เข้าถวายตัวเป็นมหาดเล็กเรือนนอก ท่านจึงกลับเข้ารับราชการอีกครั้งหนึ่ง ล่วงมาจนถึง พ.ศ. ๒๔๕๒ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อครั้งทรงพระยศเป็นพระยุพราช ได้ทูลขอพระราชทานบรรดาศักดิ์ จาก พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ให้นายแปลกเป็นที่ “ขุนประสานดุริยศัพท์” นับจากนั้นก็ได้รับพระราชทานเลื่อนบรรดาศักดิ์มาเป็นลำดับ จนได้เป็น “พระยาประสานดุริศัพท์” เจ้ากรมปี่พาทย์หลวง ในรัชกาลที่ ๖ เมื่อวันที่ ๑๗ มีนาคม พ.ศ.๒๔๕๘ เรื่อยมาจนวาระสุดท้ายแห่งชีวิต 

ความรู้ความสามารถทางดนตรีไทยของพระยาประสาน ฯ นั้น นับได้ว่าเป็นเอกแห่งบรมครูของการสยามสังคีตได้ผู้หนึ่ง ครูจิตร  เพิ่มกุศล นักดนตรีอาวุโสในปัจจุบันซึ่งเคยรับราชการอยู่ในวงปี่พาทย์ ของสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช ในรัชกาลที่ ๕ หรือที่เรียกกันทั่วไปว่า “วงสมเด็จพระบรม ฯ” ซึ่งมีพระยาประสาน ฯ เป็นผู้ควบคุมวง เล่าให้ผู้เขียนฟังว่า “ท่านถึงทุกเครื่อง” ที่ว่าถึงนั้น คือ ถึงพร้อมทั้งฝีมือ ความรู้ ปฏิภาณ ไหวพริบ ความเป็นครู และความเป็นศิลปิน อันหาได้ยากยิ่งในผู้อื่น เมื่อครั้งสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาภาณุพันธ์วงศ์วรเดช ทรงจัดหาผู้เชี่ยวชาญการดนตรีไปร่วมแสดงงานมหกรรมฉลองครบร้อยปีของพิพิธภัณฑ์เมืองวิมปลี่ย์ ที่ประเทศอังกฤษ ในปี พ.ศ. ๒๔๒๘ นั้น ท่านก็ได้รับเลือกไปด้วยในฐานะเอตทัคคะทางปี่และขลุ่ย ผลการบรรเลงเดี่ยวของพระยาประสาน ฯ เป็นที่พอพระราชหฤทัยของสมเด็จพระราชินีเจ้าวิคตอเรีย เป็นที่ยิ่ง ถึงกับทรงรับสั่งขอฟังการเป่าขลุ่ยเป็นการส่วนพระองค์อีกครั้งในพระราชวังบัคกิ้งแฮม การบรรเลงครั้งหลังนี้ สมเด็จพระราชินีเจ้าวิคตอเรีย ทรงลุกจากที่ประทับและใช้พระหัตถ์ลูบคอพระยาประสาน ฯ พร้อมทั้งมีรับสั่งถามว่าเวลาเป่านั้นหายใจบ้างหรือไม่ เพราะเสียงขลุ่ยดังกังวานอยู่ตลอดเวลาไม่หยุดหายแม้ชั่วขณะ เป็นที่พอพระราชหฤทัยยิ่งนับเป็นเกียรติประวัติอย่างสูงแก่การดุริยางค์ไทย อันที่จริงมืใช่แต่ต่างเมืองจะยกย่องความสามารถของท่านแต่ฝ่ายเดียวก็หาไม่ ครูมีแขก  (พระประดิษฐ์ไพเราะ) บรมครูทางดุริยางคศิลป์ ก็ยังปรารภว่า “นายแปลก เป่าปี่ดีนัก ทำอย่างไรจึงจะได้ฟัง” ครั้นความทราบถึงพระยาประสาน ฯ ท่านก็รีบนำปี่ไปกราบและเดี่ยวเพลงทยอยเดี่ยวให้ครูมีแขกฟัง เมื่อจบเพลง ครูมีแขก ชมว่า “เก่งไม่มีใครสู้”  

ครั้งหนึ่งมีการซ้อมดนตรีของวงวังบูรพาภิรมย์ พระยาประสาน ฯ ไปร่วมตีกลองอยู่ด้วยเสียงกลองนั้น ทำให้สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาภาณุพันธุ์วงศ์วรเดช ท่านเจ้าของวังรับสั่งถามว่าใครตีกลอง เมื่อทรงทราบว่าเป็นพระยาประสาน ฯ ถึงกับทรงอุทานว่า “ไม่ใช่คนนี่ ไอ้นี่มันเทวดา” ทั้งนี้เพราะเสียงกลองที่ท่านตีนั้นไพเราะจับใจถูกอารมณ์ ถูกจังหวะของดนตรียิ่งนัก  

อันที่จริง พระยาประสาน ฯ ไม่ชอบการแต่งเพลงขึ้นใหม่เท่าใดนัก ท่านเคยกล่าวไว้ว่า “เพลงของเก่าเพราะ ๆ ยังมีอีกมาก” แต่ในสมัยนั้นมักมีการประชันวงปี่พาทย์ ระหว่างวังระหว่างบ้านอยู่เป็นนิจ พระยาประสาน ฯ เองก็อยู่ในฐานะเป็นครูของวงหลวง จะอยู่เฉยไม่คิดประดิษฐ์เพลงให้ลูกศิษย์ ในขณะที่ครูของวงอื่นทำกันอยู่เป็นวิสัยกระไรได้ งานคีตนิพนธ์ของท่านเท่าที่รวบรวมได้มีดังต่อไปนี้ เชิดจีน ๓ ชั้น พม่าห้าท่อน เขมรราชบุรี ลาวคำหอม ลาวดำเนินทราย เขมรทรงพระดำเนิน (เขมรกล่อมพระบรรทม) เขมรปากท่อ เขมรใหญ่ ดอกไม้ไทร ถอนสมอ ทองย่อน  เทพรัญจวน นารายณ์แปลงรูป แมลงภู่ทอง สามไม้ใน อาถรรพ์ คุณลุงคุณป้า พราหมณ์เข้าโบสถ์ ธรณีร้องไห้ มอญร้องไห้ แขกเห่ อนงค์สุชาดา วิเวกเวหา แขกเชิญเจ้า ย่องหงิด ๓ ชั้น เป็นต้น 

เป็นการเหลือวิสัยที่จะบรรยายความสามารถทางดนตรี ของคีตกวีเอกแห่งสยาม ท่านนี้ได้บริบูรณ์ ทว่ามีหลักการปรนัยอยู่อย่างหนึ่งว่าจะดูครูให้ดูศิษย์ ถ้าศิษย์ดีมีฝีมือ ครูก็จะยิ่งไปกว่าเป็นทวีคูณ ฉะนั้น เมื่อพิจารณาศิษย์ของพระยาประสาน ฯ ที่มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักกันโดยทั่วไปคือ พระประดับดุริยกิจ (แหยม วีณิน) พระเพลงไพเราะ (โสม สุวาทิต) หลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) หลวงบรรเลงเลิศเลอ (กร กรวาทิน) พระยาภูมีเสวิน (จิตร จิตตเสวี) อาจารย์มนตรี ตราโมท ครูเฉลิม บัวทั่ง เหล่านี้แล้ว  ก็จะเห็นได้ว่า พระยาประสาน ฯ อยู่ในขั้น “เทวดา” สมพระดำรัสของสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาภาณุพันธุ์วงศ์วรเดช เพียงไร 

ในด้านชีวิตครอบครัว ท่านสมรสกับนางสาวพยอม ชาวจังหวัดราชบุรี มีบุตรธิดาทั้งสิ้น ๑๑ คน ถึงแก่กรรมแต่ยังเล็กเสีย ๖ คน เหลืออยู่เรียงลำดับได้ดังนี้ ๑. หญิง ชื่อ มณี ประสานศัพท์ (มณี สมบัติ) ๒. หญิง ชื่อ เสงี่ยม ประสานศัพท์ (นางตรวจนภา  พวงดอกไม้) ๓. หญิง ชื่อ ประยูร ประสานศัพท์ ๔. ชาย ชื่อ ปลั่ง ประสานศัพท์ (ขุนบรรจงทุ้มเลิศ) ๕. หญิง ชื่อ ทองอยู่ ประสานศัพท์ (นางอินทรรัตนากร อินทรรัตน์) 

พระยาประสานดุริยศัพท์ ล้มป่วยด้วยโรคชราและถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ ๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๖๗ (แต่ในทะเบียนประวัติข้าราชการสำนักพระราชวังลงไว้ว่า วันที่ ๖ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๖๗) สิริอายุได้ ๖๕ ปี

พระนามเดิมว่า ฉิม ทรงเป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาช และสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ ทรงพระราชสมภพเมื่อวันที่ 24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2310 ทรงได้รับการสถาปนาเป็น สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร เมื่อมีพระชนมายุได้ 16 พรรษา ต่อมาพระองค์ได้อภิเษกสมรสกับ เจ้าฟ้าหญิงบุญรอด พระธิดาสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์ ซึ่งภายหลังเจ้าฟ้าหญิงบุญรอดได้รับการสถาปนาเป็นสมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี ดำรงตำแหน่งพระอัครมเหสี หลังการขึ้นครองราชย์ของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย โดยทั้งสองพระองค์มีพระราชโอรสร่วมกัน 3 พระองค์ พระองค์ใหญ่ซึ่งปรากฏพระนามภายหลังว่าเจ้าฟ้าราชกุมาร สิ้นพระชนม์เสียตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ รองลงมา คือ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์น้อย คือพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว

ขณะที่พระองค์มีพระชนมายุ 40 พรรษา พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกจึงโปรดให้ตั้งพระราชพิธีอุปราชาภิเษก สถาปนาพระเกียรติยศขึ้นเป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล แต่ให้คงเสด็จประทับอยู่ที่พระราชวังเดิม มิให้ขึ้นไปประทับ ณ พระราชวังบวรฯ ด้วยสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท ได้กราบทูลไว้แต่เมื่อประชวรหนักว่าขอให้ลูกเธอได้อาศัยในพระราชวังบวรฯ ต่อไป ทั้งทรงพระราชดำริเห็นว่า พระองค์ก็ทรงพระชรามากอยู่แล้ว ไม่ช้านานเท่าใดพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยก็จะได้เสวยราชสมบัติ การย้ายวัง ควรไว้ย้ายเมื่อเสด็จเข้ามาประทับในพระบรมมหาราชวังทีเดียว ถึงปี พ.ศ. 2352 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชได้เสด็จสวรรคต กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ได้เสด็จขึ้นครองราชย์ ทรงมีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า

“พระบาทสมเด็จพระบรมราชาธิราชรามาธิบดี ศรีสินทรบรมมหาจักรพรรดิราชาธิบดินทร์ ธรณินทราธิราช รัตนากาศภาสกรวงศ์ องค์ปรมาธิเบศร์ ตรีภูวเนตรวรนายก ดิลกรัตนราชชาติ อาชาวศรัย สมุทัยดโรมนต์ หริสกลจักรวาฬาธิเบนทร์ สุริเยนทราธิบดินทร์ หรหรินทราธาดาธิบดี ศรีสุวิบูลยคุณ อกนิฐฤทธิราเมศวรมหันต์ บรมธรรมิกราชาธิราชเดโชไชย พรหมเทพาดิเทพนฤบดินทร์ ภูมินทรปรมาธิเบศร์ โลกเชฐวิสุทธิ์ส

          ด้านดนตรี
          พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงมีพระปรีชาสามารถดนตรีเป็นอย่างสูง เครื่องดนตรีที่ทรงถนัดและโปรดปรานคือ ซอสามสาย เพลงพระราชนิพนธ์ที่มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักกันดีคือ เพลงบุหลันลอยเลื่อน หรือ บุหลัน(เลื่อน)ลอยฟ้า ต่อมามักจะเรียกว่า เพลงทรงพระสุบิน เพลงนี้จึงเป็นที่แพร่หลายจนรู้จักกันกว้างขวางถึงปัจจุบันเช่นกัน

โครงการศิลปินแห่งชาติ 

          สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ ได้จัดทำโครงการศิลปินแห่งชาติ มาตั้งแต่ พุทธศักราช 2527 เพื่อสรรหา ส่งเสริมสนับสนุน และช่วยเหลือศิลปินผู้สร้างสรรค์ ผลงาน ศิลปะล้ำค่า และ ยกย่องเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติ โดยมีสำนัก งานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติเป็นผู้พิจารณา 

         ศิลปินแห่งชาติ นับเป็นทรัพยากรบุคคลสำคัญทางด้านศิลปะ ที่ได้สืบสานงานศิลปะ ของชาติให้เชื่อมโยงจากอดีตมาสู่ปัจจุบันเป็นการถ่ายทอดภูมิปัญญาของบรรพบุรุษในอดีต ให้มีความรุ่งโรจน์สืบไปยังอนาคตข้างหน้า 

         การจัดทำโครงการศิลปินแห่งชาติ ได้มีการกำหนดวัตถุประสงค์ของการจัดทำโครงการ ไว้ 5 ข้อ ได้แก่ 

         - จัดทำทำเนียบศิลปินทุกแขนงทั่วประเทศ 
         - สรรหาศิลปินเพื่อประกาศยกย่องเกียรติคุณขึ้นเป็นศิลปินแห่งชาติ 
         - จัดตั้งกองทุน (มุลนิธิ) สวัสดิการเพื่อศิลปิน 
         - สนับสนุนให้ศิลปินได้มีโกาสเผยแผร่ผลงาน 
         - อนุรักษ์และส่งเสริมให้มีการสืบทอดความรู้ ความสามารถของศิลปิน 
       
คุณสมบัติของศิลปินแห่งชาติ 

            1) เป็นผู้มีสัญชาติไทยและยังมีชีวิตอยู่ในวันตัดสิน
          2) เป็นผู้ที่มีความสามารถ มีความเชี่ยวชาญและมีผลงานดีเด่นเป็นที่ยอมรับของวงการศิลปินแขนงนั้น
          3) เป็นผู้สร้างสรรค์และพัฒนาศิลปะแขนงนั้นจนถึงปัจจุบัน
          4) เป็นผู้ผดุงและถ่ายทอดศิลปะแขนงนั้น
          5) เป็นผู้ปฏิบัติงานศิลปะแขนงนั้นอยู่ในปัจจุบัน
          6) เป็นผู้มีคุณธรรมและมีความรักในวิชาชีพของตน
          7) เป็นผู้มีผลงานที่ยังประโยชน์ต่อสังคมและมนุษยชาติ

ในปี พ.ศ. 2443 ขณะเมื่ออายุ 19 ปี ท่านได้แสดงฝีมือเดี่ยวระนาดเอกถวายสมเด็จพระราชปิตุลา บรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช เป็นที่ต้องพระทัยมาก จึงทรงรับตัวเข้ามาไว้ที่วังบูรพาภิรมย์ ทำหน้าที่คนระนาดเอกประจำ ต่อมาวันที่ 27 มิถุนายน พ.ศ. 2468 นายศร ศิลปบรรเลง ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นหลวงประดิษฐไพเราะ มีราชการในกรมมหรสพ ถือศักดินา 400^[4] เข้ารับพระราชทานสัญญาบัตรเมื่อวันที่ 11 กรกฎาคม ณ พระที่นั่งบรมพิมาน^[5] แล้วได้รับพระราชทานยศเป็น หุ้มแพร ในวันที่ 13 กรกฎาคม ศกเดียวกัน^[6] ทั้งนี้ท่านไม่เคยรับราชการอยู่ในกรมกองใดมาก่อน แต่เพราะฝีมือและความสามารถของท่านเป็นที่ต้องพระหฤทัย^{[ต้องการอ้างอิง]}

ในปี พ.ศ. 2469 ท่านได้เข้ารับราชการในกรมปี่พาทย์และโขนหลวง กระทรวงวัง ท่านได้มีส่วนถวายการสอนดนตรีให้กับพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี รวมทั้งมีส่วนช่วยงานพระราชนิพนธ์เพลงสามเพลง คือ เพลงราตรีประดับดาวเถา เพลงเขมรละออองค์เถา และ เพลงโหมโรงคลื่นกระทบฝั่ง สามชั้น

คุณครูเทวาประสิทธิ์ เกิดเมื่อวันแรม ๓ ค่ำ เดือน ๑๐ ปีมะแม นพศกตรงกับวันอังคารที่ ๒๔ กันยายน ๒๕๔๐ เป็นบุตรคนใหญ่ของจางวางทั่งและนางปลั่ง พาทยโกศล มีนามเดิมว่านก ต่อมาเมื่ออายุ ๑๐ ปี สมเด็จเจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์กรมพระนครสวรรค์พินิต หรือทูลกระหม่อมบริพัตรฯ ประทานนามให้ว่า “เทวาประสิทธิ์” ตามชื่อเพลงเพลงหนึ่ง คุณครูเทวาฯ มีพี่น้องร่วมบิดามารดา ๘ คน แต่ถึงแก่กรรมเสียแต่ยังเยาว์ ๖ คน จึงมีชีวิตจนโต ๒ คน คือตัวท่านเองและคุณหญิงไพฑูรย์ กิตติวรรณ ครูเทวาฯ ได้สมรสกับนางสาวยุพา โอชะกะ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๔ มีบุตรชายเพียงคนเดียว คือนายอุทัย พาทยโกศล น่าเสียดายที่ครูเทวา ฯ อายุไม่ยืน ท่านถึงแก่กรรมด้วยโรคมะเร็ง เมื่อวันที่ ๒๓ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๑๖

ในชาติก่อนครูเทวา ฯ คงจะได้เคยสร้างสมอุปนิสัยทางดนตรีไว้มาก จึงมาในชาตินี้แม้จะเริ่มการศึกษาในชั้นเรียนที่วัดกัลยาณมิตร และกำลังจะเข้าเรียนต่อในชั้นประถมปีที่ ๑ ที่โรงเรียนวัดประยุรวงศาวาส แต่ทูนกระหม่อมบริพัตรฯ ทรงเล็งเห็นว่ากคุณครูเทวา ฯ เป็นคนที่มีหน่วยก้านทางดนตรีมาก จึงทรงขอตัวให้ไปเรียนดนตรีกับพระองค์ท่านและให้เรียนโน้ตสากลกับพันตรีหลวงประสานดุริยางค์ (สุทธิ์ ศรีชญา)

เมื่อคุณครูเทวา ฯ อายุได้ ๒๐ ปี ได้เข้ารับราชการทหาร อยู่ในกองแตรวงมหาดเล็กรักษาพระองค์ ทำหน้าที่ เขียนโน้ตสากล เมื่อครบเกณฑ์แล้วก็ออกจากประจำการและได้อุปสมบทที่วัดเทพศิรินทราวาส โดยมี สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (เจริญ) เป็นพระอุปัชฌาย์ หลังจากนั้นก็ใช้ชีวิตเป็นนักดนตรีอยู่กับวงพิณพาทย์วังบางขุนพรหมของทูนกระหม่อมบริพัตรฯ และวงพิณพาทย์ของจางวางทั่วตลอดมา

คุณครูเทวา ฯ เกิดในบ้านตระกูลนักดนตรีที่หลังวัดกัลยาณมิตร ซึ่งมีนักดนตรีที่เก่งกาจหลายคน เมื่อยังเล็กได้มีโอกาสเริ่มหัดวิชาดนตรี จากหลวงกัลยาณมิตตาวาส (ทับ) ผู้เป็นปู่และจากจางวางทั่วผู้บิดานับตั้งแต่ขั้นพื้นฐาน จนกระทั่งท่านสามารถบรรเลงเครื่องปี่พาทย์ได้ดีตั้งแต่อายุ ได้ ๘ ปี เมื่ออายุได้เพียง ๒ ปี คุณแม่เจริญหรือที่รู้จักกันในนามว่าหม่อมเจริญ ได้มาร่วมชีวิตกับบิดาของท่าน และได้ดูแลเลี้ยงดูคุณครูเทวาฯ ประหนึ่งว่าเป็นบุตรของตน ก็ได้ถ่ายทอดวิชาดนตรีโดยเฉพาะทางร้องให้อีก นอกจากนั้นคุณครูยังได้ไปเรียนเป่าปี่ในกับพระยาประสานดุริยศัพท์ (แปลก ประสานศัพท์) จนกระทั่งเชี่ยวชาญในการเป่าปี่ตั้งแต่ยังเยาว์ ใน พ.ศ.๒๔๖๖ ในการประชันวงปี่พาทย์ที่วังบางขุนพรหม คุณครูเทวาฯ ซึ่งขณะนั้นมีอายุเพียง ๑๕ ปี ก็สามารถเดี่ยวปี่ชนะเลิศ ซึ่งทูนกระหม่อมบริพัตรฯ เคยตรัสว่า “ลูกตาทั่วคนนี้ เป่าปี่ดีจริง ๆ” ท่านมีปี่พิเศษเป็นสมบัติอยู่ ๒ เลา คือ ปี่ประจำตัวของ พระประดิษฐ์ไพเราะ (ครูมีแขก) และปี่คู่มือของพระยาประสานดุริยศัพท์จัดว่าเป็นปี่ที่มีเสียงดีมากไม่มีใครเทียบ

ส่วนในทางซอสามสายนั้นท่านได้รับถ่ายทอดวิชาจากปู่ของท่านเป็นปฐม หลังจากนั้นก็ได้เรียนจากทูนกระหม่อมบริพัตรฯ จนท้ายที่สุดได้รับประทานซอคู่พระหัตถ์ซึ่งเสียงดีมากมาคันหนึ่ง เรียกกันว่า ซอทวนนาค เมื่อคุณครูเทวาฯ มีอายุมากขึ้นแล้วได้มีโอกาสไปเรียนทางซอสามสายเพิ่มเติมจากพระยาอมาตยพงศ์ธรรมพิศาล (ประสงค์ อมาตยกุล) ความสามารถในทางซอของท่านจึงมีทั้งในเชิงความรู้ ฝีมือ และความคิดในการประดิษฐ์ “ทาง” ด้วย ครั้งหนึ่งขณะที่คุณครูกำลังสีซอสามสายออกอากาศทางสถานีวิทยุ สายเอกเกิดขาดลงท่านก็สามารถสีต่อไปจนจบเพลงเหมือนไม่มีอะไรเกิดขึ้น โดยที่ถ้าไม่ตั้งใจสังเกต คนฟังก็จะไม่รู้เลยว่าซอที่สีอยู่มีเพียง ๒ สายเท่านั้น

คุณครูเทวาฯ มีความผูกพันอยู่กับทูนกระหม่อมบริพัตรฯ ยิ่งนัก หลักจากที่พระองค์ท่านเสด็จไปประทับที่ชวาแล้ว ก็ยังทรงมีลายพระหัตถ์ติดต่อกับคุณครูอยู่มิได้ขาด ทั้งถ่ายทอดความรู้ให้ทั้งปรึกษา ตลอดจนกระทั่งส่งโน้ตเพลงซึ่งทรงพระนิพนธ์ขึ้นใหม่ประทานมาให้วงปี่พาทย์ของคุณครูบรรเลงออกอากาศทางสถานีวิทยุ และยังโปรดให้คุณครูเดินทางไปเฝ้าเพื่อต่อเพลงและบรรเลงถวายหลายครั้ง

สถาบันการศึกษาหลายแห่งได้เชิญให้ครูเทวาฯ ไปถ่ายทอดวิชาดนตรีให้ เช่น โรงเรียนการช่างสตรีโชติเวช โรงเรียนสตรีมหาพฤฒาราม โรงเรียนสตรีวิทยา โรงเรียนศึกษานารี ศิริราชพยาบาล วิทยาครูบ้านสมเด็จ วิทยาลัยเพชรบุรีวิทยาลงกรณ์ วิทยาลัยเทคนิคกรุงเทพ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ฯลฯ คุณครูได้เคยไปช่วยราชการในด้านการบรรยายพิเศษ และปรับวงดนตรีให้แก่กองทัพบก และกรมตำรวจเป็นครั้งคราว นอกจากนั้นยังได้ไปบรรยายในสถาบันอีกหลายแห่ง

สิ่งที่เป็นที่ปราบปลี้มใจที่สุดในชีวิต คือได้เคยถวายสอนซอสามสายแด่ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าอุบลรัตนราชกัญญาฯ อยู่หลายปีตลอดจนได้ถวายสอนซอด้วงและซออู้แด่ สมเด็จพระเทพรัตน์ราชสุดาฯ เมื่อครั้งดำรงตำแหน่งพระอิสริยศักดิ์เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอและแด่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าจุฬาภรณ์วลัยลักษณ์ฯ

