Bu törenlerde, kutsal sayılan bir yere bir değere bir şey sunmak, eşya adamak, şamanın davuluna, kutsal ağaçlara bez bağlama; çeşitli maddelerden yapılan tanrı tasvirlerine (töz, ongon, tangara, eren) yemek sunma, ateşe içki dökme ya da atma ibadetleri yapılmıştır.

12. asrın başında tiyatro sanatını Selçuklu Türkleri'nde oldukça ilerlemiş ve dinî niteliğinden sıyrılıp bir halk eğlencesi haline gelmiştir. Selçuklu saraylarında, Bizans imparatorlarını taklidini yaparak sultanları eğlendiren mudhik (güldürücü) ve mukallidler (taklid edici) bulunduğu bilinmektedir. Ayrıca I. Aleksios'un düzenlediği seferden hastalığı nedeniyle vazgeçip geri dönmesinin Selçuklu sarayında aktörler tarafından alay edilerek canlandırılması Aleksiad adlı eserde anlatılmıştır. Aynı Zamanda Osmanlı'daki Orta Oyunu'nun da Selçuklu saraylarında görülen bu tür temsillerin bir devamı olduğu iddia düşünülür.

Geleneksel tiyatrodan farklı olarak meydanlarda değil, kendisine ait binalarda oynanan sahneli, dekorlu, metne dayalı tiyatrolar 19. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı Devleti'nde gerçekleşen Batılılaşma hareketi ile yaygınlaşmıştır. Bu dönemde Batılı tiyatro tarzı ile uyumlulaştırılmaya çalışılan Ortaoyunu ise, sahne üstünde oynanan fakat yazılı metne dayanmayan ‘Tulûat’ adında yeni bir tarza dönüşmüştür. Tulûat tiyatrosunda Ortaoyunu’nun eski metinleri değil, özellikle Batı tiyatrosunun komedi türündeki ünlü oyunlarının metinleri yine doğaçlama olarak oynanmıştır. Böylece tulûat giderek yerini batılı tarzdaki tiyatroya bırakmıştır.

Osmanlı yönetimi, saraya getirtilen yabancı tiyatrocular ile Batılı tarzdaki tiyatroyu başlattığı gibi, saray dışındaki tiyatro faaliyetlerini de desteklemiştir. Tiyatro faaliyetleri başlangıçta ülkedeki yabancılar tarafından, daha sonra ise Osmanlı vatandaşı gayrimüslimler ve son olarak Müslüman tiyatrocular tarafından icra edilmiştir. Gedikpaşa Tiyatrosu ise Osmanlı’nın Batılı anlamda ilk tiyatro örneğidir.

Tiyatro aynı zamanda okur yazar olmayan halka da ulaşma imkanı verdiği için edebiyatçıların büyük ilgisini çekmiştir. Şinasi, Abdülhak Hamit, Namık Kemal gibi devrin önemli Müslüman edebiyatçıları Batı tarzı tiyatro edebiyatı örnekleri vermişlerdir. Geleneksel tiyatronun güldürü ağırlıklı olmasının etkisiyle başlangıçta daha çok komedi türünde eserler verilmiş, sonra ise aile, gençlerin eğitimi, imkansız aşklar, batıl inançlar, vatan sevgisi, batı hayranlığı gibi konuları ele alan eserler sahneye taşınmıştır.

1914’te 27 Ekim 1914 tarihinde İstanbul Belediyesi bünyesinde konservatuvar olarak açıldıktan sonra okul hüviyetinden çıkıp bir tiyatro topluluğuna dönüşen; hâlen İstanbul Şehir Tiyatroları adıyla varlığını sürdüren Dârülbedâyi'nin kuruluşu ile tiyatro faaliyetleri kurumsallaşmıştır. Darülbedayi Muhsin Ertuğrul'un sanat yönetmeni olduğu 1927 yılından sonra düzenli bir yönetime kavuşmuştur.

Cumhuriyet'in ilanından sonra kurulan ilk özel tiyatro ise

Millî Sahne'dir. Oyunlarını Tepebaşı Tiyatrosu'nda sergileyen topluluğun ilk oyunları İbnürrefik Ahmet Nuri'nin (ö. 1935) uyarladığı Sekizinci ve Hisse-i Şayia'dır.

Ancak 1951'de halkevlerinin kapatılması, 1954'te Köy enstitülerinin klasik öğretmen okullarına dönüştürülmesi ile kültür-reform hareketlerini tüm Anadolu'ya yaygınlaştırılma çabası yarım kalmıştır.

Tiyatro tarihinin en önemli toplulukları olan Dostlar Tiyatrosu ve Arena Tiyatrosu'nun çekirdeğini oluşturan Ankara Deneme Sahnesi ise 1955'te kurulmuştur. 1958’de Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde bir tiyatro enstitüsü kurulmuş 1964'te ise dört yıllık eğitim veren bir tiyatro kürsüsüne dönüşmüştür.

1970’lerde pek çok topluluk politik tiyatro üstünde durmuştur. Ankara Sanat Tiyatrosu'nun ve Dostlar Tiyatrosu'nun başını çektiği ve kendilerini "devrimci tiyatrolar" olarak adlandıran gruplar tiyatro hayatının önemli bir parçası haline gelmiştir.

