Мәстек - қазақ тілінде үнемі бойы тапал, кішкене жылқыға айтылады. «Әнеугүні ауылыңызға келіп еді ғой. Астында құла қасқа мәстегі бар» (С. Шарипов, Бекболат.).Сөздің шыққан тегі — қалмақ тілі. Оларда маштг — төмен, аласа, тапал мағыналарында қолданылады . Қалмақ тілінде «маштг» сөзі тек жылқыға ғана емес, кез келген аласа, тапал заттар мен жан иелеріне бірдей айтыла береді.

        Шат – Ақтау-Қаражанбас жолының 70-ші км-нің тұсында, Таушық ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батыста 17-18 км жерде. «Ащыбас-Шат» деп те, «Көпдөрел-Жабағы-Шат» деп те атала береді. Өскенбай Қалмағанбетұлының (1860-1925) шығармасында кездеседі:

 Оның былай қасында:

Тұщықұйы, Шат пенен

Көкала тас бауыр бар.

Бұл Шат деген жерiнде

Көшпейтұғын белгiлi

Көрпе дейтiн ауыл бар…

       Бірінші дерек: Ортағасырлық ноғайлардың құрамында «шат» (орысша мәтіндерде – «чат», «четское») деген ру атауы болған. Маңғыстаудың жерін жайлаған жұрттардың бірі – ноғайлар. Бірақ ноғайлар түбек пен Үстірт жерлерін ұзақ мекендей алмаған, тек 1585-90 жылдардан бастап 1610-15 жылдарға дейінгі аз уақытқа (шамамен 20-30 жылға) ғана  тұрақтай алған. Шат атауы да осы ноғайлар руынан қалған деп есептеуімізге болады.  Шат құдығы Айғыр зиратынан солтүстік-батыста 2 км жерде.

        Екінші дерек – Шарафуддин Язди деген автордың («Зафар-наме» деген еңбегіндегі) Ақсақ Темірдің тұсындағы «қазақтардың» ішінен «Олейт Чатур Қазақ» деген елдің атауы. «...Дешті-Қыпшақ жерін әскери түрде күзетіп отырған елді Шарафуддин Язди «Өлейет Чатур Қазақ» дейді. Сақып Қыранның алдынан Орданың тағын қорғап тұратын «Чатур Қазақ өлейеті» шықты. Олар Сақып Қыранның күшіне шыдап тұра алмады. Чатур Қазақ елін тегісімен қиратып, мал-мүлкін талап алды».

      Осы «Чатур Қазақ» уәлаяты қай жерде болған? Келтірілген үзіндіге қарағанда, бұл 1391 жылғы Ақсақ Темірдің Дешті-Қыпшаққа аттанған кезіндегі Әмет пен Сәметтерді өлтіретін тұсына сәйкес келетін сияқты. Яғни, бұл жалпы алғанда, шығысы – Арал маңы мен Қарақұмы болатын, осы маңнан батысқа қарайғы қазақ жерлерінің біт тұсы болуы тиіс.

     «Чатур Қазақ» сөз тіркесіндегі «чатур» сөзін «шатыр» деген нәрсенің (яғни үй, палатка) атынан шығарғаннан гөрі «Шат» деген топониммен байланыстырған жөн секілді. Біз бұл жердегі «Шат қазақтары» жөнінде болып тұрғанын айтуымызға болады.

      «Шат» атауын Ақтөбе облысынан да кезіктіруге болады.

Тұрақтап Жемге қоныпты,

Алдында Шат болса да,

Асан Қайғы қонған соң,

Оны аты Жем болыпты...

      Мұндағы «Шат» атауы бастапқыда Ақтөбе өңіріндегі Темір өзенінің Жемге құяр тұсындағы жергілікті атаулардың бірі болған, 14 ғасырдың ортасында осы жерден Үстіртке, Маңғыстауға жылжыған қазақылық етушілер   осы атауды Маңғыстаудағы өздері қоныстанған жаңа қонысқа берді, сөйтіп Маңғыстау жерінде де «Шат» атауы пайда болды.