ในทางส่วนตัวนั้นคุณครูเทวาฯ ก็ได้ควบคุมวงปี่พาทย์ต่อจากบิดาของท่าน นับเป็นวงดนตรีที่มีชื่อ ซึ่งรู้จักกันในนามว่า วงพาทยโกศล หรือวงฝั่งขะโน้น

มรดกทางดนตรีที่คุณครูเทวาฯ ได้รับมาจากบรรพบุรุษอีกส่วนหนึ่ง คือ เครื่องดนตรีเป็นจำนวนมากมายอย่างไม่น่าเชื่อ บางชิ้นก็เป็นเครื่องมีค่าล้ำเลิศ เช่น ปี่ท่านพระ ชอทวนนาค ดังได้กล่าวแล้ว และยังมีเครื่องมโหรี เครื่องปี่พาทย์ทั้งมอญและไทยชุดใหญ่ทั้งชุดเป็นเครื่องประดับมุกลวดลายงดงาม ฝีมือเยี่ยม เครื่องดนตรีทุกชิ้นยังใช้งานและเก็บรักษาไว้ดีดังเดิมทุกประการจนกระทั่งปัจจุบันนี้

คุณครูเทวา ฯ มีลูกศิษย์ไม่น้อย แต่ละคนได้รับถ่ายทอดวิชาความรู้ได้ไม่รู้จักหมด ไม่ว่าจะป็นทางปี่พาทย์ หรือทางเครื่องสาย ครูเทวาไม่เคย “จนทาง” และมีกลอนเพลงที่ไพเราะแปลกกว่าคนอื่น ศิษย์คนสำคัญ เช่น นายทองใบ คล่องฝีมือ นายบุญรอด ทองวิวัฒน์ นายสละ จอมแจ้งจันทร์ นายมาสก อนันตศักดิ์ นายกิ่ง คชาไพร นายช้อย เพิ่มผล นางชลอรัตน์ อ่วมหร่าย ฯลฯ

นอกจากฝีมือในการบรรเลงดนตรีแล้ว ครูเทวาฯ ยังมีฝีมือในการแต่งเพลงอยู่มิใช่น้อยแต่ท่านไม่ค่อยนิยมแต่งเพลงใหม่ เนื่องจากเห็นว่าเพลงเก่า ๆ ของไทยนั้นมีมากจนเล่นไม่หมด จำไม่ไหว ทำให้ลืมเลือนกันไปเสียมากต่อมาก อีกประการหนึ่ง ท่านเกรงว่าจะเป็นการทำเทียมเจ้านายของท่าน คือ สมเด็จเจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิจ จนกระทั่งในระยะหลังด้วยความจำเป็นบางประการ ทำให้ท่านเริ่ม แต่งเพลงไว้บ้าง เช่น เพลงมหาจุฬาลงกรณ์ ทำเป็นทางโหมโรงและทางธรรมดา (พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๙ โปรดเกล้าฯ พระราชทานโน้ตสากลของเพลงพระราชนิพนธ์นี้มาให้ครูเทวาประสิทธิ์แต่งเป็นทางไทย) โหมโรงเพลงอาทิตย์อุทัย (เดิมชื่อโหมโรงเต่าทอง) เพลงเต่าเห่ เพลงนาคบริพัตรเถา เพลงช้างประสานงาเถา เพลงมุล่งเถา เพลงนั่งช้างชั้นเดียว เพลงขึ้นพลับพลา และเพลงเทวาประสิทธิ์เถา

    โดยปู่เป็นผู้สอนให้อีกเช่นกัน พอครูควนได้เป่าปี่เกิดความรู้สึกรักและชอบปี่ ในช่วงที่เรียนปี่วงปี่พาทย์อยู่นั้นครูควนก็ได้เรียนปี่หนังตะลุงไปด้วย โดยการเรียนแบบ “ครูพักลักจำ” จากนายปี่หนังตะลุงทั่วไป อายุ ๑๖ ปี จึงได้ออกโรงเป็นนายปี่หนังตะลุงตัวจริงเป็นครั้งแรกให้กับนายหนังเพียร เกาะสมุย (พ.ศ. ๒๔๙๗)เนื่องจากขณะนั้นคณะนายหนังเพียรเกิดขาดนายปี่ขึ้นมาอย่างกะทันหัน ครูควน ได้ทำหน้าที่แทนได้ดีเกินคาด จนได้รับการชมเชยและยอมรับของทุกคน ครูควน จึงได้เป็นนายปี่หนังตะลุงเต็มตัวตั้งแต่นั้นมา

ดร.อุทิศ เป็นบุตรของ นายสังวาลย์ และนางอบเชย นาคสวัสดิ์ เกิดที่อำเภออัมพวา จังหวัดสมุทรสงคราม เมื่อวันที่ ๒๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๖๖  โดยที่บิดาเป็นครูสอนดนตรีไทย จึงหัดดนตรีมาตั้งแต่อายุ ๗ ปี   

การศึกษาในเยาว์วัย ระดับประถมถึงมัธยมต้นเรียนที่จัดหวัดสมุทรสงครามแล้วมาเรียนต่อในกรุงเทพ ที่โรงเรียนเทเวศร์วิทยาลัย ชั้นมัธยมปีที่ ๖ จบแล้วไปเรียนต่อที่วิทยาลัยเกษตรกรรมแม่โจ้ จังหวัดเชียงใหม่ เรียนจบเมื่อ พ.ศ. ๒๔๘๒ แล้วย้อนกลับมากรุงเทพฯ เรียนต่อที่วิทยาลัยเกษตรศาสตร์ บางเขน จนได้รับอนุปริญญา สาขาวิชาสหกรณ์ในปี พ.ศ. ๒๔๘๕ จึงออกไปรับราชการเป็นเจ้าหน้าที่สหกรณ์ อำเภอมหาราช จังหวัดพระนครศรีอยุธยา อยู่ระยะหนึ่ง จึงได้ลาออกมาเรียนต่อที่มาหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ จนจบปริญญาตรี และปริญญาโทเกียรตินิยม สาขาวิชาเศรษฐศาสตร์ แล้วจึงได้เข้ารับราชการเป็นอาจารย์ในมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์   

ดร.อุทิศ เป็นคนเรียนหนังสือเก่งมาก สอบชิงทุนรัฐบาลไทยได้ที่ ๑ ถึง ๓ สาขา แต่ได้เลือกไปเรียนต่อที่มหาวิทยาลัยคอร์เนลล์ สหรัฐอเมริกา จนได้ปริญญาเอกมาในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ แล้วรับราชการในมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ต่อมาจนถึง พ.ศ. ๒๕๒๓ จึงได้ลาออกจากราชการมาประกอบอาชีพส่วนตัว   

ในด้านดนตรี เป็นศิษย์เรียนซอสามสายจากพระยาภูมีเสวิน (จิตร จิตตเสวี) ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๘๖ และเป็นศิษย์ของท่านครูหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) โดยเริ่มเข้าสู่กลุ่มนักดนตรี แห่งบ้านบาตร ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๘๘ ได้ร่ำเรียนวิชาดนตรีทั้งทางทฤษฎีและปฏิบัติ จนมีความรู้ดีมาก และท่านครูหลวงประดิษฐได้ทำพิธีมอบให้เป็นครูอ่านโองการได้ เมื่อประมาณปี พ.ศ. ๒๔๙๗ ก่อนที่จะเดินทางไปศึกษาต่อที่สหรัฐอเมริกา   

ในด้านฝีมือแล้ว นับเป็นผู้ที่มีความสามารถรอบวง เล่นดนตรีไทยได้ดีทั้งปี่พาทย์และเครื่องสาย ฝีมือการสีซอนั้นได้รับคำชมเชยเลื่องลือว่า “นายอุทิศซอสามสาย” มาตั้งแต่ยังหนุ่ม มีลีลาลูกเล่นทุกแบบอย่างที่เรียบทั้งไหว หรือจะให้สีอย่างโลดโผนสนุกสนานก็ทำได้ดียิ่ง   

ในด้านการส่งเสริมดนตรี ได้เป็นอนุกรรมการจัดบทเรียน บทขับร้อง สำหรับวิทยุโรงเรียนกระทรวงศึกษาธิการ ได้แต่งเพลงสำหรับวิทยุโรงเรียนหลายเพลง เริ่มจัดรายการโทรทัศน์ ช่อง ๗ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๓ ให้ชื่อว่า “นาฎดุริยางค์วิวัฒน์” แล้วเริ่มงาน ดร.อุทิศ แนะดนตรีไทย ทางไทยทีวีช่อง ๔ และทางทีวีสีช่อง ๕ ตลอดมาเป็นเวลากว่า ๒๕ ปี   

เนื่องจากบิดามารดาเป็นนักดนตรีและนักร้อง มีวงปี่พาทย์ของตัวเองและเป็นวงที่มีชื่อเสียงมาก ครูแช่มช้อยจึงเกิดมาท่ามกลางดนตรีไทย มีพี่ชายเป็นนักดนตรีเอก ๓ คน คือ ครูโชติ ครูชื้น ครูชั้นหรือครูเหย่ มีพี่สาวเป็นนักร้อง คือ ครูสุดา เขียววิจิตร มีน้องสาวเป็นเป็นนักร้อง ๓ คน คือ นางชม หรือเขียว รุ่งเรือง นางทัศนีย์ พิณพาทย์ และครูสุดจิตต์ ดุริยประณีต และยังมีน้องชายเป็นนักระนาดฝีมือเอกชื่อ สืบสุด (ไก่) ดุริยประณีต มีพี่สาวคนโตมิได้เล่นดนตรีอีก ๑ คน ชื่อชุบ

ชีวิตในวัยเด็ก เริ่มเรียนหนังสือชั้นประถมกับครูแนบ ณ โรงเรียนแนบวิทยา บางลำพู ระหว่างที่โรงเรียนปิดวันหยุด มารดาก็ต่อเพลงขับร้องให้ แต่ครูแช่มช้อยไม่ชอบต่อเพลงกับมารดาเลย มารดาจึงนำไปฝากกับพระยาเสนาะดุริยางค์ (แช่ม สุนทรวาทิน) ให้หัดขับร้องที่วังสวนกุหลาบ อันเป็นวังของสมเด็จเจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ กรมหลวงนครราชสีมา จึงได้สนิทสนมรักนับถือกันกับอาจารย์เจริญใจ สุนทรวาทิน มาตั้งแต่นั้น ครูแช่มช้อยเรียกอาจารย์เจริญใจว่า “พี่เริญ” ที่วังสวนกุหลาบนี้ ได้เริ่มต่อเพลงจระเข้หางยาว กับพระยาเสนาะ ฯ ต่อมาได้กลับไปเรียนหนังสือที่ โรงเรียนสตรีโชติเวช จนจบชั้นมัธยมปีที่ ๓ เรียนขับร้องกับพระยาเสนาะ ฯ และต่อจากอาจารย์เจริญใจ มาตลอด จนอายุได้ ๑๔ ปี จึงเข้ารับราชการ เป็นพนักงานมโหรี ขับร้อง ในกรมมหรสพหลวง เมื่อวันที่ ๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๗๖ รับเงินเดือนขั้นต้น เดือนละ ๑๐ บาท เมื่อกรมมหรสพถูกยุบลงใน พ.ศ. ๒๔๗๘ ได้ย้ายมาสังกัดกรมศิลปากร ได้รับอัตราเงินเดือน เดือนละ ๑๕ บาท

ถึงเดือนเมษายน พ.ศ. ๒๔๘๓ ได้รับการบรรจุเป็นศิลปินจัตวา แผนกดุริยางค์ไทย กองดุริยางค์ศิลป์ เงินเดือน ๑๘ บาท ในช่วงนี้เองได้ต่อเพลงขับร้องเพิ่มขึ้นอีกเป็นอันมาก มีครูหลายท่าน อาทิ พระเพลงไพเราะ (โสม สุวาทิต) หลวงเสียงเสนาะกรรณ (พัน มุกตวาภัย) หลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) อาจารย์มนตรี ตราโมท และครูเหนี่ยว ดุริยพันธุ์ ได้เพลงมากทั้งเพลงตับ เพลงเถา เพลงประกอบการแสดงโขนละครได้เป็นศิลปินตรีเมื่อ พ.ศ. ๒๔๙๖ เป็นศิลปินโท พ.ศ. ๒๕๐๕ และเป็นศิลปินเอก พ.ศ. ๒๕๑๘ จนครบเกษียณอายุราชการ เมื่อเดือนตุลาคม พ.ศ. ๒๕๒๒

ครูแช่มช้อย แต่งงานกับครูเหนี่ยว ดุริยพันธุ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๙ มีบุตรธิดาด้วยกัน ๕ คน ทุกคนมีความสามารถในการบรรเลงดนตรีและขับร้องเรียงตามลำดับ คือ สุรางค์ (เกิด พ.ศ. ๒๔๘๐ เป็นนักร้อง) ชนะ (เกิด พ.ศ. ๒๔๘๑ เครื่องหนังและฆ้อง) ดวงเนตร (เกิด พ.ศ. ๒๔๘๒ ซอสามสายและขับร้อง) นฤพนธ์ (เกิด พ.ศ. ๒๔๘๓ ฆ้อง ระนาด เครื่องหนังและขับร้อง) พจนา (เกิด พ.ศ. ๒๔๘๙ เครื่องหนัง ฆ้อง) ลูกทุกคนมีชื่อเสียงไม่ยิ่งหย่อนไปกว่าบิดามารดา นับเป็นความภาคภูมิใจของครูเป็นอย่างยิ่ง

ในระหว่างรับราชการอยู่กรมศิลปากร ได้เดินทางไปเผยแพร่วัฒนธรรมไทย ณ ประเทศญี่ปุ่น ๒ ครั้ง รวมทั้งได้เคยออกไปแสดงยังเมืองเสียมราฐ พระตระบอง สมัยดินแดนนี้ยังเป็นของประเทศไทย ได้ถ่ายทอดวิชาการขับร้องให้แก่นักร้องในกรมศิลปากรหลายคน อาทิ แจ้ง คล้ายสีทอง สมชาย ทับพร ลอย รัตนทัศนีย์ สีนวล เขียววิจิตร พัฒนี พร้อมสมบัติ กัญญา โรหิตาจล สุพัชรินทร์ วิจิตรรัตนะ เป็นต้น นอกจากนี้ยังมีศิษย์ที่มิได้สังกัดกรมศิลปากรอีก เช่น นายแพทย์สุพจน์ อ่างแก้ว นายแพทย์พูนพิศ อมาตยกุล นายศิริ วิชเวช และลูกหลานในตระกูลดุริยประณีต และตระกูลรุ่งเรือง

ผลงานบันทึกแผ่นเสียงของกรมศิลปากรมีหลายเพลง เช่น เขมรไทรโยค แอ่วเคล้าซอ บุหลันลอยเลื่อน ๒ ชั้น นเรศวร์ชนช้าง ทองย่อน และแขกพราหมณ์ จากเรื่องเงาะป่า ฯลฯ และยังบันทึกเสียงเพลงเกร็ดต่าง ๆ ไว้อีกมาก คือ เพลงโอ้ลาวเถา ทยอยนอก ๓ ชั้น สาริกาชมเดือน ๓ ชั้น แขกสาหร่าย ครูแช่มช้อยเป็นผู้มีน้ำเสียงไพเราะมาก ลีลานุ่มนวล เรียบร้อย ชวนฟัง ได้ทำแผ่นเสียงชุดละครดึกดำบรรพ์ร่วมกับคณะดุริยประณีต คือ เรื่องอิเหนา ตอนตัดดอกไม้ฉายกริช และตอนบวงสรวง เรื่องราชาธิราช ตอนสมิงพระรามอาสา ฯลฯ ไว้กับห้างแผ่นเสียงกมลสุโกศล

ครูแช่มช้อยเลิกสอนขับร้อง ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๒๓ เนื่องด้วยสุขภาพไม่สู้แข็งแรง และป่วยด้วยโรคเบาหวาน ความดันโลหิตสูง ท้ายสุดมีอาการโรคหัวใจ จนถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ ๕ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๒๖

เมื่ออายุได้ ๔ ปี ได้เริ่มเรียนหนังสือที่วัดสามพระยา จบชั้นมัธยมปีที่ ๑ เมื่ออายุเพียง ๘ ปี แล้วเรียนต่อจนจบชั้นมัธยมปีที่ ๓ ที่โรงเรียนวัดสังเวช ฯ ได้ถวายตัวเข้าเป็นมหาดเล็กกรมพิณพาทย์หลวง เมื่อวันที่ ๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๙๖ (อายุ ๑๗ ปี) ในขณะนั้นมีความสามารถในการบรรเลงปี่พาทย์เป็นอย่างดีแล้ว เพราะได้เรียนกับบิดามาก่อน แล้วเริ่มเรียนขับร้องและปี่จากพระยาเสนาะดุริยางค์ (แช่ม สุนทรวาทิน) เรียนเครื่องหนังจากพระพาทย์บรรเลงรมย์ (เพิ่ม วาทิน) จนสามารถออกงานได้ 

พ.ศ. ๒๔๗๘ ได้ย้ายมาสังกัดในแผนกดุริยางค์ศิลป์ กรมศิลปากร ได้ปฏิบัติหน้าที่ในราชการด้วยดีตลอดมา จนได้เป็นหัวหน้าแผนกดุริยางค์ไทย ระหว่างปี พ.ศ. ๒๕๐๐-พ.ศ. ๒๕๑๐ 

เนื่องจากเป็นพี่ชายใหญ่ของครอบครัว และมีพี่สาวเพียงคนเดี่ยวกับน้องชายน้องสาวอีกถึง ๙ คน จึงเป็นหลักของครอบครัวในการปลูกฝังน้อง ๆ และลูกหลานในวิชาการดนตรี หลังจากที่นายศุขบิดาถึงแก่กรรมลงใน พ.ศ. ๒๕๐๖ แล้วท่านก็ได้ทำหน้าที่ประหนึ่งหัวหน้าครอบครัว ทั้งในด้านการปกครองและประสิทธิ์ประสาทวิชาความรู้ รวมทั้งควบคุมวงดนตรี ดุริยประณีต อันเป็นวงอาชีพที่มีชื่อเสียงที่สุดวงหนึ่งของเมืองไทย และด้วยเหตุที่เป็นวิชาดนตรีรอบตัว คือ เล่นเครื่องดนตรีได้ทุกชนิด จนแม้แต่การขับร้อง จึงเป็นบุคคลที่มีผู้เคารพนับถือและมีศิษย์มาก ทั้งในกรมศิลปากร ที่บ้านและในต่างจังหวัด ความสามารถของท่านในการเป่าปี่และขับร้อง ยังปรากฏอยู่ในแถบบันทึกเสียงเก่า ๆ หลายชุด จนถึงทุกวันนี้ 

นายโชติรับการประสิทธิ์ประสาทวิชาดนตรีร่ำเรียนถึงหน้าพาทย์องค์พระ และได้รับมอบให้ทำหน้าที่ครอบและทำพิธีไหว้ครูให้ และยังได้แต่งเพลงไว้หลายเพลง อาทิ สุริโยทัยเถา พม่ากำชับเถา มอญบางนางเกร็ง พุ่งหอก โหมโรงศรีสังคีต กราวรำมอญเถา และเพลงตับชุดลาวแก่นท้าวกัดนิ้ว เป็นต้น 

ชีวิตครอบครัว ได้แต่งงานกับนางสาววาสนา เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๑ มีบุตรชาย ๒ คน คือ พ.อ.วิชาญ และนายชวลิต มีบุตรี ๓ คน คือ วิเชียร  ชูวงศ์ และแน่งน้อย มีชวลิตเพียงคนเดียว ที่เล่นดนตรีไทยได้ 

น้อง ๆ ของนายโชติ ดุริยประณีต ล้วนแต่มีฝีมือในการดนตรีทั้งสิ้นทุกคน ทุกคนมีความสามารถเป็นครูได้ คือ ครูชื้น ครูชั้น ครูแช่มช้อย (ภรรยาครูเหนี่ยว ดุริยพันธุ์) ครูเชื่อม (สุดา เขียววิจิตร) ครูชมชื่น ครูทัศนีย์ ครูสุดจิตต์ และคนสุดท้ายเป็นนักระนาดเอกฝีมือเยี่ยม ชื่อ สืบสุด (ไก่) 

นายโชติ รับราชการจนเกษียณอายุ แต่ทางกรมศิลปากรได้ยกย่องให้ปฏิบัติหน้าที่ต่อ ในฐานะผู้เชี่ยวชาญดนตรีไทยของกรมศิลปากรตลอดมา จนถึงแก่กรรมด้วยโรคมะเร็ง เมื่อวันที่ ๑๐ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๑๖ รวมอายุได้ ๖๔ ปี

เกิดเมื่อวันที่ ๑๖ พฤษภาคม พุทธศักราช ๒๔๘๘ ที่จังหวัดอุบลราชธานี เป็นบุคคลที่ได้รับการยกย่องว่าเป็นราชินีหมอลำ ที่มีความสามารถโดดเด่นมีไหวพริบปฏิภาณด้านหมอลำที่เฉียบแหลมยิ่งคนหนึ่ง โดยได้รับการฝึกฝนเรื่องหมอลำจากบิดา ญาติ และหมอลำที่มีชื่อเสียงโด่งดังในอดีตหลายท่าน ซึ่งความจัดเจนเรื่องหมอลำที่ฝึกฝนมาตั้งแต่อายุยังน้อยทำให้เป็นหมอลำที่มีความสามารถสูงทั้งด้านการแต่งกลอนลำการคิดท่วงทำนองหมอลำกลอน เขียนกลอนลำ ประดิษฐ์ท่าลำและบทร้องชุดแม่อีสาน ๔๘ ท่า ประกอบกับเป็นบุคคลที่มีน้ำเสียงไพเราะ มีพลัง ทำให้ได้รับการยกย่องว่าเป็นเพชรน้ำหนึ่งของแดนอีสานและได้รับการกล่าวขานด้วยความชื่นชมจากประชาชนว่าเป็นราชินีหมอลำ นางฉวีวรรณ พันธุ จึงได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติสาขาศิลปะการแสดง (หมอลำ) ประจำปีพุทธศักราช ๒๕๓๖

ประวัติการศึกษา

ปีที่สำเร็จการศึกษาวุฒิการศึกษาที่จบสถานที่ศึกษา๒๔๙๘ประถมศึกษาปีที่๔

ประวัติการทำงาน

ปีตำแหน่งสถานที่ทำงานวิทยาลัยนาฏศิลป์ร้อยเอ็ด กรมศิลปากรครูสอนศิลปะพื้นบ้าน

รางวัลและเกียรติคุณที่เคยได้รับ

ปีที่ได้รับชื่อรางวัลหน่วยงานที่มอบ๒๕๓๖รางวัล ศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดงพื้นบ้าน (หมอลำ)สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ๒๕๓๕ผู้มีผลงานดีเด่นทางด้านวัฒนธรรม สาขาศิลปะการแสดงพื้นบ้าน(หมอลำ)คณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ กระทรวงศึกษาธิการ๒๕๓๕เกียรติบัตรจาก C.I.O.F.F.งานมหกรรมวัฒนธรรมพื้นบ้านเอเชีย ครั้งที่๓ ณ ประเทศญี่ปุ่น๒๕๓๓ถ้วยรางวัลเกียรติยศการประกวดหมอลำ การอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมกระทรวงวิทยาศาสตร์เทคโนโลยีและพลังงาน๒๕๒๘โล่เกียรติคุณ รางวัลดีเด่นในการผลิตสื่อมวลชนดีเด่น เพื่อเยาวชน ประเภทสื่อชาวบ้านคณะกรรมการส่งเสริมประสานงานเยาวชนแห่งชาติ๒๕๓๒โล่เกียรติคุณ ในนามผู้สนับสนุนโครงการอีสานไม่กินปลาดิบกระทรวงสาธารณสุข๒๕๒๘โล่ศิลปินดี่เด่นของภาคอีสานจาก ฯพณฯ นายกรัฐมนตรี๒๕๑๔โล่ชนะการประกวดหมอลำงานเจ้าพ่อพระยาแล จังหวัดชัยภูมิ๒๕๒๒โล่ชนะเลิศเกียรตินิยม การประกวดหมอลำงานทุ่งศรีเมือง จังหวัดอุดรธานี๒๕๒๗เกียรติบัตรชุดรำแม่บทอีสาน ๔๘ ท่าศูนย์วัฒนธรรมญี่ปุ่น กรุงโตเกียว