Bu dönemde Devlet Tiyatroları Adana, Antalya, Trabzon, Diyarbakır gibi kentlerde yayılmayı sürdürmüştür. 1970'li yılların sonlarında ise daha çok eğlencelik bir tiyatro anlayışını temsil eden bulvar komedileri, vodviller, kaba güldürüler oynayan özel tiyatrolar dönemin yükselen tiyatro anlayışı haline gelmiştir.

Dönemin üretkenlikleriyle ve yapıtlarının yarattığı etki nedeniyle öne çıkan yazarlar ise, Turgut Özakman, Ferhan Şensoy, Tuncer Cücenoğlu, Murathan Mungan ve Memet Baydur'dur.

Özel tiyatrolar, bu dönemde salt güldürü odaklı oyunlar üretmeye yönelmiştir. 1990'lı yılların başında ise deneysel çalışmalara yönelen birkaç yeni topluluk kurumuştur. İkinci dalga alternatif tiyatro olarak anılan bu tiyatro topluluklarının başlıcaları ise Bilsak, Kumpanya, Tal, Stüdyo Oyuncuları ve Birim Tiyatro'dur.

Bu dönemde yeniden alternatif tiyatro mekanları açarak var olmaya çalışan, tiyatro sanatında yeni anlatım biçimleri arayan topluluklar ortaya çıkmıştır. Çerçeve sahne yerine blackbox sahneleri tercih eden topluluklar uzun süre alternatif tiyatrolar olarak anıldı. 2014'te bir manifesto yayımlayan 41 topluluk, yaptıkları tiyatroyu ana akımdan ve ticari tiyatrolardan ayırdıklarını ifade etti.

Türk tiyatrosu içindeki alternatif tiyatro zaman içinde kendi yazarları ve yönetmenlerini yaratmış, seyirci ilgisi görmüş, uluslararası çalışmalarla dünyaya açılmış, birçok tiyatro festivaline katılmış ve düzenlemiştir.

Geleneksel Türk tiyatrosu:

Yazılı bir metne sahip olmayıp doğaçlamadır. Sahne, perde, dekor, ışık, kostüm gibi unsurlar yoktur. Gülmeceye dayalıdır. Gölge oyunu, orta oyunu, meddah, köy seyirlik oyunu ve kukla oyunu olmak üzere bazı çeşitleri vardır. Tüm türlerinde müzik kullanılır. Öğreticilik yönü ağır basmaktadır. Usta-çırak ilişkisiyle gelişir.

Modern Türk tiyatrosu:

Yazılı bir metni vardır. Sahne, perde, dekor, ışık, kostüm gibi unsurlar vardır. Gülmece, hüzün, acı gibi temaların hepsi olabilir. Trajedi, komedi ve dram olarak üçe ayrılır. Müzik, tiyatronun türüne göre tercih edilir. Sanatsal yönü ağır basmaktadır. Özel bir eğitimle gelişir. Gülmece, hüzün, acı gibi temaların hepsi olabilir.

Gölge oyunu, geleneksel olarak hayvan derilerinden kesilerek hazırlanmış insan, hayvan, eşya gibi figürlerin bir ışık kaynağı önünde oynatılarak, gölgelerinin gerdirilmiş, beyaz bir perdeye düşürüldüğü gösteri sanatıdır. Türk tiyatrosunda en bilinen örneği Hacivat ile Karagöz'dür.

Meddahın iki aracı vardır; biri boynuna doladığı mendili, öteki de elinde tuttuğu sopasıdır. Mendille çeşitli başlıklar yapar, terini siler. Sopayı da oyunu başlatmak, seyirciyi suskunluğa çağırmak, kapıyı vurmak için ya da saz, süpürge, tüfek, at yerine kullanır.

Seyirlik oyunları;

-günlük yaşamı taklit eden (kalaycı, berber, çift sürme),

-hayvanları taklit eden (deve, ayı, tilki, kartal),

-mevsim değişiklikleri, yıl değişimleri için oynanan (köse gelin),

-bolluk ve berekete dönük oynanan (saya gezme, koç katımı törenleri, cemal oyunu) ve

-yağmur yağdırmak için oynanan (çömçe gelin)

oyunlar oluşturur.

Sahnelenen ilk Türk tiyatro eseri: Vatan Yahut Silistre - Namık Kemal

Heceyle yazılan ilk manzum tiyatro eseri: Nesteren - Abdülhak Hamit Tarhan

Edebiyatımızda epik tiyatronun kurucusu: Haldun Taner

-Komedi

-Dram

-Meddah

-Orta Oyunu

-Köy Seyirlik Oyunu

-Kukla Oyunu

-İslamiyet’in Kabulünden Sonra Türk Tiyatrosu

-Osmanlı Toplumunda Tiyatro

-Tanzimat Döneminde Tiyatro

-Meşrutiyet Döneminde Tiyatro

-Cumhuriyet Döneminde Tiyatro

-1940-1960 Yıllarında Tiyatro

-1960-1980 Yıllarında Tiyatro

-1980’li Yıllarda Tiyatro

-2000’li Yıllardan Günümüze Tiyatro

İpek Özmaden

Ayda Coşkun