      «Савир» «савар, дұрысы – «савыр», түркі тілдерінің кейбір диалектілерінде осы атау «шавир» немесе «шавыр») – ерте орта ғасырларда тарихи құжаттарда тіркелген көне түркі тайпаларының бірінің атауы. Ең алғаш рет мысырлық құлама Птоломейдің деректерінде кездеседі. Бұл кезде  савирлер Каспий теңізінің Еділ жағында және Азов теңізі мен Каспий теңізі аралығындағы солтүстік-кавказдық далаларда тұрған. 490-510 жылдары савирлер осы жерлерде қуатты күш болған, бірақ оларды аварлар ойсыра жеңеді. Олардың кейбір халықтары Солтүстік Дағыстанда тұрып, Хазар қағандығының құрамында болады. 960-990 жылдары Хазар қағандағы орыстардың ықпалымен ойран болады. Олардың бір бөлігі жан-жаққа босып кетеді. Содан орта ғасырларда савырлар немесе севірлер (шавырлар немесе шевірлер) ойран болған хазарлардың Маңғыстауға қоныс аударған қалдықтардың ішінде болған сыңайлы.

        Міне, Шебір ауылының атауы сол әуелі жеке халық болған, одан кейін ретімен бұлғар,хазар, оғыз-түрікпен халықтарына сіңген савирлердің Маңғыстауда тұрған кезінен қалған ескерткіш сияқты. Бүл атау – бүігінгі қазаққа да жат емес, сондықтан ауыл атының сырын өлкеміздің тарихынан хабар беретін, «тарихи кешенін көтеруге» қажетті бір «кірпіш» деп қабылдаған жөн.

көрсетеді. Сонымен қатар түркі тілінде шағанның: «тік жарлы, құламалы» деген мағынасы кездеседі. Біздің ойымызша, Шаған атауы «тік жарлы, құламалы, құзды төбе» деген мағынаны береді.

Манашы [Борқұдық] -  қорым; Үстіртте, Бейнеуден оңтүстік-шығыста 32 км, Ескі Бейнеуден оңтүстікте 15 км.

           Манашы деген кім?  С.Ақынжановтың қыпшақтар туралы еңбегінен ортағасырлық қимақ тайпаларына қатысты кейбір пайымдары мен келтірілген деректеріне сүйене отырып,  эпостан Бейнеу маңындағы Ащағар-Манащы деген жерде өтеді, мұндағы Манащы – түрікпен топонимикалық дәстүрінде әлдебір Манның атымен аталған «ащы су», «ащы су ағатын сай» дегенді білдіреді.

         «Қырымның қырық батырының» Маңғыстау картасына «ілінгені» «Ащағар сайы», «Манашұлы Тұяқбай» жырында қалмақтар осы сайдың бойында ноғайдың атақты биі Ормамбетті өлтіріп, Манашы батырды кепілдікке алып қалады. Алайда он бір бидің опасыздығынан, қорқақтығынан ол да қаза табады. Манашының Күйкен деген шешесі биік төрткүлден құлап өледі, сөйтіп, қайғылы оқиғалардың куәсі болған сай Манашы бұрын Аралтөбе деп аталған төрткүл Күйкенұшқан болып аталынып кеткен.

...Он сан байтақ болсын жер.
Орманбет бидің өлген жер
Күйкен сырты Манашы
Манашы соның баласы...

          Үстірттің терістік-батыс ернегінде, Бейнеуге жақын маңда Ащағар (Манашы) және Сыңғырлау аңғарлары қатарласып барып, Қайдақ сорына шығып жатыр. Ал төменде, сор шетінде жеке Күйкенұшқан тауы мұнартып көрініп тұрады.

Ертедегі жаугершілік алмағайып заманда Қаракөз бұлақ басында үлкен мешіт, оның Мақтым есімді молдасы, бірнеше шәкірттері болыпты. Тұтқиылдан келген жау молданы да, шәкірттерін де қырады. Алдымен мәйіт болған молданың басы үлкен алқапты көмкерген ернекті бойлап домалай беріпті. Сонда қан тамған жерге кейіннен мәуелеп тұт ағаштары қаулап өсіп, тоғайға айналып кетіпті. Ал жазықсыз жандар бауыздалған Қаракөз бұлақ басына зәулім бір ағаш шығып, оның бір тамырынан жас, бір тамырынан қан тамшылаумен болған. Аққан су толассыз шырылдаған дауыс шығарады. Ол-шәйіт кеткен жас шәкірттердің шырылдап жылаған даусы. Ал қан-төгілген қан ол етектегі төбеге жоса болып, сіңе берген. Аңыздың заттай дерегі-мешіт орны, бұлақ, тұт ағаштары, әлі тұр… жұрт Мықтым әулиені қасиет тұтып, басына зиярат етуге барады екен.