ในปีนั้นเองโองการได้เป็นผู้ควบคุมวงดนตรีไทยร่วมในคณะนาฏศิลป์เป็นทูตสันตวไมตรีไปประเทศญี่ปุ่นเป็นเวลา 4 เดือน เนื่องจากมีความรู้ในภาษาญี่ปุ่นจนเป็นล่ามได้ ในพ.ศ. 2483 ได้เปลี่ยนชื่อจากทองต่อมาเป็นโองการ ต่อมาโอนมารับราชการ ณ กองดุริยางค์ทหารอากาศเมื่อ พ.ศ. 2500 และได้รับพระราชทานยศเป็นเรืออากาศเอกจนถึง พ.ศ. 2510 ก็ลาออก แต่ยังไปสอนพิเศษให้แก่วงดนตรีไทยของทหารอากาศอยู่ โองการได้รับถ่ายทอดวิชาให้สืบทอดการทำพิธีอ่านโองการไหว้ครู และครอบดนตรีไทยให้กับนักดนตรีรุ่นต่อ ๆ ไปได้ จึงได้เป็นผู้ประกอบพิธีอ่านโองการไหว้ครูตามสถาบันต่าง ๆ จน พ.ศ. 2520 จึงได้ทำพิธีมอบหมายการอ่านโองการไหว้ครูให้แก่นายพักตร์ โตสง่าและนายสุพจน์ โตสง่า

ผลงานทางด้านการแต่เพลง ได้แก่ เพลงขอมกล่อมลูกเถา คู่มอญรำดาบเถา พญาสี่เสาเถา พระจันทร์ครึ่งซีกเถา แต่งทางร้องเพลงพม่าห้าท่อน ๖ ชั้น ธรณีกรรแสงเถา พระอาทิตย์ชิงดวงเถา ทองย่อนเถาเนื้อเต็ม โองการแต่งงานครั้งแรกมีบุตร ๒ คน ต่อมาได้จดทะเบียนสมรสกับนางสาวเพลินพิศ พลางกูร เมื่อ พ.ศ. 2490 โองการถึงแก่กรรมเมื่อ 25 ธันวาคม พ.ศ. 2520 ที่โรงพยาบาลวชิระ รวมอายุได้ 65 ปี

เมื่อมารดาถึงแก่กรรมแล้ว ครูทองดีได้เข้ามาอยู่ในอุปถัมภ์ของพระสุจริตสุดา พระสนมเอกในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ตั้งแต่อายุยังไม่ถึง ๑๐ ปี จึงได้หัดเครื่องสายมาพร้อม ๆ กับนักดนตรีหญิงของพระสุจริตสุดา อาทิ ประคอง พุ่มทองสุก (นิภา อภัยวงค์) ทองสุก สุทธิพิณฑุ  แนบ เนตรานนท์  สุมิตรา สิงหลกะ (สุมิตรา สุจริตกุล) ลมหวล สุจริตกุล อำไพ สุจริตกุล ฉลวย รัตนจันทร์ (ฉลวย จิยะจันทน์) โดยเริ่มทำหน้าที่เป็นผู้ตีโทนรำมะนา ประจำวงเครื่องสาย ต่อมาได้เป็นผู้เล่นจะเข้ ประจำวง โดยมีครูชุ่ม กมลวาทิน  พระสรรเพลงสรวง (บัว กมลวาทิน) และพระประณีตวรศัพท์ (เขียน จักรวาทิน) เป็นครูผู้ฝึกสอน นับเป็นนักดนตรีของวงเครื่องสาย คณะนารีศรีสุมิตรมาแต่ดั้งเดิม 

นอกจากจะเรียนดนตรีแล้ว ยังมีฝีมือในการเย็บปักถักร้อย และฝีมือในการจัดดอกไม้สด ดอกไม้ประดับต่าง ๆ เคยเดี่ยวจะเข้ถวายหน้าพระที่นั่งและเคยอัดแผ่นเสียงพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว กับคณะนารีศรีสุมิตร 

ครูทองดี สมรสกับ นายเอนก สุจริตกุล ซึ่งเป็นลูกพี่ลูกน้องชั้นเดียวกันกับพระสุจริตสุดา เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๗ มีบุตรเพียงคนเดียวชื่อ สุดาวดี เรียนอยู่ที่วิทยาลัยนาฎศิลป 

พ.ศ. ๒๔๙๘ เริ่มเป็นครูสอนในวิทยาลัยนาฎศิลป กรมศิลปากร ทำหน้าที่สอนจะเข้ และได้ร่วมมือกับครูประสิทธิ์ ถาวร ควบคุมฝึกซ้อมนักเรียนวิทยาลัยนาฎศิลป จัดแสดงมหาดุริยางค์ไทย ประสบผลสำเร็จอย่างดี 

ครูทองดี สุจริตกุล ถึงแก่กรรมด้วยโรคปอดอักเสบติดเชื้อ เมื่อวันที่ ๘ สิงหาคม พ.ศ.๒๕๕๐ รวมอายุได้ ๙๕ ปี

และในปีพุทธศักราช 2562 ได้รับยกย่องเชิดชูเกียรติขึ้นเป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ลำตัด)

ผลงานผู้สร้างศิลปินลำตัดรุ่นใหม่และถ่ายทอดความรู้แก่เยาวชนอย่างต่อเนื่อง จนได้รับรางวัล ต่างๆ มากมาย ทั้งในระดับท้องถิ่นและระดับชาติจึงนับได้ว่าเป็นศิลปินเพลงพื้นบ้านชั้นนำที่สามารถอนุรักษ์สืบสาน ศิลปะและวัฒนธรรมอันเป็นเอกลักษณ์ของชาติ

ครูคนแรกที่จับมือให้เรียนซอด้วง คือ ครูไปล่ วนเขจร  ซึ่งครูเบญจรงค์ เรียกว่า “อาไปล่” เพราะสนิทสนมกับบิดามาก  เมื่อสีซอด้วงเพลงจระเข้หางยาวได้แล้ว ก็ต่อเพลงไอยเรศ สี่บท บุหลัน ฯลฯ ครั้นเริ่มมีฝีมือดี ได้ต่อซอด้วงทางเดี่ยวจากครู ปลั่ง วนเขจร  ซึ่งได้ต่อทางเดี่ยวให้ทุกเพลงถึงเดี่ยวกราวใน และได้ต่อเดี่ยวซอด้วงเพิ่มเติมพร้อมด้วยเดี่ยวซออู้เพลงแขกมอญ จากหลวงไพเราะเสียงซอ (อุ่น ดูรยชีวิน) ในตอนหลัง 

นอกจากจะเล่นเครื่องสายได้คล่องและจำเพลงแม่นแล้ว  ยังได้ต่อทางร้องกับครูละม่อม อิศรางกูร ณ อยุธยา  ครูเชื้อ นักร้อง  และเรียนเพิ่มเติมจากครูท้วม ประสิทธิกุลอีกเป็นบางเพลง  จึงมีความสามารถทั้งในด้านการบรรเลงและขับร้อง  

เริ่มเรียนหนังสือที่โรงเรียนประชาบาลวัดสฏางค์ เมื่ออายุ ๗ ปี จนอายุได้ ๑๓ ปี จึงมาเรียนต่อเป็นนักเรียนรุ่นแรกของโรงเรียนนาฏดุริยางค์ กรมศิลปากร เมื่อ พ.ศ.  ๒๔๗๗ จบชั้นมัธยมปีที่ ๓ และเข้ารับการอบรมหลักสูตรวิชาดุริยางค์ไทยเพิ่มเติมจากกรมศิลปากรอีก ๑ ปี จนได้รับประกาศนียบัตร ในปี พ.ศ. ๒๔๘๒  

หัดดนตรีไทยครั้งแรกเมื่อเรียนชั้นประถมศึกษากับพี่เขยชื่อ ครูละมุด จำปาเฟื่อง เรียนได้เร็วและมีฝีมือดี จนได้เป็นคนระนาดเอกประจำวงปี่พาทย์ของพี่เขยมาตั้งแต่อายุยังไม่ครบ ๑๒ ปี จากนั้นได้เรียนระนาดเพิ่มเติมจากครูเจริญ ดนตรีเจริญ (หลานครูสุ่ม  ดนตรีเจิญ) จนได้เพลงเดี่ยวระนาด เช่น พญาโศก  และเชิดนอก  

เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๗ อายุได้ ๑๓ ปี ก่อนเข้าโรงเรียนนาฏดุริยางค์ ได้มาสมัครเป็นศิษย์ของท่านครูหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) และได้เรียนดนตรีที่บ้านบาตรติดต่อกันมาจนถึงวาระสุดท้ายของ ท่านครูหลวงประดิษฐ์ ฯ  

อุปสมบทที่วัดจงกลณี เมื่อ พ.ศ. ๒๔๘๒ ต่อจากนั้นได้กลับไปทำมาค้าขายอยู่ที่บ้านเกิดระยะหนึ่ง จนถึง พ.ศ. ๒๔๙๓ ได้เข้ามารับราชการ ณ กองการสังคีต กรมศิลปกร รับเงินเดือนขั้น ๓๐ บาท ตำแหน่งศิลปินจัตวา จนถึง พ.ศ. ๒๕๐๐ จึงเลื่อนเป็นศิลปินตรี สังกัดโรงเรียนนาฏศิลป กรมศิลปากร เป็นศิลปินเอก พ.ศ. ๒๕๑๖ และท้ายที่สุดก่อนเกษียณอายุราชการเป็นอาจารย์ ๓ ระดับ ๗ กองศิลปศึกษา  

ชีวิตครอบครัว มีภรรยาชื่อ ทองเดิม มีบุตรชายคนเดียว ชื่อ ธงชัย เป็นอาจารย์วิทยาลัยนาฏศิลป จังหวัดเชียงใหม่ มีความสามารถเล่นดนตรีไทยได้  

ผลงานด้านฝีมือได้รับการยกย่องว่า เป็นนักระนาดฝีมือดีมากที่ท่านครูหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) ทั้งรักทั้งชื่นชมยินดี มีความรู้ดีมาก ทั้งในทางทฤษฎีและปฏิบัติ ได้เคยเขียนตำราไว้เล่มหนึ่ง ยังใช้ประกอบการเรียนดนตรี ในชั้นมัธยมศึกษามาจนถึงทุกวันนี้ 

ในด้านการสอนดนตรี เคยเป็นครูสอนดนตรีไทยในโรงเรียนบางบัวทองมาตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๘๘ นับแต่ปี พ.ศ. ๒๔๙๓-๒๕๒๕ ได้สอนประจำอยู่ในวิทยาลัยนาฎศิลป กรมศิลปากร แต่งเพลงไว้หลายเพลง อาทิ เพลงม่านรามัญ เพลงพม่ากลองยาว เพลงพม่านิมิต เพลงเทวาประสิทธิ์เถา  และเพลงเกร็ดต่าง ๆ อีกมาก เคยเดี่ยวระนาดเอกสองรางถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีในรัชกาลที่ ๗ แสดงฝีมือเดี่ยวระนาด ที่โรงละครนานาชาติในกรุงโตเกียวและแสดงฝีมือในหลาย ๆ ประเทศ อาทิ อินโดนีเซีย มาเลเซีย สิงคโปร์ เยอรมันและประเทศพม่า เป็นผู้สามารถบรรเลงปี่พาทย์พม่าได้ และนำปี่พาทย์พม่ามาเผยแพร่ในเมืองไทย รวมทั้งได้รับเชิญจากรัฐบาลพม่าให้ไปบรรเลงเพลงที่ย่างกุ้งและมันฑะเลย์ 

งานชิ้นเอกคือ การก่อกำเนิดวงมโหรีพิเศษเริ่มครั้งแรกใช้นักดนตรี ๒๐๐ คน บรรเลง ณ โรงละครแห่งชาติ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๘ นับเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์การดนตรีของไทยที่ได้จัดวงมโหรีใหญ่ที่สุด ต่อมาได้บรรเลงอีกครั้งในงานเฉลิมพระอิสสริยยศสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี และเพิ่มจำนวนผู้บรรเลงจากสถาบันต่าง ๆ รวมกันกว่า ๔๐๐ คน ในงานครบรอบ ๑๐๐ ปี หลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) พ.ศ. ๒๕๒๕ ซึ่งเป็นวงดนตรีไทยขนาดใหญ่ที่สุดเท่าที่เคยมีมา  

ในปี พ.ศ. ๒๕๒๖ เป็นข้าราชการบำนาญกำลังเขียนตำราดุริยางคศาสาตร์ และประกอบอาชีพจำหน่ายเครื่องดนตรีไทย ณ บ้านเลขที่ ๖๙/๑๖๕ ตรอกไผ่ ถนนจรัญสนิทวงศ์ กรุงเทพมหานคร และในเดือนกุมภาพันธ์ ๒๕๓๒ ท่านได้รับพระราชทานโล่และเข็มเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีไทย) ประจำปี ๒๔๓๑ นับเป็นผู้ทำคุณประโยชน์แก่ประเทศชาติอย่างยิ่งผู้หนึ่ง ครูประสิทธิ์ ถาวร ถึงแก่กรรมเมื่อปี พ.ศ.๒๕๔๕ สิริรวมอายุได้ ๘๑ ปี

เมื่อแรกเกิด บิดาให้ชื่อว่า ”ทองคำ” และเนื่องจากบิดาเป็นนักดนตรี เคยใกล้ชิดกับพระยาราชภัคดี (โค สุจริตกุล) มาตั้งแต่ยังหนุ่ม พระยาราชภัคดี นี้มีวงเครื่องสายและตัวท่านเองชำนาญการสีซอด้วง พระยาราชภัคดีมีบุตรชื่อ ปลื้ม ซึ่งต่อมารับราชการเป็นอธิบดีศาลยุติธรรม มีบรรดาศักดิ์ เป็น เจ้าพระยาสุธรรมมนตรี เจ้าพระยาสุธรรมมนตรีได้ชวนครูหรั่งให้มาอยู่ด้วยที่บ้านปากน้ำภาษีเจริญ ครูนิภา จึงย้ายตามบิดามาอยู่ที่บ้านเจ้าพระยาสุธรรมมนตรีตั้งแต่อายุน้อยมาก 

เจ้าพระยาสุธรรมมนตรี มีบุตรี คนใหญ่กับท่านผู้หญิงไล้ ชื่อ เปรื่อง ซึ่งชำนาญการขับร้องเพลงไทย คุณเปรื่อง ได้เห็นครูนิภามาตั้งแต่เริ่มหัดร้องเพลงซึ่งครูหรั่งหัดให้ตั้งแต่อายุได้ ๕ ขวบ ก็มีความเมตตา จึงขอต่อครูหรั่ง ให้ ด.ญ.ทองคำ มาเป็นลูกเลี้ยง เมื่อผูกข้อมือรับเลี้ยงเป็นลูกแล้ว ก็เปลี่ยนชื่อให้ใหม่ว่า “ประคอง” (ส่วนชื่อนิภา นี้ มาเปลี่ยนหลังจาก พ.ศ. ๒๔๗๕ เมื่อมีการปฏิวัติทางวัฒนธรรมไทย) ต่อมา คุณเปรื่องได้รับราชการฝ่ายในเป็นที่พระสุจริตสุดา พระสนมเอกในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ครูนิภาจึงย้ายเข้าไปอยู่ในวังด้วย ได้เริ่มเรียนหนังสือเรียนดนตรีไทยจากครูผู้ทรงคุณวุฒิหลายท่าน อาทิเช่น เรียนขับร้องจาก คุณแม่เจริญ พาทยโกศล เรียนเพลง ละคร และโขนจาก หม่อมจันทร์ กุญชร ณ อยุธยา เรียนขับร้องเพลงตับและเพลงเถาต่าง ๆ จากหลวงเสียงเสนาะกรรณ (พัน มุกตวาภัย) ทางด้านดนตรีเรียนซออู้ ซอด้วง และจะเข้ จากครูหลายท่าน คือ พระประณีตวรศัพท์ (เขียน กมลวาทิน) ครูชุ่ม กมลวาทิน หลวงชาญเชิงระนาด (เงิน ผลารักษ์) พระยาภูมีเสวิน (จิตร จิตตเสวี) พระสรรเสริญเพลงสรวง (บัว กมลวาทิน) จนสามารถเล่นเครื่องสายได้รอบวง และร้องเพลงได้เป็นอย่างดี 

การเป็นนักดนตรีหญิง (ฝ่ายใน) ในสมัยรัชกาลที่ ๖ นั้น นอกจากจะมีหน้าที่บรรเลง เพลงถวายเวลาทรงว่างจากราชภารกิจแล้ว บางครั้งต้องตามเสด็จไปยังต่างจังหวัดด้วย เช่น ที่มฤคทายวัน หาดเจ้าสำราญ และนครปฐม เป็นต้น นักดนตรีชุดนี้มีหลายคนด้วยกัน คือ สุมิตรา (สิงหลกะ) สุจริตกุล เล่นเปียโน ลมหวล สุจริตกุล (ซอและเปียโน) ทองสุก สุทธิพิณทุ (ซอ) ศรีสะอาด (จะเข้) เฉลย พุ่มทองสุก (ขลุ่ย) แฉล้ม พุ่มทองสุก (ซอด้วง) เฉลียว พุ่มทองสุก (ฉิ่ง) ฉลวย (รัตนจันทร์) จิยะจันทร์ (ซออู้) แนบ เนตรานนท์ (นักร้อง) ประเทือง ณ หนองหาร (นักร้อง) ประคอง พุ่มทองสุก (นักร้อง) จำรัส (ซออู้) ทองดี สุจริตกุล (โทน รำมะนา) อำไพ สุจริตกุล (ซอด้วง) 

เมื่อครั้งพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ประทับที่วังพญาไท เวลาเสวยพระกระยาหารค่ำ พระสุจริตสุดา จะจัดให้ คุณสุมิตรา สุจริตกุล บรรเลงเปียโน ครูนิภา เป็นผู้ขับร้องถวายพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า ฯ  ทรงชมเชยว่าร้องเพลงแสนเสนาะได้ไพเราะต้องพระราชหฤทัยนักและบางครั้งก็ทรงร่วมกับข้าราชบริพารขับร้องเพลง ตับวิวาห์พระสมุทรบ้าง เพลงจากเรื่องพญาราชวังสันบ้าง ฯลฯ 

เมื่อถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พระสุจริตสุดา ยังคงอยู่ในวังสวนสุนันทา วงดนตรีของท่านก็รับงานบรรเลงตามสถานที่ต่าง ๆ ใช้ชื่อวงว่า “คณะนารีศรีสุมิตร” มีครูนิภาเป็นนักร้องประจำวง ได้ชื่อว่า เป็นนักร้องเสียงดี ชัดเจน กำลังดี และที่สำคัญคือ เป็นคนสวยประจำวง ได้อัดแผ่นเสียงกับบริษัท Deutsche Grammophone ซึ่งห้าง  ต.เง็กชวน ติดต่อมาเพลงที่บันทึกมี เพลงจากเรื่องวิวาห์พระสมุทรและพระราชวังสัน เป็นส่วนมาก และได้อัดแผ่นเสียง เพลงพญาโศก โดยมีสุมิตรา เดี่ยวเปียโน นับเป็นแผ่นเสียงเดี่ยวเปียโน เพลงพญาโศกเป็นแผ่นแรกของประเทศไทย ขายดีมากจนแม้แต่เจ้าของเองก็ไม่มีฟัง นอกจากเพลงพญาโศกแล้ว แผ่นเสียงเพลงที่ครูนิภาร้องไว้ และได้รับความนิยมมากได้แก่ เพลงสุดาสวรรค์เถา ตับวิวาห์พระสมุทร และเพลงพระอาทิตย์ชิงดวง เป็นต้น 

หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. ๒๔๗๕ แล้ว หลวงวิจิตรวาทการได้ก่อตั้งโรงเรียนนาฏดุริยางค์ขึ้น ครูนิภาได้รับราชการเป็นครูอยู่โรงเรียนนี้ด้วย จึงมีโอกาสต่อเพลงจากหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) เพิ่มขึ้นอีก นักเรียนที่ครูเคยสอน  ได้แก่ ครูประเวช กุมุท ครูประกอบ สุกัณหเกตุ เป็นต้น ระยะนี้ หลวงวิจิตรวาทการ ได้แต่งบทละครปลุกใจหลายเรื่อง ครูนิภาได้ทำหน้าที่นักร้องต้นเสียงในเรื่องเลือดสุพรรณ มหาเทวี น่านเจ้า ศึกถลาง เจ้าหญิงแสนหวี ได้ร้องเพลง คลื่นถลางคู่กับ ครูแนบ เนตรานนท์ ทั้งยังได้ร่วมงานกับนักร้องที่มีชื่อเสียงในยุคนั้นคือ บุญทรง เหราบัติย์ ประภา เป้าประเสริฐ อัมพร ชัชกุล สวง เชยประทุม การุณ พันธุมสุต เป็นต้น ประวัติการขับร้องเพลงของครูนิภา จึงครบถ้วนทั้งไทยแท้และไทยสากล 

เมื่อมารับราชการในกรมศิลปากรได้ไม่นาน ก็สมรสกับครูแสวง อภัยวงศ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๙ ไม่มีบุตรธิดา ด้วยกัน มีบุตรบุญธรรม ๑ คน ชื่อ มยุรี ได้ก่อตั้งวงดนตรีบรรเลงออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงเป็นประจำ คือ วง ส. สุรางคศิลป์ และได้ร่วมวงบรรเลงกับวงอื่น ๆ เสมอ 

เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ตั้งโรงเรียนจิตรลดาขึ้น ครูนิภาได้เข้าไปถวายการสอนดนตรีไทยแด่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์ และยังช่วยสอนดนตรีไทยแก่สถาบันต่าง ๆ เช่น มหาวิทยาลัยรามคำแหง รวมทั้งรับสอนที่บ้านด้วย เมื่อต้นปี พ.ศ. ๒๕๒๖ ครูได้ออกรายการโทรทัศน์ร่วมกับคุณสุมิตรา สุจริตกุล ในรายการหนึ่งในร้อย ซึ่งสนับสนุนโดย ธนาคารกรุงเทพจำกัด เพื่อเล่าเรื่องราวและบรรเลงเพลงที่เคยขับร้องถวายพระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว ปรากฏว่ามีผู้สนใจมาก 

ครูนิภา อภัยวงค์ ถึงแก่กรรมลงเมื่อวันที่ ๖ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๔๑ สิริรวมอายุได้ ๘๙ ปี ๑๐ เดือน

ผลงาน
๑. นายกั้น ทองหล่อ เป็นนายหนังตะลุงที่รักษาศิลปะในการแสดงหนังตะลุงแบบโบราณมาตลอด ไม่ว่าจะเป็นเครื่องดนตรี รูปหนังตะลุงและแนวการแสดง เรื่องที่ใช้แสดงก็เป็นเรื่องที่หนังกั้นประพันธ์ขึ้นเองทั้งสิ้น ที่มีชื่อเสียงโด่งดังมากที่สุด คือเรื่องยอดชายนายนาบุญ การว่ากลอนก็เป็นกลอนปฏิภาณแต่ละเรื่องที่แสดงจึงไม่มีกลอนซ้ำ รวมจำนวนครั้งที่แสดงทั้งในประเทศและประเทศมาเลเซียประมาณ ๖,๐๐๐ ครั้ง
๒. เป็นผู้ริเริ่มในการปรับปรุงการเล่นดนตรีแบบเล่นย้อนทับ (เล่นดนตรีให้เข้ากับเพลงปี่ แล้วเชิด แล้วหยุดนิ่ง) นำเครื่องขยายเสียงมาใช้ในการเล่นหนัง สามารถพากย์เสียงตามลักษณะของรูปหนังได้ไม่ซ้ำกันเลยไม่น้อยกว่า ๑๔ เสียง เป็นนายหนังที่มีลูกศิษย์มากที่สุดจะเห็นได้จากเมื่อปี พ.ศ. ๒๕๐๓ จัดพิธีไหว้ครูแก่หนังกั้น มีลูกศิษย์มาร่วมพิธีเป็นจำนวนมากกว่า ๑๐๐ คน มาเล่นหนังฉลองถึง ๓ วัน ๓ คืน ที่บ้านน้ำกระจาย
๓. พ.ศ. ๒๕๒๗ ได้รับเชิญไปเป็นวิทยากรหลักในการให้ความรู้ประสบการณ์การแสดงและการเล่นหนังตะลุง ในการสัมมนาหนังตะลุง ๑๔ จังหวัดภาคใต้ ณ วิทยาลัยครูสงขลา เมื่อ พ.ศ.๒๕๒๗ และเป็นประธานที่ปรึกษาชมรมหนังตะลุงจังหวัดสงขลา เมื่อ พ.ศ.๒๕๒๘

