-Theo lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, bản chất của nhận thức sẽ được làm sáng tỏ dựa trên những nguyên tắc cơ bản sau đây:

Một là, thừa nhận thế giới vật chất tồn tại khách quan, ở ngoài con người, độc lập với cảm giác, tư duy và ý thức của con người.

Hai là, thừa nhận năng lực nhận thức thế giới của con người. Về nguyên tắc, không có cái gì là không thể biết.

Nhận thức là quá trình chủ thể đi tìm hiểu khách thể. Không có cái gì mà con người không thể nhận thức được mà chỉ có cái con người chưa nhận thức được, nếu quyết tâm đến cuối cùng, con người sẽ nhận thức được.

Ba là, trong quá trình nhận thức, sự phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc con người là một quá trình biện chứng, tích cực, tự giác và sáng tạo.

Quá trình phản ánh ấy diễn ra theo trình tự từ chưa biết đến biết, từ biết ít đến biết nhiều, đi từ hiện tượng đến bản chất và từ bản chất ít sâu sắc đến bản chất sâu sắc hơn.

Bốn là, coi thực tiễn là cơ sở chủ yếu và trực tiếp nhất của nhận thức, là động lực, mục đích của nhận thức và là tiêu chuẩn để kiểm tra chân lý.

-Dựa trên những nguyên tắc cơ bản đó, chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định:

Nhận thức là quá trình phản ánh biện chứng, tích cực, tự giác và sáng tạo thế giới khách quan vào trong đầu óc của con người trên cơ sở thực tiễn => Đó là bản chất của nhận thức.

-VD: 

+ Khi quan sát muối, các cơ quan sẽ mang lại nhận thức cho cơ thể: mắt cho biết muối có màu trắng, mũi cho biết muối không có mùi và lưỡi cho ta biết muối có vị mặn. Và khi nghiên cứu sâu hơn, thì con người biết được cấu trúc tinh thể của muối, công thức hoá học, cách điều chế muối …..

+  Khi chúng ta đến nhà hàng ăn uống, nhân viên phục vụ rất tốt, lịch sự và sau đó họ bê lên một đĩa thức ăn rất hấp dẫn, ngon miệng. Ta sẽ cảm nhận đây là một nhà hàng tốt, giá cả hợp lí, đồ ăn ngon và thái độ nhân viên rất tốt

+ Tiền là phương tiện để mua bán trao đổi hàng hoá dịch vụ để phục vụ cho cuộc sống. Cũng như ông bà ta có câu “có tiền mua tiên cũng được”. Từ đó ta nhận thức được vai trò, tầm quan trọng của tiền và cố gắng học tập làm việc để kiếm thêm thật nhiều tiền để sống càng ngày càng tốt hơn

Ý thức được bắt nguồn từ nguồn gốc xã hội, trong đó bao gồm lao động và ngôn ngữ, ví dụ cụ thể:

Con người khi lao động cụ thể là lao động chế tạo ra các công cụ lao động, công cụ dùng trong sinh hoạt, từ đó con người có ý thức về việc thay đổi thói quen ăn uống hay mục đích của hoạt động biến đổi phát triển xã hội.