Екінші нұсқада: «Нәрік-Шора» жырларындағы сексендегі Нәрікке әйел болған Ақмеңді мен шежірелік аңызда сексенге келген Құдайкеге (Қосайға) әйел болған Оғылмеңлі сұлу аттарының ұқсастығы мен қатар, олардың оқиғалық сюжеті де ортақ бастаудан шыққан. Ол – оғыз-қыпшақ тіл симбиозы немесе есен-қазақ дәуіріндегі беймәлім ман, маңлы (меңлі) руларының болғандығын ескертеді. С.П.Поляковтың зерттеулеріне сүйенсек, 11 ғасырдың аяғы мен 12-ғасырдың басындағы уақытқа қатысты тарихи құжаттарда Оқ-Балқанда «агар», «коклы», «сұлтанлы» сияқты рулармен қатар «оғлы» (оқлы) руының да есімі аталған. Сонымен қатар көне түрікпен моласындағы жазудан табылған имир халқынан тарайтын «без-оглы» руының есімі ( племя без-оглы, которое является подразделением народа имир») келтірілгені айтылады.  Міне осыдан «оқлы» мен «меңлі» руларының бірлігі Оғылмеңді есімінде сақталып отыр. Сол сияқты Маңғыстаудағы Оғланды, Балқандағы Оғланлы топонимдерінің түп тамыры болуы мүмкін деген жорамал келтіреміз.

Ал оның «Жылаған әулие» деп аталуы Ожабайдың өлер алдында «өзім кінәлі болсам да, осы жерден өтетін адамдарға... зарымды айтып жатырмын» дегеніне байланысты екен.

Оның былай қасында:

Ағашты, Шонжы, Онды бар.

Шоң деген судың басында,

Құрманалы хазiрет,

Мешiт салған Қоңды бар.

Одан әрi жүрсеңiз,

Өңеже мен Шилi бар.

Бұрынғы өткен қарттарда

Нендей дана, милы бар…»

Жоғарыдағы мәліметтерге қарағанда  «Ондының» қалмақтан қалған атау екендігіне Маңғыстау өңірінен шыққан белгілі зерттеушілер бірауызды екендігін көреміз. 

Осыған қатысты «оңды» немесе «омбы» сөздерінің мағынасы және жоғарыда аталған Даян Омбо,  Дондук Омбо атты адамдар, олардың елі қалмақтар туралы мәліметтерді қарастыралық.

Біріншіден, «ондоо» сөзінің моңғол (қалмақ) тілінде «мықты», «ерекше, басқаша, өзгеше, бірдей емес, ұқсас емес, жеке» т.б.сапалық мағына беретіндігі рас. Бірақ моңғол тілді аумақта Ондоо сөзі арқылы жасалған ономастикалық бірлік жоқ. Себебі, бұл сөз морфологиялық сипаты жағынан зат есімді анықтауы керек немесе етістікті анықтап үстеу болуы қажет. 

          Ал «омбо» – тибет тілінде «қорғаушы» деген мағына беретін сөз екен. Яғни Омбо – адамның есіміне қосымша сипат беретін қосалқы айқындауыш сөз. Сондықтан да ХҮ-ХҮІ ғасырларда тибеттік буддизмді қабылдаған қалмақтар мен өзге моңғол тілді халықтарда Даян Омбо, Дондог Омбо, Бадма Омбо, Омбо Эрдэнэ, Дархан Омбо деген есімдер кездеседі.

           Қалмақ тарихында жиі аталатын есімнің бірі - Даян Омбо. Ендеше Даян Омбо деген кім болды? Торғауыттың тайшысы Хо Өрлікке ерген өз жұртынан өзге, ХҮІІ ғасырдың жүзінде Еділге қарай бет түзеп көушілер көп болды. Бірбеткей қолбасшы Хо Өрліктің өзіне сөзін өткізіп жүрген, онымен ниеттес болған қалмақтың ірі билеушілерінің бірі – дөрбеттің Далай батыр тайшысы болды. Ол да Есен тайшының ұлы Борнагалдан тараған белгілі әулеттен еді. Далай тайшы туралы орыс деректерінде жиі айтылады. Даян Омбо - осы Далай тайшының ұлы. Орыс тарихшысы И.Я.Златкиннің дерегінше, 1663 жылы қошауыттың 3 мың түтінін Көнделен Убашы тайшы, дөрбеттің 1 мың түтінін Даян Омбо тайшы бастап Каспий теңізінің солтүстік-шығысына келген. Даян Омбоның Каспий теңізі аймағында қанша тұрғаны белгісіз. Біраз жылдар бойы мекендегені анық. Онды атауына негіз болған деп болжанатын Даян Омбо - осы дөрбеттің тайшысы.