เป็นอาจารย์วิชาดนตรีผู้ทุ่มเทสนับสนุนศิษย์เอก ครูเอื้อ สุนทรสนาน และครูชลหมู่ ชลานุเคราะห์ (นักเชลโล่ ,ผู้เรียบเรียงและอำนวยเพลงวงดุริยางค์สากลกรมศิลปากร) ครูประสาน สุทัศน์ ณ อยุธยา (นัก Cello, Double Bass และผู้เรียบเรียงเสียงประสานแห่งวงดุริยางค์สากลกรมศิลปากร) รวมทั้งเป็นผู้วางรากฐานวงดุริยางค์ทหารอากาศ และวงดุริยางค์ตำรวจ

วัยต้น

แก้

เกิดที่ตำบลบ้านทะวาย อำเภอบ้านทะวาย จังหวัดพระนคร เป็นบุตรของนายจาคอบ ไฟท์ (Jacob Feit หรือ Veit) ชาวอเมริกันเชื้อสายเยอรมัน[2] กับนางทองอยู่ ชาวไทยเชื้อสายมอญ[3] มีภรรยาสามคนคือ นางเบอร์ธา, นางบัวคำ และนางลิ้ม มีบุตรธิดารวมทั้งสิ้น 10 คน

เริ่มเข้าเรียนหนังสือที่โรงเรียนอัสสัมชัญ บางรัก เมื่อ พ.ศ. 2433 จบการศึกษาหลักสูตรภาษาฝรั่งเศสและภาษาอังกฤษเมื่อ พ.ศ. 2433

เริ่มเรียนดนตรีกับบิดาเมื่ออายุ 10 ขวบ ต่อจากนั้นได้ศึกษาดนตรีด้วยตนเองมาโดยตลอดจนมีความรู้และความชำนาญอย่างแตกฉาน และได้เดินทางไปศึกษาต่อมหาวิทยาลัยดนตรีเฟรเดริก ชอแป็ง ที่กรุงวอร์ซอ ประเทศโปแลนด์

วัยหนุ่ม

แก้

สมัครเข้าเป็นครูโรงเรียนอัสสัมชัญขณะอายุได้ 18 ปี เมื่อ พ.ศ. 2444 หลังจากนั้นอีกสองปีจึงเข้ารับราชการในกรมรถไฟหลวง กระทั่งได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น ขุนเจนรถรัฐ เมื่อวันที่ 30 มีนาคม พ.ศ. 2456

วันที่ 24 สิงหาคม พ.ศ. 2460 พระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้โอนมาเป็นผู้ช่วยปลัดกรมเครื่องสายฝรั่ง กรมมหรสพพร้อมกับรับพระราชทานยศชั้นหุ้มแพรต่อมาได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น หลวงเจนดุริยางค์ เมื่อวันที่ 22 พฤศจิกายน พ.ศ. 2460 ในตำแหน่งครูวงเครื่องสายฝรั่งหลวง และทำหน้าที่ผู้สอนวิชาดนตรีสากลให้สามัคยาจารยสมาคมและผลักดันให้วิชาขับร้อง (ด้วยโน้ต) เป็นวิชาเลือกในการสอบเลื่อนวิทยฐานะทั้งชุดของครูประถมและครูมัธยม

ต่อมาได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น พระเจนดุริยางค์ ถือศักดินา 600 เมื่อวันที่ 30 ธันวาคม พ.ศ. 2465

พ.ศ. 2477 วงเครื่องสายฝรั่งหลวงที่กำกับดูแลอยู่ ได้โอนย้ายสังกัดไปยังกรมศิลปากร และส่งผลต่อหน้าที่การงานโดยตรง คือ การประพันธ์ทำนองเพลงชาติไทย ทำให้ต้องถูกออกจากราชการ โดยกล่าวหาว่า รับราชการมาเป็นระยะเวลา 30 ปี

วัยปลาย

แก้

ปี พ.ศ. 2480 กรมศิลปากรได้ส่งท่านไปศึกษาดูงานเกี่ยวกับการดนตรีเป็นระยะเวลา 10 เดือน และได้ร่างโครงการการศึกษาวิชาดนตรีตามแบบอารยประเทศเสนอต่อกรมศิลปากร แต่ถูกปฏิเสธ

โอนสังกัดไปสอนในวงดุริยางค์ทหารอากาศและเข้ารับราชการเมื่อ พ.ศ. 2483 เมื่ออายุได้ 57 ปี จนเกษียณอายุราชการในปี พ.ศ. 2486 หลังเกษียณอายุราชการแล้ว ได้รับเชิญจากกรมศิลปากรอีกครั้ง เป็นอาจารย์ในมหาวิทยาลัยศิลปากร โดยดำรงตำแหน่ง ศาสตราจารย์การดนตรี เพื่อปรับปรุงวงดุริยางค์สากลของกรมศิลปากร

ต่อมาวันที่ 9 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2488 ได้รับพระบรมราชานุญาตให้กลับคืนมีบรรดาศักดิ์ดังเดิม[4]

ปี พ.ศ. 2497 ได้ลาออกจากกรมศิลปากร และกรมตำรวจได้ขอยืมตัวให้ไปช่วยก่อตั้งวงดุริยางค์สากลกรมตำรวจและทำงานด้านดนตรี จนถึงแก่อนิจกรรมเมื่อวันที่ 25 ธันวาคม พ.ศ. 2511 สิริ อายุได้ 85 ปี 5 เดือน

บิดาเป็นผู้มีฝีมือทางจะเข้จนเป็นที่รู้จักกันดีในละแวกบ้าน แต่ไม่ทันจะปลูกฝังวิชาดนตรีให้ บิดาก็ถึงแก่กรรมก่อนตั้งแต่ครูนพอายุได้เพียง ๖ ปี ต่อมาอีก ๔ ปี น้าชาย คือ พันตรีหลวงประสานดุริยางค์ (สุทธิ์ ศรีชยา) เมื่อครั้งยังรับราชการอยู่ในแผนกแตรวงกองดุริยางค์ทหารเรือ พาตัวไปฝากฝังให้เรียนดนตรีไทยอยู่กับจางวางทั่ว พาทยโกศล หลังจากที่เรียนดนตรีไทยตามลำดับขั้นตอนอยู่ได้ประมาณ ๖-๗ ปี ครูนพจึงได้รับหน้าที่เป็นคนฆ้องประจำวงของจางวางทั่ว 

ในระหว่างที่อยู่กับท่านจางวางทั่ว ครูนพได้มีโอกาสติดตามวงดนตรีไทยไปบรรเลง ณ วังเจ้านายหลายพระองค์ บางครั้งก็ร่วมเล่นดนตรีปี่พาทย์กับวงวังบางขุนพรหมบ้าง ครูนพเป็นคนโชคดีอีกคนหนึ่งที่สมเด็จเจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ทรงต่อเพลงพระนิพนธ์ประทานด้วยพระองค์เองเช่นเดียวกับนักดนตรีรุ่นก่อน ๆ อีกหลายท่าน ครูนพสามารถเล่นดนตรีไทยได้หลายเครื่องมือ แต่ที่มีฝีมือดีที่สุด ได้แก่ ฆ้องวงใหญ่ นอกจากนั้นยังได้เคยต่อทางซออู้จากนายเทวาประสิทธิ์ พาทยโกศล จนกระทั่งสีได้ดี 

ในพ.ศ. ๒๔๗๗ ครูนพได้เข้ารับราชการเป็นทหารรักษาวังอยู่ ๒ ปี จากนั้นหลวงประสานดุริยางค์ ขอให้ย้ายไปประจำกองดุริยางค์กองทัพบก จึงได้ออกจากบ้านท่านจางวางทั่วไปอยู่กองทัพบก ได้เริ่มเรียนโน้ตสากลจากร้อยตรีชุบ ไพรีขามและเรียนรู้วิชาประสานเสียงจากหลวงประสานดุริยางค์รวมทั้งเรียนจากพันเอกชูชาติ พิทักษากร 

ในระหว่างรับราชการทหารอยู่นั้นงานสำคัญของท่านคือ ฝึกสอน ควบคุมนักดนตรีไทยในวงจุลดุริยางค์และในหมวดดนตรีไทย กองทัพบก เรียบเรียงเสียงประสานเพลงไทยตามแบบสากลสำหรับวงจุลดุริยางค์ และเขียนโน้ตแยกเสียงเครื่องดนตรีต่าง ๆ สำหรับวงโยธวาทิตกองทัพบกด้วย ครูนพก้าวหน้าในหน้าที่ราชการเรื่อยมา จนได้รับยศสูงสุดเป็นร้อยเอกเมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๕ และเกษียณอายุในปีต่อมา (พ.ศ. ๒๕๑๖) ในระหว่างที่รับราชการอยู่นั้น ท่านได้รับพระราชทานเข็มนักดนตรีจากพระหัตถ์ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๙  ซึ่งเป็นสิ่งที่ท่านปลาบปลื้มใจมากที่สุด 

แม้ว่า ครูนพ จะออกจากบ้านท่านจางวางทั่วไปตั้งแต่ยังหนุ่ม แต่ก็ยังไปเล่นดนตรีให้จางวางทั่วเป็นครั้งคราว ในงานส่วนตัวก็ได้ไปสอนดนตรีที่วังคลองเตยเป็นประจำเป็นเวลาหลายปี ตลอดจนได้เล่นดนตรีในงานที่วังเสมอ ๆ จนแม้เมื่อป่วยเป็นมะเร็งแล้วก็ยังไปสอนอยู่จนกระทั่งวาระสุดท้ายของชีวิต 

ตลอดชีวิตของท่าน ได้สร้างหลักฐานให้ครอบครัว นับแต่ไม่มีอะไรติดตัวเลย จนมีบ้านของตนเองและให้การศึกษาแก่บุตรทุกคนจนสำเร็จมีครอบครัวเป็นหลักฐาน ร้อยเอกนพเป็นนักดนตรีไทยที่ประสบความสำเร็จในชีวิตคนหนึ่งที่ยากจะหาผู้ใดเหมือน เป็นครูที่มีทั้งวิชาดี ฝีมือดี ในส่วนตัวแล้วร้อยเอกนพ เป็นคนมีอุปนิสัยตรงต่อเวลามาก ผลงานของท่านที่ปรากฏเป็นบทเพลงที่ท่านแยกเสียงประสานได้ที่กองดุริยางค์กองทัพบกเป็นจำนวนมาก

ต่อมา เหนี่ยวได้เรียนขับร้องเพิ่มเติมจากหลวงเสียงเสนาะกรรณ (พัน มุกตวาภัย) และพระเพลงไพเราะ (โสม สุวาทิต) และหัดขับเสภาจากหมื่นขับคำหวานด้วย เมื่อมีการยุบเลิกกรมมหรสพ ใน พ.ศ. 2478 เหนี่ยวย้ายมารับราชการอยู่ในกรมศิลปากร ได้เข้าร่วมร้องเพลงไทยสากลที่เป็นเพลงปลุกใจอยู่หลายเพลง

ทางด้านการศึกษา ครระตีเริ่มเรียนหนังสือที่โรงเรียนสายปัญญา โรงเรียนสวนสุนันทา แล้วย้ายมาเรียนที่โรงเรียนเซ็นฟรังซิสซาเวียร์ จนจบชั้นมัธยมปีที่ 6 จากนั้นไปเรียนต่อที่โรงเรียนเขมะสิริอนุสรณ์ เป็นนักเตรียมมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์รุ่นที่ ๖ เรียนจบได้ประกาศนียบัตรจากเตรียมมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ จากนั้น สมัครเข้าทำงานที่กรมประชาสัมพันธ์ ได้ร่วมงานกับนักดนตรีสำคัญในสมัยนั้นหลายคน เช่น พุ่ม บาปุยะวาทย์ฉลวย จิยะจันทน์ สมาน ทองสุโชติ บุญยงค์ เกตุคงจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ ประสงค์ พิณพาทย์ และสุดจิตต์ ดุริยประณีต สมาน ทองสุโชติ ได้ประดิษฐ์ทางเดี่ยวจะเข้ให้ระตีเป็นพิเศษ 4 เพลง คือ สุดสงวน สุรินทราหู นกขมิ้น และอาถรรพ์ อันเป็นทางเฉพาะสำหรับผู้ที่เดี่ยวจะเข้แบบไหว ระตีได้รับตำแหน่งหัวหน้าวงดนตรีไทย กรมประชาสัมพันธ์ตั้งแต่ พ.ศ. 2516 จนเกษียณใน พ.ศ. 2526

ระตีได้สอนจะเข้ให้นักเรียนโรงเรียนสวนกุหลาบ โรงเรียนอัสสัมชัญ โรงเรียนพันธะวัฒนา คณะครุศาสตร์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และมหาวิทยาลัยมหิดล ศิษย์ที่มีฝีมือดี ได้แก่ สุรพล พงษ์สุวรรณ ศักรินทร์ สู่บุญ ภัทร เครือสุวรรณ และกมล ชิดช่าง ชีวิตครอบครัว แต่งงานกับ นายพนิต จุลพล เมื่อ พ.ศ. 2488 มีบุตรสองคน คือ พ.ต.ต. พนิน จุลพล และคุณพนิตา สวัสดิโรจน์ ระตีถึงแก่กรรมในวันที่ 7 เมษายน พ.ศ. 2531 รวมอายุได้ 65 ปี

สำเร็จการศึกษาระดับชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 จากโรงเรียนบ้านป่าเหมือดเมื่อปี พ.ศ. 2506 เริ่มเรียนเป่าปี่กับพ่อสม บุญเรือง ช่างเป่าปี่ มีชื่อในขณะนั้น พ.ศ. 2515 หันมาเรียนขับซอกับพ่อหนานตา ตันเงิน ที่บ้านป่าแงะ ตำบลดอนแก้ว อำเภอแม่ริม จังหวัดเชียงใหม่ 

ปี 2513 เริ่มรับจ้างเป่าปี่ในงานซอ เล่นตลกประจำคณะละครซอลูกเอื้องเมืองเหนือ ในปี 2516 ทำงานทั่วไปประจำวงดนตรี คณะอำนวยโชว์ ของนายอำนวย กลำพัด ต่อมาในปี 2519 ตั้งวงดนตรีพื้นเมืองประยุกต์ชื่อวง “ลูกทุ่ง ลานทอง” และย้ายมาเล่นตลกในคณะนายประสิทธิ ศรีสมเพชร ในตลกคณะ “จอกจมูกแดง” ในปี 2522 ปีต่อมาเข้าสู่วงการซอโดยได้รับการสนับสนุนจากนาย ประสิทธิ ศรีสมเพชร และเริ่มฝึกแต่งเพลง ใส่ทำนองเพลงแนนพื้นบ้านภาคเหนือ

ในปี 2525 เริ่มร้องเพลงลูกทุ่งคำเมืองชุด "ลุงอดผ่อบ่ได้" และ "บ่าวเคิ้น" ได้รับการสนับสนุนจากแฟนเพลงในภาคเหนือ และเป็นนักร้องประจำอยู่วงดนตรีคณะศรีสมเพชรวงใหญ่ ถือว่าเป็นบุคคลแรกที่เริ่มต้นสร้างแนวเพลงนี้ขึ้น

การเรียนดนตรีของอาจารย์เจริญใจ เรียกได้ว่าวันละสามเวลา คือตอนเช้าก่อนไปโรงเรียน ตอนเย็นกลับจากโรงเรียน และตอนค่ำก่อนจะเข้านอน โดยท่านบิดาจะค่อย ๆ สอนให้วันละเล็กละน้อยอย่างช้า ๆ ซ้ำแล้วซ้ำอีก จนได้ความรู้ครบถ้วน ทั้งกลวิธีเม็ดพรายในการขับร้องไปจนถึงความถูกต้องตามอารมณ์ของเพลง นับได้ว่าทุกวรรคทุกตอนนั้นขัดเกลาปลูกฝังกันโดยสมบูรณ์ตามระเบียบวิธีแบบโบราณโดยแท้ ทั้งมิใช่จะเรียนแต่การขับร้องแต่เพียงอย่างเดียว ทางเครื่องก็ต้องเรียนไปพร้อม ๆ กันด้วย อาจารย์เจริญใจสามารถตีระนาดเอกเพลงพญาโศกได้จนครบ ๔ เที่ยว ตามระเบียบวิธีการบรรเลงเดี่ยวระนาดเอก ทั้งรู้เนื้อฆ้องและปฏิบัติเครื่องสายได้ถึงเดี่ยวทุกเครื่องมือ โดยเฉพาะอย่างยิ่งซอสามสาย ซึ่งในขณะเขียนบันทึกนี้ (พ.ศ.๒๕๒๕) ฝีมือการบรรเลงซอสามสายของท่าน นับได้ว่าเป็นเลิศ

หน้าที่การงานของอาจารย์เจริญใจพอสรุปได้ดังนี้

รัชกาลที่ ๖ เข้าถวายตัวเป็นข้าหลวงเรือนนอก (ข้าหลวงไปกลับมิได้ประจำอยู่ในวัง) ทำหน้าที่เป็นนักร้อง ได้รับพระราชทานเสมาทองคำ ร.๖

รัชกาลที่ ๗ เข้าถวายตัวเป็นข้าหลวงสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี มีหน้าที่ขับร้องและบรรเลงดนตรีประจำวงดนตรีมโหรีหลวงในพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้รับพระราชทานเหรียญ รพ. ในสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี

รัชกาลที่ ๘ โอนไปสังกัดสำนักพระราชวัง กรมศิลปากร และโรงเรียนการเรือนพระนคร ตามลำดับ และสอนอยู่ที่โรงเรียนการเรือนพระนคร กับโรงเรียนอนุบาลละอออุทิศ จนเกิดสงครามโลก ครั้งที่ ๒ จึงออกจากราชการ

รัชกาลที่ ๙ เริ่มเข้าสอนดนตรีไทยที่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ปี พ.ศ. ๒๕๐๘ จนถึงปัจจุบัน (พ.ศ.๒๕๒๕) โดยมิได้รับค่าสอนเลยในระยะ ๑๒ ปีแรก ครั้นเมื่อสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ เสด็จเข้าทรงศึกษาระดับปริญญาตรี จึงได้ถวายการสอนส่วนพระองค์ต่อมา

ผลงานทางดนตรีเรียงตามลำดับเวลาได้ดังนี้

๑๙ มกราคม พ.ศ.๒๔๖๖ ประกวดปี่พาทย์ ณ วังบางขุนพรหม อายุได้ ๘ ปี เป็นนักดนตรีที่อายุน้อยที่สุด ผลการประกวด ขับร้องได้ที่ ๓

พ.ศ. ๒๔๙๒ ประกวดขับร้องเพลงไทยทางวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทยได้ที่ ๑ สำเนียงและทางร้องนั้นไพเราะจนกระทั่งกรรมการต้องขอดูตัวเป็นพิเศษ

พ.ศ. ๒๕๑๘ ได้รับเชิญจากกรมศิลปากรเพื่อบันทึกเสียงการขับร้อง และการเดี่ยวซอสามสายเก็บรักษาไว้เป็นแบบฉบับของดุริยางคศาสตร์ต่อไป

พ.ศ. ๒๕๒๑ ได้รับเชิญจากโครงการพัฒนาดนตรีจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เพื่อบันทึกการขับรองเพลงเกร็ดโบราณและเพลงละครประเภทต่าง ๆ ในฐานะผู้เชี่ยวชาญการขับร้องที่มีคุณค่าควรอนุรักษ์

พ.ศ. ๒๕๒๔ ได้รับแต่งตั้งเป็นที่ปรึกษาโครงการดนตรีไทย จากสำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์ของชาติ สำนักเลขาธิการนายกรัฐมนตรี

ผลงานทางดนตรีไทยของท่านนั้น มีอีกเป็นอันมาก ทั้งการบันทึกแผ่นเสียงตั้งแต่ปลายรัชกาลที่ ๗ เพลงแรกคือ เพลงอาถรรพ์ จนถึงปัจจุบัน การบรรเลงถวายในโอกาสสำคัญ ๆ ต่าง ๆ เช่น คราวรับเสด็จสมเด็จพระราชินี มากาเร็ตเธ่อ เสด็จเยือนประเทศไทยครั้งยังเป็นมกุฎราชกุมารีก็ได้มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้อาจารย์เจริญใจเข้าเฝ้า ได้สีซอสามสายและขับร้องพร้อมกันนับเป็นคนแรกในประวัติการดนตรีของสยามประเทศ การแต่งทางร้องเพลง ได้แก่ เพลงพญาสี่เสา จินตะหราวาตี สาวสุดสวย และฉลองพระนคร การเป็นกรรมการตัดสินการประกวดดนตรีไทยและการขับร้องต่าง ๆ รวมทั้งงานการสอนดนตรีตามมหาวิทยาลัย และสถาบันอันมีเกียรติอีกหลายแห่งจนได้ชื่อว่า เป็นผู้มีลูกศิษย์ลูกหาเป็นนักวิชาการและผู้ทรงคุณวุฒิมากที่สุดท่านหนึ่ง แต่ผลงานดนตรีซึ่งเป็นความปลื้มปิติของท่านยิ่งนัก คือ การได้รับความไว้วางพระทัยจากสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ให้เป็นผู้ใส่เพลงขับร้องถวายในบทพระราชนิพนธ์ส่วนพระองค์ต่าง ๆ การได้ร่วมทำงานละครต่าง ๆ ตามพระบัญชา การได้รับพระกรุณาพระราชทานพรในวันเกิดเป็นพระราชนิพนธ์ขับร้อง รวมทั้งที่มีพระเมตตาพระราชทานชื่อบ้านของท่านว่า “เรือนมโหรี” ดังลายพระหัตถ์ปรากฏว่า “ให้ชื่อเรือนของอาจารย์เจริญใจว่า “เรือนมโหรี” ขอจงเป็นสถานที่ยังความสุขแก่ใจ” ทั้งหลายนี้เป็นกำลังใจและเป็นความประทับใจของท่านอย่างยิ่ง

ด้วยเกียรติคุณทั้งปวงของท่าน รัฐบาลไทยจึงยกย่องให้เป็นสตรีสากลคนแรกที่เป็นศิลปินในปีสตรีสากล เมื่อวันที่ ๑๘ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๑๘ แม้บัดนี้ (พ.ศ. ๒๕๒๕) ท่านจะมีอายุมากแล้ว แต่ก็ยังมิได้ย่อท้อต่อการทำนุบำรุงรักษาดนตรีไทย ศิษย์ของท่านเข้าประกวดร้องเพลงได้รางวัลชนะเลิศทั้งชายและหญิง ในการประกวดชิงรางวัลฆ้องทองคำ ซึ่งจัดประกวดโดย นายบุญเสริม ถาวรกุล เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๒๓ สมดังปณิธานของท่านที่ตั้งใจว่าจะพยายามสั่งสอนปรับปรุงในด้านคุณภาพให้คนเข้าใจความไพเราะของดนตรีไทย เพื่อให้สมกับราชทินนาม “เสนาะดุริยางค์” ของท่านบิดาผู้วางรากฐานอันมั่นคงให้แก่ท่าน จนกล่าวได้ว่าปัจจุบันท่านเป็นผู้รอบรู้ในการขับเสภาการละครทั้งละครนอกละครใน และละครดึกดำบรรพ์โดยแตกฉาน ทั้งเป็นคลังแห่งความรู้ซึ่งไม่อาจหาได้ในที่อื่น ๆ

ในปี พ.ศ. ๒๕๓๐ ท่านได้รับเกียรติสูงสุดให้รับพระราชทานปริญญาศิลปกรรมศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ (สาขาดุริยางค์ไทย) จากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และเป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (คีตศิลป์) นับเป็นผู้ทำประโยชน์แก่ประเทศชาติอย่างยิ่ง สมเป็นผู้สืบตระกูล “เสนาะดุริยางค์” โดยแท้

อาจารย์เจริญใจ สุนทรวาทิน ถึงแก่กรรมด้วยเส้นโลหิตในสมองแตก ณ โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ เมื่อวันที่ ๑๐ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๔ สิริอายุได้ ๙๔ ปี ๖ เดือน ๒๕ วัน

เมื่อสมัยยังเด็ก คุณหญิงไพฑูรย์ไม่ใคร่ชอบเรียนดนตรี แต่ชอบออกไปเล่นซุกซนจึงมักถูกท่านครูจางวางทั่วและคุณแม่เจริญทำโทษเนือง ๆ และถูกบังคับให้หัดดนตรี ผลจากการบังคับกันครั้งนั้น ทำให้ท่านมีฝีมือทางดนตรีและการขับร้องมาจนทุกวันนี้ ท่านเล่นดนตรีได้เกือบรอบวง (ยกเว้นปี่) ส่วนเครื่องสายนั้นก็เล่นได้ ครูช่อ สุนทรวาทิน เป็นผู้จับมือต่อจะเข้ให้ นอกจากนั้นยังได้ต่อทางเดี่ยวจะเข้จากท่านบิดาไว้มากพอสมควร

เมื่อเติบโตขึ้น ท่านได้ติดตามบิดาและคุณแม่เจริญไปในการบรรเลงดนตรีตามที่ต่าง ๆ และได้เข้าไปในวังบางขุนพรหมเสมอ ๆ จนได้สนิทสนมกับเจ้านายและบุคคลในวังนั้นจนถึงได้เคยร่วมบรรเลงดนตรี กับเจ้านาย และพระธิดา ในสมเด็จเจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ในคราวฉลอง และสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระนครสวรรค์ยังได้ต่อเพลงพระราชนิพนธ์ประทานให้เสมอ ๆ

ในคราวที่ท่านครูจางวางทั่ว นำวงปี่พาทย์ไปบันทึกเสียงในปี พ.ศ. ๒๔๗๑ และในปีต่อ ๆ มา คุณหญิงไพฑูรย์ก็ได้เป็นนักร้องบันทึกเสียงไว้มาก ใช้ชื่อบนแผ่นเสียงในครั้งนั้นว่า นางสาวทูน พาทยโกศล

งานทางด้านการสอน คุณหญิงไพฑรูย์ก็ได้ถ่ายทอดวิชาดนตรีอย่างจริงจัง ให้กับนักดนตรี นักเรียน นักศึกษาหลายแห่งเป็นเวลา ๓๐-๔๐ ปี มาแล้ว แรกเริ่มคือไปหัดดนตรีให้วงบางบัวทอง ของคุณประสาท สุขุม ต่อมาไปสอนที่โรงเรียนสตรีวัดระฆัง โรงเรียนราชินี วิทยาลัยทับแก้ว มหาวิทยาลัยศิลปากร นครปฐม สโมสรนิสิตจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย วงบ้านปลายเนิน (วังคลองเตย) ฯลฯ ระยะหลัง ๆ ท่านก็ขอลดเหลือเพียงโรงเรียนสตรีวิทยา วิทยาลัยเทคนิคกรุงเทพ และวิทยาลัยพยาบาล จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เท่านั้น

คุณหญิงไพฑูรย์ นิยมการต่อเพลงอย่างโบราณ คือ ต่อให้ท่องจำ ท่านเป็นครูที่เข้มงวดเอาจริงเอาจัง หวังจะให้ศิษย์ได้ดี จึงดูเหมือนว่าท่านดุ โดยที่ท่านมักจะมองด้วยสายตาแข็ง ๆ และใช้เสียงดัง อย่างไรก็ตาม ท่านเป็นคนมีอารมณ์ขันเสมอ

ประมาณ ปี พ.ศ. ๒๕๑๒ คุณหญิงได้เข้าไปถวายสอนซอด้วงและซออู้แด่สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี และสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ ฯ ระยะเวลาใกล้เคียงกับที่คุณครูเทวาประสิทธิ์ได้ถวายสอนซอสามสายแด่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าอุบลรัตน์ราชกัญญาฯ ครั้น พ.ศ. ๒๕๑๙ ท่านได้รับพระราชทานตราจุลจอมเกล้าชั้นที่ ๔ ต่อมา พ.ศ. ๒๕๒๓ ได้รับพระราชทานตราจุลจอมเกล้าชั้นที่ ๓ อันเป็นสิ่งที่ท่านปลื้มปิติและสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณเป็นล้นพ้น

ในการบันทึกประวัติ พ.ศ. ๒๕๒๕ แม้ท่านจะมีอายุ ๗๐ ปี แล้วและมีโรคภัยไข้เจ็บเบียดเบียนบ้างเป็นครั้งคราว แต่ท่านยังแข็งแรงและสู้งานเสมอ ท่านได้ประดิษฐ์ทางร้อง “เพลงวา” ไว้ ซึ่งไม่เคยมีมาก่อน

เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๔ ในโอกาสฉลองครบรอบร้อยปี สมเด็จเจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต คุณหญิงได้รับพระราชบัญชาจากสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ให้เป็นแม่กองในการดำเนินการบันทึกเสียงเพลงพระราชนิพนธ์ของสมเด็จเจ้าฟ้า ฯ กรมพระนครสวรรค์ ฯ เพื่อเก็บไว้ที่ห้องสมุดดนตรีทูลกระหม่อมบริพัตร ในบริเวณหอสมุดแห่งชาติ โดยมีนักร้องและผู้บรรเลงมาจากวงดนตรีหลายแห่ง ได้แก่ กองดุริยางค์กองทัพบก กองดุริยางค์กองทัพเรือ กองดุริยางค์กรมตำรวจ และวงพิณพาทย์พาทยโกศล และวงปี่พาทย์ของตระกูล เกิดผล จังหวัดอยุธยา งานดังกล่าวใช้เวลาประมาณ ๑ ปี นับตั้งแต่การฟื้นฟูเพลง การต่อเพลง การฝึกซ้อม การประสานงาน ตลอดจนการอัดเสียง ท่านทำอย่างแข็งขันจนสำเร็จเรียบร้อยอย่างดี

ต่อมาในโอกาสฉลองครบรอบร้อยปีของท่านครูจางวางทั่ว พาทยโกศล คุณหญิงก็ได้ทำงานใหญ่อีกครั้งหนึ่ง คือ ควบคุมการฝึกซ้อม และบรรเลงวงโยธวาทิตวงใหญ่จาก ๕ สถาบัน คือ ทหารบก ทหารเรือ ทหารอากาศ ตำรวจ และกรมศิลปากร เพื่อประกอบการแสดงโขน วงโยธวาทิตนี้จัดขึ้นเป็นพิเศษ ประกอบด้วยนักร้องและนักดนตรีกว่า ๑๖๐ คน นับเป็นวงที่มีขนาดใหญ่ที่สุดที่เคยรวบรวมมาบรรเลงในรอบ ๒๐๐ ปี กรุงรัตนโกสินทร์

เนื่องจากผลงานทางด้านดนตรีไทยที่ท่านได้ทำตลอดมา สมาคมดนตรีแห่งประเทศไทยในพระบรมราชูปถัมภ์ จึงได้คัดเลือกท่านเป็นนักดนตรีไทยคนหนึ่งในจำนวน ๔ คน ที่ขึ้นรับพระราชทานโล่เกียรติคุณ สาขาดนตรีไทยเป็นครั้งแรกในงานแผ่นเสียงทองคำพระราชทาน ประจำปี พ.ศ. ๒๕๒๔ และในปี ๒๕๓๐ ท่านได้รับพระราชทานโล่และเข็มเชิดชูเกียรติในฐานะเป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีไทย) ประจำปี ๒๕๒๙ นับเป็นเกียรติประวัติสูงส่งในชีวิตของท่าน

ชีวิตส่วนตัวของคุณหญิงไพฑูรย์นั้น เรียบง่ายเป็นอย่างยิ่ง ท่านสมรสกับพันเอกปลั่ง กิตติวรรณ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๙ และยังคงอยู่ที่บ้านเลขที่ ๘๙๐ หลังวัดกัลยาณมิตร บ้านเกิดของท่านนั่นเอง ท่านมีบุตรธิดา ๒ คน คือ นางอัปสรสำอางค์ แจ้งสมบูรณ์ และนายขวัญเมือง กิตติวรรณ

คุณหญิงไพฑูรย์ เป็นบุคคลที่มีกำลังใจเข้มแข็งเสมอ ยามใดที่ท่านไม่ต้องทนทุกข์ทรมานจากอาการของโรคกระเพาะอาหาร หรืออาการปวดแขนปวดขาอย่างรุนแรง ท่านก็มักจะตั้งใจถ่ายทอดวิชาให้แก่ลูกศิษย์อย่างไม่หยุดยั้ง ทั้งที่บ้าน และตามสถาบันการศึกษาต่าง ๆ แม้ว่าท่านมักจะพูดถ่อมตัวเสมอว่า ตัวท่านนั้นเป็นคนไม่มีฝีมือ ร้องเพลงก็ไม่เพราะ แต่ผลงานของท่านที่กล่าวมาแล้วคงจะเป็นเครื่องพิสูจน์ฝีมือท่านได้เป็นอย่างดี จึงนับได้ว่าคุณหญิงได้ใช้ชีวิตครูดนตรีอย่างมีคุณค่าตลอดมา คุณหญิงไพฑูรย์ ถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ ๒๒ พฤศจิกายน พ.ศ.๒๕๓๘ สิริรวมอายุได้ ๘๔ ปี

นางชูศรีเกิดในโรงหุ่นกระบอกและได้ใช้ชีวิตคลุกคลีกับหุ่นกระบอกโดยติดตามบิดาไปแสดงทุก ๆ ที่ ต่อมาเมื่อนางชูศรีอายุได้ 7–8 ขวบ บิดาบังคับให้หัดเชิดหุ่นกระบอกกับแม่ครูเคลือบซึ่งเป็นพี่สาวของบิดา ต่อมามารดาได้เสียชีวิตลง ทำให้นางชูศรีต้องรับบทเป็นนางตลาดแทน และได้รับคำชมจากบิดาว่า "เก่งทำได้เหมือนแม่" ในยามที่ออกไปแสดง นอกจากนี้นางชูศรียังหัดสีซอ ตีกรับ และขับร้องอีกด้วย

ในปี พ.ศ. 2498 คณะนายเปียก ประเสริฐกุล ได้ออกแสดงหุ่นกระบอกในเรื่องพระอภัยมณีโดยมีนางชูศรีเป็นผู้เชิดตัวเอกทุกตัว ออกแสดงที่สถานีไทยโทรทัศน์ในเรื่องพระอภัยมณีตั้งแต่ต้นจนจบ และได้นำกลับมาแสดงอีกครั้งในเรื่องเดิม ต่อมาในปี พ.ศ. 2507 นายเปียกผู้เป็นบิดาได้เสียชีวิตลง ในครั้งแรกกิจการการแสดงหุ่นกระบอกตกอยู่ในความดูแลของนางสาวหว่า (ชุ่ม) ประเสริฐกุล ผู้เป็นพี่สาว ต่อมานางสาวหว่าได้เสียชีวิตลง นางชูศรีจึงสืบทอดกิจการต่อมา ต่อมาปี พ.ศ. 2523–2524 กรมศิลปากรได้ส่งข้าราชการแผนกนาฏศิลป์มาศึกษาการเชิดหุ่นกระบอกจากนางชูศรี นอกจากนี้นางชูศรียังได้เป็นวิทยากรพิเศษในการเชิดหุ่นกระบอกให้กับมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และได้ติดตามคณะหุ่นกระบอกของมหาวิทยาลัยไปแสดงที่กรุงลอนดอน สหราชอาณาจักรด้วย

นางชูศรี สกุลแก้ว เสียชีวิตเมื่อวันที่ 4 พฤษภาคม พ.ศ. 2548 ที่โรงพยาบาลสมเด็จพระปิ่นเกล้า และได้พระราชทานเพลิงศพในวันที่ 1 พฤศจิกายน พ.ศ. 2548 โดยสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเป็นประธานประกอบพิธี ณ วัดเครือวัลย์วรวิหารรางวัลศิลปินพื้นบ้านดีเด่น พ.ศ. 2528

ศิลปินแห่งชาติประจำปี พ.ศ. 2529 สาขาศิลปะการแสดงด้านหุ่นกระบอก

โล่จากคณะอำนวยการโครงการฉลอง ๒๐๐ ปี กวีเอกสุนทรภู่ ในฐานะมีผลงานดีเด่นในการเผยแพร่ผลงานของสุนทรภู่

นายคำผาย นุปิง ได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (การแสดงพื้นบ้าน-ขับซอ) ประจำปี พ.ศ. 2538

พ.ศ. ๒๔๘๔ นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ ได้สมรสกับนางสาวผ่องศรี สุขสมัย มีบุตรชายหญิง ๔ คน คือ อนงค์ อานุภาพ อร่ามศรี และอารีย์ ทั้ง ๔ คนนี้ เป็นนักดนตรี ๓ คน ไม่เป็น ๑ คน โดยเฉพาะอนงค์ ศรีไทยพันธุ์ เป็นนักร้องเสียงดีเยี่ยมของวงกรุงเทพมหานคร

นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ ได้เริ่มเรียนหนังสือที่โรงเรียนประชาบาลบางกระทึก วัดดอนหวาย อำเภอสามพราน นครปฐม จบชั้นประถมปีที่ ๔ แล้วได้ออกมาช่วยบิดามารดาทำนา ขณะมีอายุได้ ๙ ปี ก็ได้เริ่มเรียนดนตรีไทยกับครูสุ่ม พูลโคกหวาย นักดนตรีไทยชาวอำเภอบางเลน ซึ่งย้ายมาอยู่ใกล้บ้านนายจำเนียร ได้เรียนร่วมกับเพื่อนๆ รวม ๘ คน ครูคนแรกที่สอนให้อย่างจริงจังคือครูทองดี เดชชาวนา ได้สอนให้ตีฆ้องวงใหญ่เป็นอันดับแรก เพลงแรกที่เรียนคือ เพลงสาธุการ

ต่อมาครูขุนทอง บางระจัน ได้รับมอบต่อจากครูทองดี ให้ฝึกสอนให้ชำนาญจนสามารถออกงานได้ ในเวลา ๖ เดือน ประมาณเดือนพฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๗๒ ครูสุ่ม ก็ได้จัดให้เป็นวงปี่พาทย์เด็กอายุ ๙-๑๒ ปี เล่นออกงานครั้งแรกเมื่อออกพรรษาปีเดียวกันนั้น ต่อมามีผู้ว่าจ้างไปเล่นอยู่เสมอจนชำนาญมากขึ้น เพลงที่เล่นในครั้งนั้นได้แก่ เพลงสาธุการจนจบโหมโรงเย็น โหมโรงเช้า เพลงฉิ่งพระฉัน เพลงโหมโรงเสภา เพลงเถา และเพลงตับ

ในสมัยนั้นหลวงเสียงเสนาะกรรณ (พัน มุกตวาภัย) ได้ร้องเพลงโดยการขับเสภาออกอากาศจากสถานีวิทยุศาลาแดงเป็นประจำทุกวัน นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ ได้หัดร้องเรียนแบบเป็นศิษย์ประเภท “ลักจำทางอากาศ” สมารถถอดแบบลีลาได้ดีมาก จึงได้ร้องร่วมกับวงปี่พาทย์ออกงานต่าง ๆ อยู่เสมอ นอกจากนี้นายจำเนียร ยังเป่าปี่ ตีระนาด ตีฆ้อง และตีเครื่องหนังได้อีกด้วย

ต่อมาเมื่ออายุได้ ๑๖ ปี นายเปี่ยม อยู่มิ่ง ผู้เป็นลุง ได้พามาฝากตัวเป็นศิษย์ของครูหรั่ง พุ่มทองสุก ครูดนตรีไทย มีชื่อเสียงที่ประตูน้ำภาษีเจริญ จนอายุได้ ๑๗ ปี ก็ได้ไปต่อปี่จากครูจันทร์ หลังวัดหนัง บางขุนเทียน ครูจันทร์ได้จับมือต่อปี่ในและปี่ชวาให้ โดยต่อเดี่ยวเชิดนอกปี่ใน เดี่ยวสารถีปี่ใน และสระหม่าปี่ชวา ระยะนี้ได้เป็นคนเป่าปี่ประจำวงครูหรั่งเรื่อยมา ครูหรั่งได้ต่อเพลงเดี่ยวอื่นให้อีกมาก เช่น แขกมอญ พญาโศก ลาวแพน เป็นต้น

นอกจากนี้ยังมีครูเพลงอีกหลายท่านต่อเพลงให้ เช่น ครูหนู (ไม่ทราบนามสกุล) ครอบเครื่องแบบนาฎศิลป์ให้ และต่อเพลงตระโหมโรงให้

ครูห่วง จับมือเรียนโหมโรงกลางวัน และยกครูครอบเครื่องอีกครั้งเมื่อเรียนจบ

ครูหลวงบำรุง (ไม่ทราบนามเดิม) ต่อเพลงหน้าพาทย์ ไหว้ครู

อาจารย์มนตรี ตราโมท ยกครูแล้วจับมือองค์พระพิราพ

ครูสอน วงฆ้อง ต่อองค์พระพิราพให้เต็มองค์

ครูโชติ ดุริยประณีต ครูเทียบ คงลายทอง และครูเทวาประสิทธิ์ พาทยโกศล ได้สอนเทคนิคต่าง ๆ เพิ่มเติมให้

เฉพาะเพลงทยอยเดี่ยว ได้ต่อจากครูคงศักดิ์ คำศิริ และเฉพาะเพลงบัวลอย สระหม่าแขก สระหม่าไทย นั้น ได้ต่อจากครูโชติ ดุริยประณีต

ประมาณปี พ.ศ. ๒๔๙๖ นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ อายุได้ ๓๓ ปี จึงได้สมัครเข้าทำงานที่กรมประชาสัมพันธ์สมัยหม่อมหลวงขาบมงคล กุญชร เป็นอธิบดี ในตำแหน่งศิลปินจัตวา ได้รับราชการมาจนเกษียณอายุ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๔ ตำแหน่งสุดท้ายก่อนเกษียณอายุ คือ ศิลปิน ระดับ ๔

นับแต่นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ มารับราชการที่กรมประชาสัมพันธ์ นายจำเนียรได้แสดงความสามารถทางดนตรีหลายด้าน นอกจากจะเป่าปี่ดีที่สุดคนหนึ่งแล้ว ยังเล่นเครื่องดนตรีได้แทบทุกชนิด (ยกเว้นขิมและจะเข้) ทั้งยังอ่านโน้ตได้ทั้งไทยและสากล มีความรู้มาก ทั้งภาคทฤษฎีและปฏิบัติ มีผลงานด้านแต่งเพลงไทยใหม่ ๆ เป็นจำนวนมาก และเป็นครูสอนดนตรีไทยที่สถาบันการศึกษาต่าง ๆ ได้แก่ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย คณะแพทยศาสตร์ โรงพยาบาลรามาธิบดีและเป็นนักดนตรีประจำวงต่างๆ อีกมาก วงการดนตรีไทยจึงยกย่องเป็นครูดนตรีไทยผู้มีฝีมือชั้นนำคนหนึ่ง

ผลงานเพลงไทยที่นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ แต่งไว้มีหลายประเภท ทั้งทางร้อง ทางเครื่อง ทางเดี่ยว และบทร้องเพลงต่าง ๆ

ประเภทแต่งทางขับร้องไว้ครบทั้งเถา ได้แก่ ทยอยญวน สร้อยลำปาง ตามกวาง ยอเร มอญกว้างดาบ ศรีธรรมราช สองฝั่งโขง และน้ำลอดใต้ทราย เป็นต้น

ประเภทประพันธ์บทร้อง ได้แก่ เทพชาตรีเถา ต้อยตลิ่งเถา นาคนิมิตรเถา และนกกระจอกทองเถา (แต่งร่วมกับครูสมาน ทองสุโชติ และคุณบุญยงค์ เกตุคง) เป็นต้น

ประเภททางเดี่ยว เช่น ทยอยญวนเถา กราวเริงพล แสนสุดสวาท (สองชั้นและชั้นเดียว) ใบ้คลั่ง (สองชั้นและชั้นเดียว) เป็นต้น

ประเภทแต่งขยายและตัดลงจากของเดิมที่มีอยู่ ได้แก่ เพลงเทพสร้อยสนเถา ซึ่งได้รับรางวัลพิณทอง รองชนะเลิศ จากธนาคารกสิกรไทย เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๕ เพลงจีนเก็บบุปผาเถา และเพลงลาวดำเนินทรายเถา เป็นต้น

นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ มีความสามารถในการร้องเพลงได้ดีมากด้วย ทั้งเพลงหน้าพาทย์ต่าง ๆ เพลงประกอบการเล่นละคร เพลงออกภาษาต่าง ๆ

งานเผยแพร่ดนตรีไทย นอกจากงานออกอากาศประจำที่สถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย กรมประชาสัมพันธ์ และงานสอนดนตรีไทยตามสถาบันการศึกษาหลายแห่งแล้ว ก็มีการบันทึกเสียง ได้แก่ บันทึกเสียงกับวงดนตรีพลายมงคลที่จัสแมค บันทึกเสียงกับวงดนตรีดุริยประณีต (พ.ศ. ๒๕๐๕-๒๕๐๖) ที่บริษัทยีซีม่อน บันทึกเสียงกับวงดนตรีเกตุคง เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๖ และบันทึกเสียงร้องเพลงประกอบภาพยนต์เรื่องเงาะป่า ตลอดเรื่อง นอกจากนี้ยังบันทึกเสียงกับวงดนตรีอื่น ๆ ไว้อีกมาก

ครูจำเนียร ศรีไทยพันธ์ุ ได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติจากสำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ ให้เป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีไทย) ประจำปีพุทธศักราช ๒๕๓๖ และในเวลาต่อมาครูได้ถึงแก่กรรมลง เมื่อวันที่ ๒๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๔๐ สิริรวมอายุได้ ๗๗ ปี

การศึกษาวิชาดนตรีเริ่มเรียนกับครูสินธุ์เป็นคนแรก โดยไปพักกินอยู่ที่บ้านครูในคลองบางกอกน้อย เครื่องดนตรีที่เริ่มเรียน คือ ซอด้วง เพื่อนร่วมรุ่นเดียวกันของครูคงศักดิ์ ขณะศึกษาอยู่ในบ้านครูสินธุ์ตลอด ๓ ปีนั้น คือ นายเงิน ผลารักษ์ ซึ่งต่อมาได้รับบรรดาศักดิ์รับราชการเป็นนักดนตรีในกรมปี่พาทย์หลวงสมัยรัชกาลที่ ๖ เป็นหลวงชาญเชิงระนาด จึงนับได้ว่า ครูคงศักดิ์มีครูดี ได้ศึกษาวิชาดนตรีพื้นฐานมาเป็นอันดี ต่อมาครูคงศักดิ์ได้สมัครเข้ารับราชการเป็นทหารรักษาวัง กองแตร กระทรวงวัง ในบังคับบัญชาของเจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี ซึ่งมีวงปี่พาทย์ประจำอยู่ที่บ้านเชิงสะพานกษัตริย์ศึก อันเป็นบ้านพักของท่าน ด้วยความพึงพอใจในฝีมือซอของครูคงศักดิ์เจ้าพระยาธรรมาฯ จึงได้ขอตัวมาประจำอยู่ในวงดนตรีของท่าน เป็นเหตุให้ครูได้มีโอกาสศึกษาวิชาดนตรีชั้นสูงต่อมากับพระยาเสนาะดุริยางค์ (แช่ม สุนทรวาทิน) ซึ่งเคยเป็นครูดนตรีประจำบ้านและนับเป็นครูคนสุดท้ายที่ได้ประสิทธิ์ประสาทวิชาดนตรีให้แก่ครูคงศักดิ์จนเจนจบ

หน้าที่การงานของครูคงศักดิ์ เริ่มต้นเมื่อสิ้นรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เจ้าพระยาธรรมาฯ เลิกล้มวงดนตรี ครูคงศักดิ์จึงลาออกจากบ้านเจ้าพระยาธรรมาฯ แล้วสมัครเข้ารับราชการด้านวิทยุกระจายเสียง ในกรมไปรษณีย์โทรเลข กระทรวงคมนาคม เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๒ จากนั้นย้ายมาเป็นช่างเครื่องสถานีใหม่ที่ศาลาแดงมีเพื่อนร่วมงานซึ่งมีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักกันทั่วไป ในสมัยสงครามอินโดจีน จนถึงสมัยสงครามโลกครั้งที่ ๒ เช่น จมื่นมานิตย์นเรศร์ ร.ท.เขียน ธีมากร พระราชธรรมนิเทศน์ นางสังข์ พัฒโนทัย (นายมั่น ชูชาติ) เป็นต้น ต่อมาย้ายมาอยู่สถานีวิทยุพญาไท โดยเหตุที่มีความรู้ทางช่างเครื่องส่งวิทยุและเทคนิคการดนตรีในห้องส่งกระจายเสียงเป็นอย่างดี จึงได้รับการแต่งตั้งให้เป็นนายสถานีในสมัยนั้น ครั้งสุดท้ายได้ย้ายมารับราชการในกรมประชาสัมพันธ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๗ จนได้รับตำแหน่ง หัวหน้าแผนกบันเทิงกองการกระจายเสียงในประเทศเมื่อ พ.ศ. ๒๔๘๕ เกษียณอายุราชการเมื่อ ๑๘ มกราคม พ.ศ. ๒๕๐๔ รวมเวลารับราชการทั้งสิ้น ๓๒ ปี ตำแหน่งหลังสุดเป็นข้าราชการพลเรือนสามัญชั้นโท

ในด้านความรู้ความสามารถทางดนตรี ครูคงศักดิ์สามารถปฏิบัติได้ทั้งทางปี่พาทย์และทางเครื่องสายรวมทั้งการขับร้อง แต่ที่ถนัดเป็นพิเศษคือ เครื่องดนตรีประเภทสี ได้แก่ ซอต่าง ๆ รวมไปถึงซอฝรั่งเช่นไวโอลินด้วย ในครั้งที่ครูคงศักดิ์ต้องติดตามเจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดีซึ่งตามเสด็จพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๖ เช่นที่ พระราชวังสนามจันทร์ จังหวัดนครปฐม หรือที่มฤคทายวัน บางประอิน นั้น ก็ได้เคยสนองพระมหากรุณาธิคุณ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ด้วยการสีไวโอลินถวายในขณะเสวยพระกระยาหาร ได้รับพระราชทานรางวัลหลายครั้ง ย่อมแสดงให้เห็นถึงฝีไม้ลายมือทางดนตรีของครูคงศักดิ์เป็นอย่างดี ในสมัยที่พลโท ม.ล.ขาบมงคล กุญชร เป็นอธิบดีกรมประชาสัมพันธ์ ก็ได้อาศัยความรู้ความสามารถทางดนตรีของครูคงศักดิ์ ร่วมมือปรับปรุงจนวงดนตรีไทยของกรมประชาสัมพันธ์มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักกันแพร่หลายมาก

พ.ศ. 2500 เป็นผู้บรรเลงระนาดเอก ในนามวิทยาลัยนาฏศิลป กรมศิลปากร ควบคุมโดยอาจารย์ประสิทธิ์ ถาวร(ศิลปินแห่งชาติ) บันทึกเสียงเพื่อใช้ออกอากาศทางสถานีวิทยุกรมประชาสัมพันธ์ และวิทยุศึกษา

พ.ศ. 2500 บรรเลงเดี่ยวระนาดเอก เพลงกราวใน เถา ทางครูขุนบรรจงทุ้มเลิศ(ปลั่ง ประสานศัพท์) ออกอากาศสดทั่วประเทศ บันทึกเสียง ณ สถานีวิทยุศึกษา ทุ่งมหาเมฆ นับเป็นครั้งแรกและนักดนตรีคนแรกของเมืองไทยที่เดี่ยวเพลงกราวในออกอากาศสด

ต่อมาเมื่อครั้งที่มีการก่อตั้งกองเครื่องสายฝรั่งหลวงขึ้นในกรมมหรสพ หลวงไพเราะเสียงซอก็เป็นผู้หนึ่งที่ได้รับเลือกให้ไปฝึกหัดสีไวโอลิน มีครูผู้สอนชื่อ นาซารี เป็นชาวอิตาลี ก็ปรากฎว่าเรียนได้รวดเร็ว จนได้เป็นไวโอลินมือหนึ่งของวง และได้บรรเลงถวายหน้าพระที่นั่งพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นที่พอพระราชหฤทัยมาก

หลวงไพเราะเสียงซอเข้าถวายตัวเป็นมหาดเล็ก ในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ รับราชการในกองดนตรี เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๘ ครั้นเมื่อสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชเสด็จขึ้นเถลิงถวัลย์ราชสมบัติเป็น พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาวชิราวุธ สมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว มหาดเล็กทั้งปวงก็เปลี่ยนสภาพเป็นข้าหลวงเดิม ปรับตำแหน่งหน้าที่ราชการให้เข้าทำเนียบมหาดเล็กประจำหลวงไพเราะฯ จึงได้รับยศเป็นมหาดเล็กวิเสส

ต่อมาพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระประสงค์ให้มีวงดนตรีตามเสด็จพระราชดำเนินเมื่อแปรพระราชฐานไปต่างจังหวัด เรียกกันว่า “วงตามเสด็จ” ซึ่งประกอบด้วยข้าราชการที่มีฝีมือทางดนตรีทั้งสิ้น หลวงไพเราะ ฯ ก็เป็นผู้หนึ่งในวงตามเสด็จนี้ จนได้รับพระราชทานยศเป็นรองหุ้มแพร มีบรรดาศักดิ์เป็นที่ ขุนดนตรีบรรเลง และได้รับบรรดาศักดิ์เป็นที่หลวงไพเราะเสียงซอ เมื่อวันที่ ๑๓ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๖๐ ครั้งหลังสุดได้บรรเลงเดี่ยวซอด้วงในงานที่ท่าวาสุกรี ซึ่งผู้บรรเลงต้องแต่งแฟนซีด้วย เสร็จงานนี้หลวงไพเราะ ฯ ได้รับพระราชทานเหรียญดุษฎีมาลาเข็มศิลปวิทยาอันเป็นเกียรติสูงสุดในชีวิต

ในด้านการสอนดนตรี ครั้งสมัยรัชกาลที่ ๖ นั้น หลวงไพเราะ ฯ สอนวงเครื่องสายของสมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจี พระวรราชเทวี วงพระสุจริตสุดา และวงพระยาอนิรุทธเทวา เมื่อถึงสมัยรัชกาลที่ ๗ นอกจากสอนถวายเจ้านายในวงเครื่องสาย ในพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว อันมี พระบาทสมเด็จพระปกเกล้า ฯ สมเด็จพระบรมราชินี กรมหมื่นอนุพงศ์จักรพรรดิ์ กรมหมื่นอนุวัตจาตุรนต์ ม.จ. ถาวรมงคล และ ม.จ. แววจักร จักรพันธุ์ เป็นอาทิแล้ว ก็ยังได้สอนถวายพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมเขตรมงคลและข้าหลวงในวังอีกด้วย ภายหลังกรมศิลปากร ได้เชิญให้สอนประจำที่วิทยาลัยนาฏศิลป กรมศิลปากร จึงถึงที่สุดแห่งอายุ นอกจากนี้ยังได้ช่วยฝึกสอนปรับปรุงวงดนตรีไทยของสโมสรนักศึกษามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ด้วยอีกแห่งหนึ่ง จนปรากฏชื่อเสียงเป็นที่รู้จักกันโดยแพร่หลายต่อมา

ในแวดวงการดนตรีนั้น นักดนตรีรุ่นหลัง ๆ มักเรียกหลวงไพเราะ ฯ ว่า “พ่อหลวง” โดยเหตุที่ท่านเป็นครูอาวุโสที่มีเมตตากรุณา ทั้งมีนิสัยเยือกเย็น สุภาพ ควรแก่การเป็นปูชนียบุคคลยิ่งนัก ราชทินนาม “ไพเราะเสียงซอ” เหมาะสมกับพ่อหลวงเป็นที่สุด ไม่มีใครเสมอ เมื่อครั้งพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดศิลปการละครนั้น พ่อหลวง เป็นคนแรกที่สีซออู้คลอตามเสียงและถ้อยคำที่ร้องได้อย่างชัดเจนจนถึงแก่บางครั้งที่ตัวละครมัวพะวงจะฟังคนบอกบท พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็รับสั่งว่า “ไม่ต้องมัวไปฟังบทหรอก ไอ้อุ่นมันสีซออยู่แล้ว” ผู้เขียนได้เคยเห็น เคยได้ยินนับครั้งไม่ถ้วนที่พ่อหลวงสีซอใช้นิ้วลงไปจนเกือบถึงกระบอกหรือกระโหลกซอ แต่จะมีเสียงเพี้ยนสูงหรือเพี้ยนต่ำไปสักนิดก็ไม่มี ทางซอของพ่อหลวงนั้น เรียกได้ว่า เป็นทางที่ครองศิลปะสยามสังคีตอยู่ในปัจจุบัน แม้ซอสามสายซึ่งพ่อหลวงเคยกล่าวกับผู้เขียนว่า “ฉันไม่ได้หัด” แต่พ่อหลวงก็สีได้ไพเราะจับใจ จนเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวของพ่อหลวงเอง ทุกนิ้ว ทุกคันชัก หาที่ติไม่ได้จนนิดเดียว ครั้งหนึ่งมีการบรรเลงเพลงเชิดจีนตัวที่ ๔ ในละครดึกดำบรรพ์เรื่องคาวี ซึ่งมีครูพริ้ง ดนตรีรส เป็นคนตีระนาด ครูสอน วงฆ้อง เป็นคนตีฆ้อง ครูอรุณ เป็นคนทุ้ม ครูเทียบ คงลายทอง เป็นคนขลุ่ย และพ่อหลวง เป็นคนสีซออู้ ช่วงกลางตัวซึ่งจะต้องมีการเดี่ยวแต่ละเครื่องมือนั้น ถ้าเป็นปี่พาทย์ไม้แข็งก็เริ่มที่ปี่ก่อน แล้วจึงไประนาดเอกฆ้องใหญ่ ฆ้องเล็ก และระนาดทุ้ม ตามลำดับ ถ้าเป็นไม้นวมก็เริ่มที่ขลุ่ยก่อน แล้วเรียงไปตามลำดับ เช่นเดียวกัน ในกรณีที่มีซออู้ด้วย ซออู้ก็มักจะรับต่อจากขลุ่ย หรือมิฉะนั้นบางครั้งก็รับต่อจากระนาดทุ้ม แต่ในการบรรเลงคราวนั้นมิได้ตกลงกันไว้ก่อน เมื่อครูเทียบเดี่ยวขลุ่ยจบกระบวนไปแล้ว ทั้งพ่อหลวงและครูพริ้งก็รอกันอยู่ ทำให้เกิดเสียงว่างอยู่ชั่วขณะ แต่ก่อนจะหมดห้องแรกของโน้ตสากลในจังหวะ ๒/๔ นั้น ผู้เขียนได้ยินครูพริ้งพูดขึ้นโดยเร็วว่า “น้าหลวงสิ” ในทันทีนั้นเอง พ่อหลวงก็บรรเลงเดี่ยวขึ้นรับได้ทันควันในอีก ๓ ห้องที่ยังมีจังหวะเหลืออยู่แต่กระบวนหนทางที่รับนั้น กลับมีความพอเหมาะพอดีจนสามารถเกลื่อนเสียงว่างของห้องแรกซึ่งมีความอึกอักอยู่เมื่อครู่ให้หายไปได้อย่างวิเศษ นับเป็นความสามารถ ปฏิภาณไหวพริบอันเลิศยิ่งนัก

ผลงานทางดนตรีของพ่อหลวง มีปรากฏในราชการเป็นอันมาก วงขับไม้อันเป็นการผสมวงชั้นสูงแต่โบราณ ซึ่งมี คนร้อง คนสีซอสามสาย คนไกวบัณเฑาะว์ ประกอบกันนั้น มักใช้เฉพาะงานพระราชพิธีสำคัญ เช่น สมโภชเศวตฉัตรในงานพระราชพิธีฉัตรมงคล หรือในพระราชพิธีขึ้นระวางพระคชาธาร ก็มีพ่อหลวงเป็นคนสีซอสามสายมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ ๖ จนมาถึงงานพระราชพิธีขึ้นระวางพระเศวตคชเดชดิลก ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว เพลงโหมโรงคลื่นกระทบฝั่ง ซึ่งเป็นเพลงพระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น ก็มีสาเหตุมาจากคำกราบทูลขอของพ่อหลวง เมื่อคราวตามเสด็จประพาสสัตหีบ โดยเรือพระที่นั่งจักกรี เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๔ ให้ทรงพระราชนิพนธ์ขยายจากเพลงคลื่นกระทบฝั่ง ๒ ชั้น ของเก่า

ด้านชีวิตครอบครัว พ่อหลวงสมรสกับ น.ส. นวม มัธยมจันทร์ มีบุตรธิดาด้วยกัน ๘ คน คือ นายอนันต์ (ถึงแก่กรรม) นายอนุ ด.ญ. อนงค์ (ถึงแก่กรรม) ด.ช. เอนก (ถึงแก่กรรม) นางดวงเนตร ด.ช. อนนต์ (ถึงแก่กรรม) นายอณัต และนายอำนาย สมรสครั้งที่สองกับ ม.จ. กริณานฤมล สุริยง มีบุตรธิดาด้วยกัน ๕ คน คือ นางผกากน ทองคำ นายพิมลชัย ดูรยชีวิน นางพิไลพรรณ หอมเจริญ นางจันทราภรณ์ พลดี และนายสุริยพันธ์ ดูรยชีวิน

พ่อหลวงมีโรคประจำตัวคือ หืด จนในครั้งหลังเป็นมะเร็งที่คอและปาก ได้เข้ารับการรักษาที่โรงพยาบาลศิริราชหลายครั้ง โดยทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้เป็นคนไข้หลวง แต่ก็รักษาหายได้ทุกครั้ง จนครั้งสุดท้ายเป็น ไข้หวัด มีอาการอ่อนเพลียและปอดบวมแทรก ถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ ๑๓ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๑๘ ณ โรงพยาบาลศิริราช ศิริอายุได้ ๘๔ ปี

เมื่อแรกเกิด บิดาให้ชื่อว่า ”ทองคำ” และเนื่องจากบิดาเป็นนักดนตรี เคยใกล้ชิดกับพระยาราชภัคดี (โค สุจริตกุล) มาตั้งแต่ยังหนุ่ม พระยาราชภัคดี นี้มีวงเครื่องสายและตัวท่านเองชำนาญการสีซอด้วง พระยาราชภัคดีมีบุตรชื่อ ปลื้ม ซึ่งต่อมารับราชการเป็นอธิบดีศาลยุติธรรม มีบรรดาศักดิ์ เป็น เจ้าพระยาสุธรรมมนตรี เจ้าพระยาสุธรรมมนตรีได้ชวนครูหรั่งให้มาอยู่ด้วยที่บ้านปากน้ำภาษีเจริญ ครูนิภา จึงย้ายตามบิดามาอยู่ที่บ้านเจ้าพระยาสุธรรมมนตรีตั้งแต่อายุน้อยมาก 

เจ้าพระยาสุธรรมมนตรี มีบุตรี คนใหญ่กับท่านผู้หญิงไล้ ชื่อ เปรื่อง ซึ่งชำนาญการขับร้องเพลงไทย คุณเปรื่อง ได้เห็นครูนิภามาตั้งแต่เริ่มหัดร้องเพลงซึ่งครูหรั่งหัดให้ตั้งแต่อายุได้ ๕ ขวบ ก็มีความเมตตา จึงขอต่อครูหรั่ง ให้ ด.ญ.ทองคำ มาเป็นลูกเลี้ยง เมื่อผูกข้อมือรับเลี้ยงเป็นลูกแล้ว ก็เปลี่ยนชื่อให้ใหม่ว่า “ประคอง” (ส่วนชื่อนิภา นี้ มาเปลี่ยนหลังจาก พ.ศ. ๒๔๗๕ เมื่อมีการปฏิวัติทางวัฒนธรรมไทย) ต่อมา คุณเปรื่องได้รับราชการฝ่ายในเป็นที่พระสุจริตสุดา พระสนมเอกในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ครูนิภาจึงย้ายเข้าไปอยู่ในวังด้วย ได้เริ่มเรียนหนังสือเรียนดนตรีไทยจากครูผู้ทรงคุณวุฒิหลายท่าน อาทิเช่น เรียนขับร้องจาก คุณแม่เจริญ พาทยโกศล เรียนเพลง ละคร และโขนจาก หม่อมจันทร์ กุญชร ณ อยุธยา เรียนขับร้องเพลงตับและเพลงเถาต่าง ๆ จากหลวงเสียงเสนาะกรรณ (พัน มุกตวาภัย) ทางด้านดนตรีเรียนซออู้ ซอด้วง และจะเข้ จากครูหลายท่าน คือ พระประณีตวรศัพท์ (เขียน กมลวาทิน) ครูชุ่ม กมลวาทิน หลวงชาญเชิงระนาด (เงิน ผลารักษ์) พระยาภูมีเสวิน (จิตร จิตตเสวี) พระสรรเสริญเพลงสรวง (บัว กมลวาทิน) จนสามารถเล่นเครื่องสายได้รอบวง และร้องเพลงได้เป็นอย่างดี 

การเป็นนักดนตรีหญิง (ฝ่ายใน) ในสมัยรัชกาลที่ ๖ นั้น นอกจากจะมีหน้าที่บรรเลง เพลงถวายเวลาทรงว่างจากราชภารกิจแล้ว บางครั้งต้องตามเสด็จไปยังต่างจังหวัดด้วย เช่น ที่มฤคทายวัน หาดเจ้าสำราญ และนครปฐม เป็นต้น นักดนตรีชุดนี้มีหลายคนด้วยกัน คือ สุมิตรา (สิงหลกะ) สุจริตกุล เล่นเปียโน ลมหวล สุจริตกุล (ซอและเปียโน) ทองสุก สุทธิพิณทุ (ซอ) ศรีสะอาด (จะเข้) เฉลย พุ่มทองสุก (ขลุ่ย) แฉล้ม พุ่มทองสุก (ซอด้วง) เฉลียว พุ่มทองสุก (ฉิ่ง) ฉลวย (รัตนจันทร์) จิยะจันทร์ (ซออู้) แนบ เนตรานนท์ (นักร้อง) ประเทือง ณ หนองหาร (นักร้อง) ประคอง พุ่มทองสุก (นักร้อง) จำรัส (ซออู้) ทองดี สุจริตกุล (โทน รำมะนา) อำไพ สุจริตกุล (ซอด้วง) 

เมื่อครั้งพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ประทับที่วังพญาไท เวลาเสวยพระกระยาหารค่ำ พระสุจริตสุดา จะจัดให้ คุณสุมิตรา สุจริตกุล บรรเลงเปียโน ครูนิภา เป็นผู้ขับร้องถวายพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า ฯ  ทรงชมเชยว่าร้องเพลงแสนเสนาะได้ไพเราะต้องพระราชหฤทัยนักและบางครั้งก็ทรงร่วมกับข้าราชบริพารขับร้องเพลง ตับวิวาห์พระสมุทรบ้าง เพลงจากเรื่องพญาราชวังสันบ้าง ฯลฯ 

เมื่อถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พระสุจริตสุดา ยังคงอยู่ในวังสวนสุนันทา วงดนตรีของท่านก็รับงานบรรเลงตามสถานที่ต่าง ๆ ใช้ชื่อวงว่า “คณะนารีศรีสุมิตร” มีครูนิภาเป็นนักร้องประจำวง ได้ชื่อว่า เป็นนักร้องเสียงดี ชัดเจน กำลังดี และที่สำคัญคือ เป็นคนสวยประจำวง ได้อัดแผ่นเสียงกับบริษัท Deutsche Grammophone ซึ่งห้าง  ต.เง็กชวน ติดต่อมาเพลงที่บันทึกมี เพลงจากเรื่องวิวาห์พระสมุทรและพระราชวังสัน เป็นส่วนมาก และได้อัดแผ่นเสียง เพลงพญาโศก โดยมีสุมิตรา เดี่ยวเปียโน นับเป็นแผ่นเสียงเดี่ยวเปียโน เพลงพญาโศกเป็นแผ่นแรกของประเทศไทย ขายดีมากจนแม้แต่เจ้าของเองก็ไม่มีฟัง นอกจากเพลงพญาโศกแล้ว แผ่นเสียงเพลงที่ครูนิภาร้องไว้ และได้รับความนิยมมากได้แก่ เพลงสุดาสวรรค์เถา ตับวิวาห์พระสมุทร และเพลงพระอาทิตย์ชิงดวง เป็นต้น 

หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. ๒๔๗๕ แล้ว หลวงวิจิตรวาทการได้ก่อตั้งโรงเรียนนาฏดุริยางค์ขึ้น ครูนิภาได้รับราชการเป็นครูอยู่โรงเรียนนี้ด้วย จึงมีโอกาสต่อเพลงจากหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) เพิ่มขึ้นอีก นักเรียนที่ครูเคยสอน  ได้แก่ ครูประเวช กุมุท ครูประกอบ สุกัณหเกตุ เป็นต้น ระยะนี้ หลวงวิจิตรวาทการ ได้แต่งบทละครปลุกใจหลายเรื่อง ครูนิภาได้ทำหน้าที่นักร้องต้นเสียงในเรื่องเลือดสุพรรณ มหาเทวี น่านเจ้า ศึกถลาง เจ้าหญิงแสนหวี ได้ร้องเพลง คลื่นถลางคู่กับ ครูแนบ เนตรานนท์ ทั้งยังได้ร่วมงานกับนักร้องที่มีชื่อเสียงในยุคนั้นคือ บุญทรง เหราบัติย์ ประภา เป้าประเสริฐ อัมพร ชัชกุล สวง เชยประทุม การุณ พันธุมสุต เป็นต้น ประวัติการขับร้องเพลงของครูนิภา จึงครบถ้วนทั้งไทยแท้และไทยสากล 

เมื่อมารับราชการในกรมศิลปากรได้ไม่นาน ก็สมรสกับครูแสวง อภัยวงศ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๙ ไม่มีบุตรธิดา ด้วยกัน มีบุตรบุญธรรม ๑ คน ชื่อ มยุรี ได้ก่อตั้งวงดนตรีบรรเลงออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงเป็นประจำ คือ วง ส. สุรางคศิลป์ และได้ร่วมวงบรรเลงกับวงอื่น ๆ เสมอ 

เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ตั้งโรงเรียนจิตรลดาขึ้น ครูนิภาได้เข้าไปถวายการสอนดนตรีไทยแด่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์ และยังช่วยสอนดนตรีไทยแก่สถาบันต่าง ๆ เช่น มหาวิทยาลัยรามคำแหง รวมทั้งรับสอนที่บ้านด้วย เมื่อต้นปี พ.ศ. ๒๕๒๖ ครูได้ออกรายการโทรทัศน์ร่วมกับคุณสุมิตรา สุจริตกุล ในรายการหนึ่งในร้อย ซึ่งสนับสนุนโดย ธนาคารกรุงเทพจำกัด เพื่อเล่าเรื่องราวและบรรเลงเพลงที่เคยขับร้องถวายพระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว ปรากฏว่ามีผู้สนใจมาก

เรียนดนตรีครั้งแรกกับครูจำรัส เกิดผล และครูสังเวียน เกิดผล ในเวลาต่อมาซึ่งครูทั้งสองมีศักดิ์เป็นอาของครูสำราญเอง ภายหลังได้มีโอกาสได้เรียนกับครูหลายท่าน เช่น ครูเพชร จรรนาฏย์ ครูเทียบ คงลายทอง ครูฉัตร สุนทรวาทิน ครูช่อ สุนทรวาทิน และครูอาจ สุนทร เป็นต้น ผลงานด้านการแต่งเพลงของครูสำราญ เกิดผล ที่สำคัญ เช่น เพลงกลางพนาเถา เพลงลอยประทีปเถา และเพลงไอยราชูงวงเถา ที่แต่งขึ้นเพื่อถวายแด่สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เป็นต้น

ครูสำราญ เกิดผล ได้ถ่ายทอดความรู้ทางดนตรีให้กับลูกศิษย์ผู้มีความสนใจทั้งที่บ้าน “พาทยรัตน์” สถาบันการศึกษา เช่น วิทยาลัยดุริยางคศิลป์ มหาวิทยาลัยมหิดล และ มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา

พ่อครูไชยลังกา เครือเสน เคยชนะเลิศการประกวดดนตรีพื้นเมืองจังหวัดน่านเมื่อปี พ.ศ. 2527 และต่อมาในปี พ.ศ. 2530 ได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติสาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีพื้นบ้าน)

ด้านดนตรี เมื่อออายุประมาณ 12 - 13 ปี เริ่มเรียนฆ้องวงใหญ่กับบิดา ซึ่งเป็นทหารในสังกัดกองดุริยางค์ทหารเรือ และเป็นศิษย์ของจางวางทั่ว พาทยโกศล แห่งสำนักดนตรีพาทยโกศล จากนั้นฝึกหัดเครื่องดนตรีอื่นในวงปี่พาทย์ จนสามารถบรรเลงออกงานกับคณะปี่พาทย์ของครอบครัวได้ ขณะเดียวกันได้ฝึกหัดขลุ่ยและขิมกับบิดา และฝึกหัดขับร้องกับมารดา จนเมื่ออายุ 17 ปี ได้เริ่มฝึกหัดซอด้วงกับบิดาอย่างจริงจัง เพราะมีความชื่นชอบซอด้วงเป็นพิเศษ เมื่อบิดาเห็นว่ามีความสามารถ จึงพาไปฝากเป็นศิษย์กับ จิตร เสนีย์วงศ์ ณ อยุธยา ต่อมาบิดาได้พาไปฝากเป็นศิษย์ หลวงไพเราะเสียงซอ (อุ่น ดูรยะชีวิน) ข้าราชการในสังกัดกรมพิณพาทย์หลวง และกรมศิลปากร[3] โดยฝึกหัดตั้งแต่ขั้นพื้นฐานจนถึงขั้นสูง และได้ฝึกหัดทั้งซอด้วง ซออู้ และซอสามสาย ครบทั้ง 3 ซอ ภายหลังได้เรียนเพลงชุดของวงเครื่องสายปี่ชวาจาก เทียบ คงลายทอง

พ่อเล็กนั้นเป็นนักดนตรีบ้านนอก มีวงปี่พาทย์ของตัวเองเป็นปี่พาทย์เครื่องใหญ่สามารถบรรเลงได้เกือบรอบวง ยกเว้นปี่ ได้รวบรวมญาติมิตรและเพื่อนฝูงร่วมกันทำการค้าขายโดยใช้เรือเป็นพาหนะ ในขณะเดียวกันก็บรรทุกปี่พาทย์เครื่องใหญ่ลงเรือเป็ดลำโตๆ พ่วงกับเรือยนต์แล่นทวนน้ำขึ้นไป ผ่าน สิงห์บุรี ชัยนาท อุทัยธานี ไปจนถึงนครสวรรค์แล้วล่องขึ้นไปตามแม่น้ำยมจนถึงพิจิตร พิษณุโลก และอุตรดิตถ์ตามลำดับ ระหว่างทางที่ไปนั้น หากบ้านใด วัดใดมีงานที่ต้องใช้วงปี่พาทย์หรือจะมีละครการละเล่น ตั้งแต่ละครนอกจนถึงหนังใหญ่ ก็จะยกเครื่องปี่พาทย์ขึ้นฝั่ง เมื่อเสร็จงานแล้วก็จะเดินทางต่อจนถึงจุดหมายที่กำหนดไว้ ที่เคยไปเหนือสุดคือ จังหวัดอุตรดิตถ์ ขากลับจึงซื้อสินค้าเมืองเหนือลงมาขายยังอยุธยาและอ่างทอง นับเป็นเรือสินค้าและเรือละครเร่ไปในตัว 

วงดนตรีของพ่อเล็กนั้น มีคนเป่าปี่เป็นชาวเรือ ชื่อ “ลุงเปีย” เป่าปี่เจื้อยแจ้วดังไปหลายคุ้งน้ำ คนระนาดเอก ชื่อ “ผู้ใหญ่คล้อย” พ่อเล็กหัวหน้าวงมักจะเป็นคนตีระนาดทุ้ม คนตีเครื่องหนังชื่อ “ครูรอด” บางทีครูเจริญก็ตีฆ้อง ซึ่งบิดาเป็นผู้สอนให้ จนสามารถบรรเลงเพลงโหมโรงเช้า โหมโรงเย็น เพลงเรื่องต่าง ๆ เพลงฉิ่งพระฉัน จนถึงเพลงเรื่องใหญ่ ๆ เช่น มอญแปลง เป็นต้น ครั้นเริ่มเป็นหนุ่ม พ่อเล็กจึงได้นำตัวมาฝากให้พักอยู่กับญาติที่บ้านพระยาภูบาลบันเทิง (ประยูร อมาตยกุล) หน้าวัดเลียบ เวลากลางวันก็ช่วยงานบ้าน พอบ่ายก็ออกไปเรียนดนตรีกับครูหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) ที่ตำบลบ้านบาตร เรียนอยู่ประมาณ ๒ ปี สามารถเดี่ยวเครื่องมือต่าง ๆ เช่น ฆ้อง และระนาดได้ดี จึงกลับไปช่วยงานแทนบิดาบ้าง ครูเจริญกลับมาอยู่กับบิดาได้ไม่นาน พ่อเล็กก็ถึงแก่กรรมทิ้งกิจการละครเร่ทางน้ำไว้ให้ดำเนินการต่อ 

พ.ศ. ๒๔๗๐ แต่งงานกับหญิงสาวชาวเรือเร่ด้วยกัน มีบุตรธิดาด้วยกัน ๕ คน คนโตเป็นหญิง ชื่อ อารี (ถึงแก่กรรมแล้ว) นอกนั้นเป็นชายล้วน ชื่อ อารมณ์ เป็นคนฆ้อง ชะลอ เป็นคนระนาด เลียบ และไสว เป็นคนระนาดเอก บุตรเหล่านี้นอกจากจะเรียนจากครูเจริญแล้ว ยังเรียนจากครูพยอม ศรประพันธ์ ซึ่งเกี่ยวดองเป็นญาติกันด้วย 

เกี่ยวกับความรู้ทางด้านเพลงการนั้น ครูเจริญเล่าว่า ได้เพลงหน้าพาทย์ชั้นสูงจนถึงเพลงองค์พระพิราพจากบิดา เพราะเหตุว่าบิดาทำพิณพาทย์ประกอบหนังใหญ่ มาแต่ก่อนท่านเกิด บิดาจึงมีความรู้ด้านเพลงหน้าพาทย์ชั้นสูงมาก และถ่ายทอดให้ท่านต่อมา ขณะนี้  (พ.ศ.๒๕๒๕) ครูเจริญมีอายุได้ ๗๖ ปี ยังมีสุขภาพแข็งแรงดี พักอยู่ ณ บ้านเกิดของท่าน ที่อำเภอเมือง จังหวัดอ่างทอง

ศึกษาจากครูดนตรีอีกหลายคน

การทำงานเริ่มรับราชการเป็นพลตำรวจ กรมตำรวจ โดยมีหน้าที่สอนดนตรีไทยที่แผนกดุริยางค์ ได้เกษียณอายุราชการในตำแหน่งร้อยตำรวจตรี

การสร้างสรรค์ผลงานศิลปะ

มีความเชี่ยวชาญพิเศษด้านดนตรีไทย บรรเลงเครื่องดนตรีได้ดีทุกประเภท ได้แก่ ขลุ่ย ปี่ ระนาดเอก ระนาดทุ้ม ฆ้องวงเล็ก เครื่องหนัง มีผลงานกรแสดง ควบคุมวงปี่พาทย์ และประพันธ์เพลงมากมาย ได้จัดตั้งวงตรีของตนเองออกแสดงกับวงของผู้อื่น เป็นวิทยากรบรรยายให้ความรู้เรื่องดนตรีไทย เป็นครูผู้ทำหน้าที่อ่านโองการในพิธีไหว้ครูให้กับสถาบันต่างๆ

ผลงานดีเด่น/ผลงานที่สร้างชื่อเสียงมีผลงานประพันธ์เพลง ได้แก่ เพลงโหมโรงพิทักษ์สันติราษฎร์ เพลงรักกันไว้เถิด เถา

ในสมัยที่มีการประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่องการตั้งชื่อบุคคล มนตรีจึงเปลี่ยนชื่อเป็น “มนตรี” เมื่อ 15 เมษายน พ.ศ. 2485]] นามสกุล “ตราโมท” เป็นนามสกุลที่หม่อมเจ้าคำรบ ปราโมช ประทานให้ มีสำเนียงล้อนามสกุล “ปราโมช” ขององค์

มนตรีศึกษาที่โรงเรียนปรีชาพิทยากร สอบได้ชั้นมัธยมปีที่ 3 เหตุที่มนตรีมีโอกาสได้เป็นนักดนตรีไทยก็เพราะว่าบ้านของมนตรีอยู่ใกล้วัดสุวรรณภูมิ ซึ่งมีวงปี่พาทย์ฝึกซ้อมกันอยู่เป็นประจำ มนตรีจึงได้ยินเสียงเพลงปี่พาทย์อยู่เสมอจนจำทำนองเพลงได้เป็นตอน ๆ

เมื่อเรียนจบ ม.3 แล้ว จึงคิดที่จะเรียนต่อที่กรุงเทพฯ แต่มนตรีมีโรคภัยไข้เจ็บรบกวนตลอดเวลา เรียนไม่ทันเพื่อนฝูง เลยหมดกำลังใจที่จะเรียนต่อ ในเวลานั้น สมบุญ^[ใคร?]ซึ่งเป็นนักฆ้องจึงชวนให้หัดปี่พาทย์ ซึ่งมนตรีก็มีใจรักอยู่แล้วจึงฝึกฝนด้วยความมานะพยายาม จนมีความคล่องแคล่วพอควร มนตรีได้เป็น นักดนตรีปี่พาทย์ อยู่ที่จังหวัดสุพรรณบุรี ประมาณ 2 ปี ต่อมาราวปี พ.ศ. 2456 มนตรีได้ย้ายไปอยู่ที่จังหวัดสมุทรสงคราม ที่บ้านสมบุญ สมสุวรรณ ซึ่งมีทั้งปี่พาทย์และ แตรวง มนตรีจึงได้มีโอกาสฝึกหัดทั้งสองอย่าง

เมื่ออายุได้ 17 ปี ได้สมัครเข้ารับราชการในกรมพิณพาทย์ทอง กรมมหรสพ กรมมหาดเล็ก ที่กรมพิณพาทย์หลวง มนตรีได้เรียนฆ้องวงใหญ่จากหลวงบำรุงจิตเจริญ (ธูป สาตนะวิลัย) และเรียนกลองแขก จากพระพิณบรรเลงราช (แย้ม ประสานศัพท์)

มนตรีอุปสมบทเป็นพระภิกษุ ณ วัดสุวรรณภูมิ จังหวัดสุพรรณบุรี เมื่อ พ.ศ. 2476

มนตรีมีฝีมือทางการบรรเลงฆ้องวง แต่เพื่อให้มีฝีมือในเครื่องดนตรีชนิดอื่น ๆ พระยาประสานดุริยศัพท์ (แปลก ประสานศัพท์) เจ้ากรมพิณพาทย์หลวง จึงให้มนตรีเปลี่ยนเป็นครูตีระนาดทุ้ม มนตรีได้รับเลือกให้เข้าประจำอยู่ในวงข้าหลวงเดิม ซึ่งเป็นวงที่จะต้องตามเสด็จพระราชดำเนินแปรพระราชฐานทุกแห่ง ทำให้มนตรีเป็นผู้กว้างขวางในวงสังคมสมัยนั้น

มนตรีรับราชการอยู่ที่แผนกปี่พาทย์หลวงได้ไม่นาน ก็เกิดการโอนวงปี่พาทย์และโขนละครไปสังกัดอยู่กับกรมศิลปากร เมื่อ พ.ศ. 2478 มนตรีจึงย้ายไปประจำโรงเรียนศิลปากร แผนกนาฏดุริยางค์ (ปัจจุบันคือวิทยาลัยนาฏศิลป์)

หน้าที่การงานของมนตรี เจริญรุ่งเรืองมาตามลำดับจนเลื่อนเป็นชั้นเอก ต่อมาได้มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้มนตรีดำรงตำแหน่งศิลปินพิเศษ เมื่อ 3 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2504 นับเป็นศิลปินคนแรกของกรมศิลปากรที่ได้รับชั้นพิเศษ

เมื่อมนตรีเกษียณอายุ กรมศิลปากรพิจารณาเห็นว่ามนตรีมีความรู้ความสามารถในด้านวิชาการศิลปดุริยางค์ไทย จึงจ้างไว้ช่วยราชการต่อมาอีก 5 ปี จากนั้นก็จ้างในฐานะลูกจ้างชั่วคราว ตำแหน่งผู้เชี่ยวชาญดนตรีไทยกับคีตศิลป์ไทย ทั้งภาคทฤษฎีและภาคปฏิบัติในวิทยาลัยนาฏศิลป์ กรมศิลปากร

นอกจากการทำงานประจำในหน้าที่ที่กรมศิลปากรแล้ว มนตรียังเป็นอาจารย์พิเศษสอนตามมหาวิทยาลัยอีกหลายแห่ง

มนตรีได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นราชบัณฑิตในประเภทวิจิตรศิลป์ สำนักศิลปกรรม ตามประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี ลงวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2524

ด้านชีวิตครอบครัว ได้สมรสครั้งแรก กับนางสาวลิ้นจี่ บุรานนท์ เมื่อ พ.ศ. 2475 แต่ได้อยู่ร่วมกันเพียง 2 ปี นางลิ้นจี่ ก็ถึงแก่กรรม มนตรีจึงได้สมรสอีกครั้งกับนางสาวพูนทรัพย์ นาฎประเสริฐ ( นางพูนทรัพย์ ตราโมท ) เมื่อ พ.ศ. 2478 มีบุตรธิดารวม 4 คน คือ

• นายฤทธี ตราโมท

• นายศิลปี ตราโมท

• นางดนตรี ตราโมท

• นายญาณี ตราโมท

มนตรี ตราโมท ถึงแก่กรรม เมื่อวันอาทิตย์ที่ 6 สิงหาคม พ.ศ. 2538 ด้วยโรคหัวใจล้มเหลว ณ โรงพยาบาลนนทเวช สิริรวมอายุ 95 ปี 1 เดือน 19 วัน

     ครูทัศนีย์ ขุนทอง เริ่มต้นชีวิตการทำงานคือ เป็นนักร้องโดยได้รับการบรรจุเป็นศิลปินสำรองของกรมศิลปากร ตั้งแต่อายุ ๑๔ ปี เรื่อยมาจนตอนเข้าบรรจุในตำแหน่งครูชั้นตรีและประจำอยู่ที่วิทยาลัยศิลป จนเกษียณอายุราชการ นอกจากนี้ยังได้รับเชิญเป็นผู้เชี่ยวชาญพิเศษให้กับสถาบันการศึกษาอีกหลายแห่ง ถ่ายทอดความรู้และสร้างนักร้องเพลงไทยรุ่นใหม่ขึ้นมามากมาย ร่วมกับกรมศิลปากรในการเดินทางไปเผยแพร่ศิลปวัฒนธรรมไทยในต่างประเทศ เขียนตำราวิชาการ เช่น เรื่องเสภา หุ่นกระบอก เพลงกล่อมเด็ก หลักการขับร้องเพลงไทย เป็นต้น มีผลงานการบันทึกเสียงเพลงไทยจำนวนนับร้อยๆ ขึ้น ตั้งแต่ยุคแผ่นเสียงลองเพลย์มาจนแถบบันทึกเสียงและซีดี งานบันทึกเด่นๆ เช่น แผ่นเสียงกรมศิลปากร แผ่นเสียงห้างต. เง็กชวน แถบบันทึกเสียงประสิทธิ์ ถาวร บันทึกเพลงระบำทุกเพลงของครูมนตรี ตราโมท งานบันทึกวีดีทัศน์ของ กรมศิลปากร เกณฑ์มาตรฐานดนตรีไทยของทบวงมหาวิทยาลัย เป็นต้น นอกจากงานในด้านการอนุรักษ์และสืบทอดภูมิปัญญาด้านคีตศิลป์แล้ว ยังได้สร้างสรรค์ผลงานไว้หลายชิ้น เช่น ประพันธ์บทร้องและทำนองทางร้องเพลงโยสลัม เถา ทางร้องเพลงตุ๊กตา เถาทางร้องเพลงระบำชุดไทยพระราชนิยม เพลงชุดวันสงกรานต์ นอกจากนั้ยังเป็นผู้บรรจุเพลงและอำนวยการ ฝึกซ้อมการขับร้องประกอบการแสดงโขนพระราชทานสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง เป็นผู้คิดให้มีการร้องต้นบทลูกคู่ชายเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์คีตศิลป์ไทย ได้ฟื้นฟูเพลงขับร้องโบราณต่างๆ ที่กำลังจะสูญหายให้มีบทบาทในการขับร้องขึ้นอีกครั้ง เช่น เพลงโคมเวียนทางหม่อมมาลัยตำรับวังสวนกุหลาบ เพลงเขาวง ลมหวน ฝรั่งแดง เป็นต้น ได้รับยกย่องเชิดชูเกียรติเป็นผู้มีผลงานดีเด่นทางด้านภาษาไทย กรมสามัญศึกษา จากความรู้ความสามารถและประสบการณ์ ที่หลากหลาย ได้เป็นที่ประจักษ์ในวงการศิลศิลป์ไทย ดนตรีไทย และนาฏศิลป์ไทย ประกอบกับการสร้างสรรค์ผลงานอยู่เป็นเนืองนิตย์ภายใต้รากฐานทางวัฒนธรรมของไทย ทั้งเป็นผู้ที่เพียบพร้อมด้วยคุณธรรมและจริยธรรม อุทิศตนเพื่อประโยชน์ ทางการศึกษาและสังคมอย่างสม่ำเสมอเป็นเวลามากกว่า ๖๐ ปี

     ครูทัศนีย์ ขุนทอง ได้ชื่อว่ารอบรู้หลักการคีตศิลป์ไทยทุกแขนง และเป็นผู้พัฒนาร่างหลักสูตรรายวิชาคีตศิลป์ไทย และดุริยางคศิลป์ เป็นหนึ่งในแม่แบบสำคัญที่ยังคงทำงานที่รัก โดยไม่ปล่อยให้อายุเป็นอุปสรรคต่อการสร้างสรรค์ผลงาน ถึงแม้ปัจจุบันวัยล่วงเลยกว่า 70 ปี แต่ท่านยังคงใช้ชีวิตหลังเกษียณในการถ่ายทอดความรู้ด้านดนตรี คีตศิลป์ ให้กับลูกศิษย์ลูกหาอยู่เสมอ และจะสอนต่อไปจนกว่าร่างกายจะไม่ไหว นอกจากนี้ท่านยังเป็นหนึ่งในผู้ขับร้องเพลงในการแสดงดนตรีไทย โดยครูอาวุโสแห่งรัตนโกสินทร์ ที่กำหนดจะจัดแสดงเพื่อเฉลิมพระเกียรติกรมสมเด็จพระเทพ ฯ สยามบรมราชกุมารี ในวันที่ ๑๕ ธันวาคม ๒๕๖๕ ณ หอประชุมใหญ่ ศูนย์วัฒนธรรมแห่งประเทศไทย และเนื่องในโอกาสวันที่ ๑๒ กันยายน ๒๕๖๕ เป็นวันครบรอบวันเกิด ๘๓ ปี ของครูทัศนีย์ ขุนทอง ศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีไทย-คีตศิลป์ ) พุทธศักราช ๒๕๕๕ ขอร่วมเชิดชูเกียรติศิลปินแห่งชาติผู้เป็นแม่พิมพ์ของชาติด้านคีตศิลป์

ด้านผลงานที่ได้รับการกล่าวถึง พ่อครูมานพ ยังเป็นผู้ประดิษฐ์ท่าการแสดงชุด ฟ้อนขันดอก เพื่อเป็นการฟ้อนรำบูชาพระรัตนตรัย ให้บังเกิดความสงบร่มเย็นแก่บ้านเมือง^[8]

พ.ศ. 2550 รายการปราชญ์เดินดิน ทางสถานีโทรทัศน์โมเดิร์นไนน์ ได้เคยถ่ายทอดเรื่องราวของมานพ ยาระณะ ที่ซึ่งเขารับจ้างถีบรถสามล้อในย่านตลาดสันป่าข่อย ที่อำเภอเมืองเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่^[9]

ใน พ.ศ. 2552 พ่อครูมานพ ยาระณะ ยังได้ร่วมการแสดงฟ้อน ในมหกรรมวัฒนธรรมเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร 82 พรรษา 5 ธันวาคม 2552 ที่จัดขึ้น ณ ป้อมมหากาฬถนนราชดำเนิน^[10]

วันที่ 13 เมษายน พ.ศ. 2556 พ่อครูมานพ ซึ่งเป็นศิลปินแห่งชาติ ได้รับเกียรติให้เป็นผู้ทำการผูกข้อมืออวยพรให้แก่ยิ่งลักษณ์ ชินวัตรนายกรัฐมนตรี เนื่องในวันสงกรานต์ ที่บริเวณอนุสาวรีย์สามกษัตริย์ อำเภอเมืองเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่^[11]

เรียนหนังสือครั้งแรกที่ตำหนักพระราชชายาเจ้าดารารัศมี ณ สวนดุสิต กรุงเทพฯ แล้วย้ายไปอยู่ในวังหลวง เมื่อพระราชชายาฯ กราบถวายบังคมลาพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวกลับไปประทับอยู่ที่เชียงใหม่ ได้ตามเสด็จกลับไปศึกษาต่อ ณ โรงเรียนคิดประดิษฐ์ จนจบชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๓  

เนื่องจากมีความใกล้ชิดในพระราชชายาเจ้าดารารัศมี ในฐานะที่เป็นหลาน จึงได้เริ่มเรียนขับร้องจากจากพระราชชายาฯ มาตั้งแต่ที่กรุงเทพมหานครและยังได้มีโอกาสต่อเพลงขับร้องจากพระราชชายาฯ มาตั้งแต่ที่กรุงเทพมหานคร และยังได้มีโอกาสต่อเพลงขับร้องจากครูหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) หม่อมเจริญ พาทยโกศล ที่บ้านท่านจางวางทั่ว และต่อร้องกับคุณไพฑูรย์ กิตติวรรณ กับมีครูอีกท่านหนึ่งชื่อปาน สอนเพลงพื้นเมืองเชียงใหม่ประเภทซอเมือง จนมีความรู้ดีและได้เพลงมาก สามารถร้องเพลงหน้าพาทย์ประกอบโขนละครได้ทั้งหมดอีกด้วย 

ต่อมาได้กลับไปอยู่ที่จังหวัดเชียงใหม่และสมรสกับ ร.ต.อ.เจ้าพรหมา ณ เชียงใหม่ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๕ ได้เปิดโรงเรียนและเป็นครูสอนขับร้องเอง เมื่อ พ.ศ. ๒๔๙๐ ชื่อโรงเรียน บ.ป.ท.วิทยาลัย ต่อมาจึงได้มาเป็นอาจารย์ในวิทยาลัยนาฎศิลป จังหวัดเชียงใหม่ สอนเพลงพื้นเมืองตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๑๔ เป็นศิลปินที่มีความรู้ทางเพลงซอ และเพลงพื้นเมืองทางภาคเหนือมาก นับเป็นกำลังสำคัญในการถ่ายทอดวิทยาการด้านดนตรีพื้นเมืองให้แก่อนุชนรุ่นหลังเป็นอย่างยิ่ง 

เจ้าเครือแก้ว ณ เชียงใหม่ ได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (คีตศิลป์พื้นเมืองล้านนา) ประจำปีพุทธศักราช ๒๕๔๑ ถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ ๒๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๔๖  

จรัลเกิดเมื่อวันที่ 1 มกราคม พ.ศ. 2498 เป็นบุตรชายคนที่สอง มีพี่น้องชายหญิงรวมทั้งหมด 7 คน ครอบครัวเป็นชนชั้นกลาง มีชีวิตเรียบง่ายสมถะตามแบบวิถีชีวิตชาวเหนือทั่วไป ใฝ่ใจในพุทธศาสนา ทั้งพ่อและแม่ของจรัลจะไปทำบุญและร่วมงานพิธีทางศาสนาอยู่เสมอที่วัดใกล้บ้าน คือ วัดฟ่อนสร้อย ซึ่งเป็นวัดที่ครอบครัวนี้มีศรัทธาอย่างยิ่ง ด้วยครอบครัวมโนเพ็ชรเป็นครอบครัวใหญ่ พ่อของจรัลจึงต้องหารายได้พิเศษ ความที่เป็นคนมีฝีมือในด้านงานศิลปะหัตถกรรมท้องถิ่นที่สืบทอดตกมาจากบรรพบุรุษชาวเหนือ ทั้งการเขียนรูป และการแกะสลักไม้ พ่อของจรัลจึงมีรายได้เพียงพอที่จะเลี้ยงดูครอบครัว จรัลเองในเวลานั้นแม้จะอยู่ในวัยเด็ก แต่บางครั้งเมื่อพ่อมีงานพิเศษล้นมือจรัลจะเป็นผู้ช่วยพ่อของเขา ทั้งงานเขียนรูปและงานแกะสลักไม้

การศึกษา

จรัลเข้าเรียนหนังสือครั้งแรกที่โรงเรียนพุทธิโสภณ แล้วจึงย้ายไปเรียนต่อที่โรงเรียนเมตตาศึกษา จากนั้นจึงสอบเข้าเรียนในขั้นอุดมศึกษาที่วิทยาลัยเทคนิคภาคพายัพ จรัลฝึกเล่นกีตาร์มาตั้งแต่เด็กเพราะความชอบในดนตรี ทั้งจากที่เขาได้ฟังทางสถานีวิทยุในเชียงใหม่ และจากพวกมิชชันนารีที่เข้ามาเผยแพร่ศาสนาในภาคเหนือ ระหว่างที่เรียนอยู่ที่วิทยาลัยเทคนิคภาคพายัพ จรัลช่วยแบ่งเบาภาระของครอบครัวด้วยการทำงานเพื่อหารายได้พิเศษโดยไม่ต้องรบกวนเงินทองจากทางบ้าน เขาเริ่มต้นด้วยการรับจ้างร้องเพลงและเล่นกีตาร์ตามร้านอาหาร หรือตามคลับตามบาร์ในเชียงใหม่ ซึ่งในเวลานั้นยังมีอยู่เพียงไม่กี่แห่ง แนวดนตรีที่เขาชอบเป็นพิเศษคือดนตรีโฟล์ค คันทรี และบลูส์ ที่ต่อมาได้กลายเป็นแรงบันดาลใจและมีอิทธิพลอย่างยิ่งในการแต่งเพลงของเขา

เมื่อจบการศึกษาจากวิทยาลัย จรัลเข้าทำงานรับราชการเป็นงานแรกที่แขวงการทางอำเภอพะเยา (เวลานั้นพะเยายังไม่ได้รับการยกให้เป็นจังหวัดเหมือนในปัจจุบัน) ต่อมาจึงย้ายไปทำงานที่บริษัทไทยฟาร์มมิ่ง และที่ธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์การเกษตร จรัลยังคงทำงานประจำไปด้วยควบคู่กับการร้องเพลงตามร้านอาหาร ตามโรงแรมและคลับบาร์ในเชียงใหม่

การเสียชีวิต

จรัลเสียชีวิตจากภาวะหัวใจล้มเหลวฉับพลัน เมื่อวันที่ 3 กันยายน พ.ศ. 2544 จังหวัดลำพูน ศพตั้งบำเพ็ญกุศลอยู่ที่วัดพระธาตุหริภุญชัยวรมหาวิหารเป็นเวลา 5 วัน มีพิธีพระราชทานเพลิงศพเมื่อวันที่ 8 กันยายน พ.ศ. 2544 ณ สุสานบ้านหลวย จังหวัดลำพูน

พยงค์ มุกดา เป็นชาวจังหวัดราชบุรี เป็นบุตรของนายแก้ว และนางบุญ มุกดา เกิดบนเรือกลางแม่น้ำแม่กลอง บริเวณตำบลท่าเสา จังหวัดราชบุรี จบชั้น ป.4 จากโรงเรียนเทศบาลวัดราชนัดดาราม และเข้าสู่วงการจากการเป็นนักร้องวงดุริยางค์กองทัพบก โดยการสนับสนุนของครูจำปา เล้มสำราญ ต่อมาจึงก่อตั้งวงดนตรีเป็นของตัวเองชื่อ วงพยงค์ มุกดา ซึ่งได้รับพระราชทานชื่อว่า "วงมุกดาพันธ์" และเป็นนามสกุลพระราชทานจากพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรอีกด้วย

นาวาตรีพยงค์ มุกดา สำเร็จการศึกษาสัมฤทธิบัตรภาษาเพื่อการสื่อสารสารนิเทศศาสตร์ จากมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช และได้รับปริญญาศิลปศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ จากมหาวิทยาลัยราชภัฏธนบุรี ในปี พ.ศ. 2536

ครูพยงค์ มุกดา มีผลงานออกมาเป็นจำนวนมาก เคยเป็นนักร้อง นักแสดง นักจัดรายการวิทยุ เคยแสดงภาพยนตร์ เช่นเรื่อง เสน่ห์บางกอก, ไซอิ๋ว เคยอยู่วงดุริยางค์กองทัพเรือ เป็นผู้ประพันธ์เพลงมาร์ช เช่น "สหมาร์ชราชนาวี", "มาร์ชสามัคคีสี่เหล่า", นาวีบลู

รางวัลที่ได้รับ

ในฐานะนักแต่งเพลง ครูพยงค์ มุกดา มีผลงานทั้งเพลงลูกทุ่ง ลูกกรุง และเพลงมาร์ช ได้รับรางวัลแผ่นเสียงทองคำพระราชทานจากเพลง "นกขมิ้น" (ขับร้องโดย ธานินทร์ อินทรเทพ) "ช่อทิพย์รวงทอง" (ขับร้องโดย สมยศ ทัศนพันธ์) "นางรอง" และ "รักใครไม่เท่าน้อง" (ขับร้องโดย ทูล ทองใจ) "ลูกนอกกฎหมาย" (ขับร้องโดย ศรีสอางค์ ตรีเนตร) "รอพี่กลับเมืองเหนือ" (ขับร้องโดย พรทิพย์ภา บูรกิจบำรุง) "เด็ดดอกรัก" (ขับร้องโดย ชรินทร์ นันทนาคร) และ "ฝั่งหัวใจ" ขับร้องโดย บุษยา รังสี)

ในปี พ.ศ. 2532 ครูพยงค์ ได้รับรางวัลพระราชทานในงานกึ่งศตวรรษเพลงลูกทุ่งไทย 2 รางวัล จากเพลง "สาวสวนแตง" (ขับร้องโดย สุรพล สมบัติเจริญ) และ "ล่องใต้" (ขับร้องโดย ชัยชนะ บุญนะโชติ) และในปี พ.ศ. 2534 ได้รับรางวัลพระราชทาน 3 รางวัล จากเพลง "ยอยศพระลอ" (ขับร้องโดย ชินกร ไกรลาศ) "น้ำตาสาวตก" (ขับร้องโดย ศรีสอางค์ ตรีเนตร) และ "ลูกทุ่งเสียงทอง" (ขับร้องโดย เพชร พนมรุ้ง)

ในปี พ.ศ. 2534 พยงค์ มุกดา ได้รับการเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ประพันธ์เพลงไทยสากล-เพลงลูกทุ่ง) นอกจากนี้ ลูกศิษย์ของท่านถึง 2 คน ก็ได้รับเชิดชูเป็นศิลปินแห่งชาติ เช่นกัน คือ ชัยชนะ บุญนะโชติ (พ.ศ. 2541) และ ชินกร ไกรลาศ (พ.ศ. 2542)

ในปี พ.ศ. 2551 ครูพยงค์ มุกดา ได้รับการเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินอาวุโส รางวัลนราธิป ประจำปี พ.ศ. 2550

ในปี พ.ศ. 2445 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชวินิจฉัยให้อุดหนุนการทำไหมและทอผ้าของประเทศ โดยได้ว่าจ้าง ดร.คาเมทาโร่ โทยาม่า จากมหาวิทยาลัยโตเกียว ทดลองเลี้ยงไหมตามแบบฉบับของญี่ปุ่น สอนและฝึกอบรมนักเรียนไทยในวิชาการเลี้ยงและการทำไหม พร้อมกับสร้างสวนหม่อนและสถานีเลี้ยงไหมขึ้นที่ตำบลศาลาแดง กรุงเทพ ทรงจัดตั้งกองช่างไหมขึ้นในกระทรวงเกษตราธิการ ต่อมา วันที่ 30 กันยายน พ.ศ. 2446 กระทรวงเกษตราธิการได้รวมกองการผลิต, กองการเลี้ยงสัตว์ และกองช่างไหม ตั้งขึ้นเป็น "กรมช่างไหม" โดยมี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดม เป็นอธิบดีกรมช่างไหมพระองค์แรก

งานหลักของกรมช่างไหม คือ การดำเนินงานตามโครงการของสถานีทดลองเลี้ยงไหม เริ่มด้วยการก่อตั้งโรงเรียนสอนการทำไหมขึ้นในพระราชวังดุสิต เมื่อเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2446 และเปิดโรงเรียนสอนการทำไหมขึ้นที่ปทุมวัน เรียกว่า "โรงเรียนกรมช่างไหม" เมื่อวันที่ 16 มกราคม พ.ศ. 2447 โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อสร้างผู้เชี่ยวชาญ ศึกษาวิจัย และฝึกพนักงานคนไทยขึ้นแทนคนญี่ปุ่น ในเวลาต่อมาโรงเรียนแห่งนี้ได้พัฒนาเป็นมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์

วังที่ประทับของกรมหมื่นพิไชยมหินทโรดม เป็นบ้านของเจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรง (เพ็ง เพ็ญกุล) บิดาของเจ้าจอมมารดามรกฎ มีชื่อเรียกว่าวังท่าเตียน (เรียกชื่อตามสถานที่ตั้งวัง เช่นเดียวกับวังท่าเตียนหรือวังจักรพงษ์ของพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจุลจักรพงษ์) มีโรงละครอยู่โรงหนึ่ง ในสมัยนั้นเรียกกันว่า ปรินส์เทียเตอร์

     ครูทัศนีย์ ขุนทอง เริ่มต้นชีวิตการทำงานคือ เป็นนักร้องโดยได้รับการบรรจุเป็นศิลปินสำรองของกรมศิลปากร ตั้งแต่อายุ ๑๔ ปี เรื่อยมาจนตอนเข้าบรรจุในตำแหน่งครูชั้นตรีและประจำอยู่ที่วิทยาลัยศิลป จนเกษียณอายุราชการ นอกจากนี้ยังได้รับเชิญเป็นผู้เชี่ยวชาญพิเศษให้กับสถาบันการศึกษาอีกหลายแห่ง ถ่ายทอดความรู้และสร้างนักร้องเพลงไทยรุ่นใหม่ขึ้นมามากมาย ร่วมกับกรมศิลปากรในการเดินทางไปเผยแพร่ศิลปวัฒนธรรมไทยในต่างประเทศ เขียนตำราวิชาการ เช่น เรื่องเสภา หุ่นกระบอก เพลงกล่อมเด็ก หลักการขับร้องเพลงไทย เป็นต้น มีผลงานการบันทึกเสียงเพลงไทยจำนวนนับร้อยๆ ขึ้น ตั้งแต่ยุคแผ่นเสียงลองเพลย์มาจนแถบบันทึกเสียงและซีดี งานบันทึกเด่นๆ เช่น แผ่นเสียงกรมศิลปากร แผ่นเสียงห้างต. เง็กชวน แถบบันทึกเสียงประสิทธิ์ ถาวร บันทึกเพลงระบำทุกเพลงของครูมนตรี ตราโมท งานบันทึกวีดีทัศน์ของ กรมศิลปากร เกณฑ์มาตรฐานดนตรีไทยของทบวงมหาวิทยาลัย เป็นต้น นอกจากงานในด้านการอนุรักษ์และสืบทอดภูมิปัญญาด้านคีตศิลป์แล้ว ยังได้สร้างสรรค์ผลงานไว้หลายชิ้น เช่น ประพันธ์บทร้องและทำนองทางร้องเพลงโยสลัม เถา ทางร้องเพลงตุ๊กตา เถาทางร้องเพลงระบำชุดไทยพระราชนิยม เพลงชุดวันสงกรานต์ นอกจากนั้ยังเป็นผู้บรรจุเพลงและอำนวยการ ฝึกซ้อมการขับร้องประกอบการแสดงโขนพระราชทานสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง เป็นผู้คิดให้มีการร้องต้นบทลูกคู่ชายเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์คีตศิลป์ไทย ได้ฟื้นฟูเพลงขับร้องโบราณต่างๆ ที่กำลังจะสูญหายให้มีบทบาทในการขับร้องขึ้นอีกครั้ง เช่น เพลงโคมเวียนทางหม่อมมาลัยตำรับวังสวนกุหลาบ เพลงเขาวง ลมหวน ฝรั่งแดง เป็นต้น ได้รับยกย่องเชิดชูเกียรติเป็นผู้มีผลงานดีเด่นทางด้านภาษาไทย กรมสามัญศึกษา จากความรู้ความสามารถและประสบการณ์ ที่หลากหลาย ได้เป็นที่ประจักษ์ในวงการศิลศิลป์ไทย ดนตรีไทย และนาฏศิลป์ไทย ประกอบกับการสร้างสรรค์ผลงานอยู่เป็นเนืองนิตย์ภายใต้รากฐานทางวัฒนธรรมของไทย ทั้งเป็นผู้ที่เพียบพร้อมด้วยคุณธรรมและจริยธรรม อุทิศตนเพื่อประโยชน์ ทางการศึกษาและสังคมอย่างสม่ำเสมอเป็นเวลามากกว่า ๖๐ ปี

     ครูทัศนีย์ ขุนทอง ได้ชื่อว่ารอบรู้หลักการคีตศิลป์ไทยทุกแขนง และเป็นผู้พัฒนาร่างหลักสูตรรายวิชาคีตศิลป์ไทย และดุริยางคศิลป์ เป็นหนึ่งในแม่แบบสำคัญที่ยังคงทำงานที่รัก โดยไม่ปล่อยให้อายุเป็นอุปสรรคต่อการสร้างสรรค์ผลงาน ถึงแม้ปัจจุบันวัยล่วงเลยกว่า 70 ปี แต่ท่านยังคงใช้ชีวิตหลังเกษียณในการถ่ายทอดความรู้ด้านดนตรี คีตศิลป์ ให้กับลูกศิษย์ลูกหาอยู่เสมอ และจะสอนต่อไปจนกว่าร่างกายจะไม่ไหว นอกจากนี้ท่านยังเป็นหนึ่งในผู้ขับร้องเพลงในการแสดงดนตรีไทย โดยครูอาวุโสแห่งรัตนโกสินทร์ ที่กำหนดจะจัดแสดงเพื่อเฉลิมพระเกียรติกรมสมเด็จพระเทพ ฯ สยามบรมราชกุมารี ในวันที่ ๑๕ ธันวาคม ๒๕๖๕ ณ หอประชุมใหญ่ ศูนย์วัฒนธรรมแห่งประเทศไทย และเนื่องในโอกาสวันที่ ๑๒ กันยายน ๒๕๖๕ เป็นวันครบรอบวันเกิด ๘๓ ปี ของครูทัศนีย์ ขุนทอง ศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีไทย-คีตศิลป์ ) พุทธศักราช ๒๕๕๕ ขอร่วมเชิดชูเกียรติศิลปินแห่งชาติผู้เป็นแม่พิมพ์ของชาติด้านคีตศิลป์

พ.ศ. ๒๔๘๔ นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ ได้สมรสกับนางสาวผ่องศรี สุขสมัย มีบุตรชายหญิง ๔ คน คือ อนงค์ อานุภาพ อร่ามศรี และอารีย์ ทั้ง ๔ คนนี้ เป็นนักดนตรี ๓ คน ไม่เป็น ๑ คน โดยเฉพาะอนงค์ ศรีไทยพันธุ์ เป็นนักร้องเสียงดีเยี่ยมของวงกรุงเทพมหานคร

นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ ได้เริ่มเรียนหนังสือที่โรงเรียนประชาบาลบางกระทึก วัดดอนหวาย อำเภอสามพราน นครปฐม จบชั้นประถมปีที่ ๔ แล้วได้ออกมาช่วยบิดามารดาทำนา ขณะมีอายุได้ ๙ ปี ก็ได้เริ่มเรียนดนตรีไทยกับครูสุ่ม พูลโคกหวาย นักดนตรีไทยชาวอำเภอบางเลน ซึ่งย้ายมาอยู่ใกล้บ้านนายจำเนียร ได้เรียนร่วมกับเพื่อนๆ รวม ๘ คน ครูคนแรกที่สอนให้อย่างจริงจังคือครูทองดี เดชชาวนา ได้สอนให้ตีฆ้องวงใหญ่เป็นอันดับแรก เพลงแรกที่เรียนคือ เพลงสาธุการ

ต่อมาครูขุนทอง บางระจัน ได้รับมอบต่อจากครูทองดี ให้ฝึกสอนให้ชำนาญจนสามารถออกงานได้ ในเวลา ๖ เดือน ประมาณเดือนพฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๗๒ ครูสุ่ม ก็ได้จัดให้เป็นวงปี่พาทย์เด็กอายุ ๙-๑๒ ปี เล่นออกงานครั้งแรกเมื่อออกพรรษาปีเดียวกันนั้น ต่อมามีผู้ว่าจ้างไปเล่นอยู่เสมอจนชำนาญมากขึ้น เพลงที่เล่นในครั้งนั้นได้แก่ เพลงสาธุการจนจบโหมโรงเย็น โหมโรงเช้า เพลงฉิ่งพระฉัน เพลงโหมโรงเสภา เพลงเถา และเพลงตับ

ในสมัยนั้นหลวงเสียงเสนาะกรรณ (พัน มุกตวาภัย) ได้ร้องเพลงโดยการขับเสภาออกอากาศจากสถานีวิทยุศาลาแดงเป็นประจำทุกวัน นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ ได้หัดร้องเรียนแบบเป็นศิษย์ประเภท “ลักจำทางอากาศ” สมารถถอดแบบลีลาได้ดีมาก จึงได้ร้องร่วมกับวงปี่พาทย์ออกงานต่าง ๆ อยู่เสมอ นอกจากนี้นายจำเนียร ยังเป่าปี่ ตีระนาด ตีฆ้อง และตีเครื่องหนังได้อีกด้วย

ต่อมาเมื่ออายุได้ ๑๖ ปี นายเปี่ยม อยู่มิ่ง ผู้เป็นลุง ได้พามาฝากตัวเป็นศิษย์ของครูหรั่ง พุ่มทองสุก ครูดนตรีไทย มีชื่อเสียงที่ประตูน้ำภาษีเจริญ จนอายุได้ ๑๗ ปี ก็ได้ไปต่อปี่จากครูจันทร์ หลังวัดหนัง บางขุนเทียน ครูจันทร์ได้จับมือต่อปี่ในและปี่ชวาให้ โดยต่อเดี่ยวเชิดนอกปี่ใน เดี่ยวสารถีปี่ใน และสระหม่าปี่ชวา ระยะนี้ได้เป็นคนเป่าปี่ประจำวงครูหรั่งเรื่อยมา ครูหรั่งได้ต่อเพลงเดี่ยวอื่นให้อีกมาก เช่น แขกมอญ พญาโศก ลาวแพน เป็นต้น

นอกจากนี้ยังมีครูเพลงอีกหลายท่านต่อเพลงให้ เช่น ครูหนู (ไม่ทราบนามสกุล) ครอบเครื่องแบบนาฎศิลป์ให้ และต่อเพลงตระโหมโรงให้

ครูห่วง จับมือเรียนโหมโรงกลางวัน และยกครูครอบเครื่องอีกครั้งเมื่อเรียนจบ

ครูหลวงบำรุง (ไม่ทราบนามเดิม) ต่อเพลงหน้าพาทย์ ไหว้ครู

อาจารย์มนตรี ตราโมท ยกครูแล้วจับมือองค์พระพิราพ

ครูสอน วงฆ้อง ต่อองค์พระพิราพให้เต็มองค์

ครูโชติ ดุริยประณีต ครูเทียบ คงลายทอง และครูเทวาประสิทธิ์ พาทยโกศล ได้สอนเทคนิคต่าง ๆ เพิ่มเติมให้

เฉพาะเพลงทยอยเดี่ยว ได้ต่อจากครูคงศักดิ์ คำศิริ และเฉพาะเพลงบัวลอย สระหม่าแขก สระหม่าไทย นั้น ได้ต่อจากครูโชติ ดุริยประณีต

ประมาณปี พ.ศ. ๒๔๙๖ นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ อายุได้ ๓๓ ปี จึงได้สมัครเข้าทำงานที่กรมประชาสัมพันธ์สมัยหม่อมหลวงขาบมงคล กุญชร เป็นอธิบดี ในตำแหน่งศิลปินจัตวา ได้รับราชการมาจนเกษียณอายุ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๔ ตำแหน่งสุดท้ายก่อนเกษียณอายุ คือ ศิลปิน ระดับ ๔

นับแต่นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ มารับราชการที่กรมประชาสัมพันธ์ นายจำเนียรได้แสดงความสามารถทางดนตรีหลายด้าน นอกจากจะเป่าปี่ดีที่สุดคนหนึ่งแล้ว ยังเล่นเครื่องดนตรีได้แทบทุกชนิด (ยกเว้นขิมและจะเข้) ทั้งยังอ่านโน้ตได้ทั้งไทยและสากล มีความรู้มาก ทั้งภาคทฤษฎีและปฏิบัติ มีผลงานด้านแต่งเพลงไทยใหม่ ๆ เป็นจำนวนมาก และเป็นครูสอนดนตรีไทยที่สถาบันการศึกษาต่าง ๆ ได้แก่ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย คณะแพทยศาสตร์ โรงพยาบาลรามาธิบดีและเป็นนักดนตรีประจำวงต่างๆ อีกมาก วงการดนตรีไทยจึงยกย่องเป็นครูดนตรีไทยผู้มีฝีมือชั้นนำคนหนึ่ง

ผลงานเพลงไทยที่นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ แต่งไว้มีหลายประเภท ทั้งทางร้อง ทางเครื่อง ทางเดี่ยว และบทร้องเพลงต่าง ๆ

ประเภทแต่งทางขับร้องไว้ครบทั้งเถา ได้แก่ ทยอยญวน สร้อยลำปาง ตามกวาง ยอเร มอญกว้างดาบ ศรีธรรมราช สองฝั่งโขง และน้ำลอดใต้ทราย เป็นต้น

ประเภทประพันธ์บทร้อง ได้แก่ เทพชาตรีเถา ต้อยตลิ่งเถา นาคนิมิตรเถา และนกกระจอกทองเถา (แต่งร่วมกับครูสมาน ทองสุโชติ และคุณบุญยงค์ เกตุคง) เป็นต้น

ประเภททางเดี่ยว เช่น ทยอยญวนเถา กราวเริงพล แสนสุดสวาท (สองชั้นและชั้นเดียว) ใบ้คลั่ง (สองชั้นและชั้นเดียว) เป็นต้น

ประเภทแต่งขยายและตัดลงจากของเดิมที่มีอยู่ ได้แก่ เพลงเทพสร้อยสนเถา ซึ่งได้รับรางวัลพิณทอง รองชนะเลิศ จากธนาคารกสิกรไทย เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๕ เพลงจีนเก็บบุปผาเถา และเพลงลาวดำเนินทรายเถา เป็นต้น

นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ มีความสามารถในการร้องเพลงได้ดีมากด้วย ทั้งเพลงหน้าพาทย์ต่าง ๆ เพลงประกอบการเล่นละคร เพลงออกภาษาต่าง ๆ

งานเผยแพร่ดนตรีไทย นอกจากงานออกอากาศประจำที่สถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย กรมประชาสัมพันธ์ และงานสอนดนตรีไทยตามสถาบันการศึกษาหลายแห่งแล้ว ก็มีการบันทึกเสียง ได้แก่ บันทึกเสียงกับวงดนตรีพลายมงคลที่จัสแมค บันทึกเสียงกับวงดนตรีดุริยประณีต (พ.ศ. ๒๕๐๕-๒๕๐๖) ที่บริษัทยีซีม่อน บันทึกเสียงกับวงดนตรีเกตุคง เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๖ และบันทึกเสียงร้องเพลงประกอบภาพยนต์เรื่องเงาะป่า ตลอดเรื่อง นอกจากนี้ยังบันทึกเสียงกับวงดนตรีอื่น ๆ ไว้อีกมาก

ครูจำเนียร ศรีไทยพันธ์ุ ได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติจากสำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ ให้เป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีไทย) ประจำปีพุทธศักราช ๒๕๓๖ และในเวลาต่อมาครูได้ถึงแก่กรรมลง เมื่อวันที่ ๒๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๔๐ สิริรวมอายุได้ ๗๗ ปี