Σήμερα μπορεί να ήταν μία από τις δυσκολοτερες ημέρες. Δεν ξέρω πόσες μέρες είμαστε εδώ. Ο χρόνος περνά αργά και καθε μέρα είναι όλο και χειρότερη. Είμαστε όλο την ώρα σε ετοιμότητα μήπως και γίνει επίθεση από τον εχθρό. Η πείνα είναι ατελείωτη, μοιραζόμαστε ότι έντομα βρούμε αλλά και πάλι δεν βοηθάει καθόλου. Νερό δεν υπάρχει πουθενα. Η ζωή μας έχει αλλάξει. Το τουφέκι μου έχει γίνει ασήκωτο, δεν έχω την δύναμη να το σηκώσω. Τα χέρια μου είναι σκισμένα, αλλά δεν θέλω να τα παρατήσω. Οι σκέψεις μου συχνά ταξιδεύουν στο σπίτι μου. Θυμάμαι την οικογένεια μου κια τις ήσυχες μέρες πριν αρχίσει όλο αυτό. Θέλω να ελπίζω ότι θα τους ξαναδώ και πως κάποτε θα ξαναζησουμε ελεύθεροι. Από την αλλη είναι και άνοιξη. Είναι σαν να μας προκαλεί να ζήσουμε. Μας δείχνει όλα τα όμορφα ανθή της και όλες τις όμορφιες που υπάρχουν. Είναι όλα τόσο όμορφα. Γιατί να μην μπορούμε να τα ζήσουμε όλα αυτά ελεύθεροι; Φοβάμαι για το τι μπορεί να γίνει αυριο. Εύχομαι να μας ξεμερωσει μια καλύτερη μέρα.

18 Μαρτίου 1825

Σήμερα ξύπνησα πολύ κουρασμένος. Η πείνα έχει φτάσει τόσο βαθιά μέσα μου που δεν νιώθω καν το στομάχι μου. Στην αρχή πονούσα, τώρα απλώς νιώθω άδειος. Δεν έχουμε σχεδόν καθόλου φαγητό και οι μέρες περνούν όλες ίδιες. Γύρω μας η φύση είναι όμορφη. Τα λουλούδια ανθίζουν και ο καιρός είναι καλός, αλλά αυτό μας κάνει να νιώθουμε χειρότερα. Είναι σαν να μας κοροϊδεύει. Οι εχθροί συνεχίζουν να μας πολιορκούν και δεν ξέρουμε πόσο ακόμα θα αντέξουμε. Παρ’ όλα αυτά, κανείς δεν μιλά για παράδοση. Βλέπω ανθρώπους εξαντλημένους, αλλά περήφανους. Φοβάμαι κι εγώ, όμως δεν θέλω να το δείξω. Θέλω να μείνω δυνατός. Η ελευθερία είναι πιο σημαντική από το φαγητό και τη ζωή. Θα αντέξουμε όσο μπορούμε!

Το φαγητό μας τελειώνει γρήγορα. Το ψωμί είναι λίγο και τα παιδιά πεινάνε. Προσπαθούν να παίξουν, αλλά είναι σοβαρά και σιωπηλά.

Η φύση γύρω μας παράξενη. Ο ήλιος χτυπάει στα χαλασμένα σπίτια και τα κάνει να φαίνονται χρυσά. Το νερό του ποταμού κινείται ήρεμα , σαν να μην ξέρει τι γίνεται εδώ. Η θάλασσα μακριά φαίνεται όμορφη και μας θυμίζει την ελευθερία που θέλουμε.

κοιτάζω γύρω μου τους ανθρώπους. Κάποιοι κουράζονταικαι κλαίνε μέσα τους, άλλοι βοηθάνε ο ένας τον άλλον και δεν χάνουν την ελπίδα. Όλοι μας ζούμε με φόβο, αλλά και με μια μικρή δύναμη μέσα μας που μας κρατάει ζωντανούς.

Νιώθω λύπη και φόβο, αλλά και δύναμη. Κάτι μέσα μου λέει να μην λυγίσω. Αν η πόλη χαθεί, θέλω να φύγουμε με αξιοπρέπεια. Γράφω αυτά για να θυμάμαι την καρδιά μας, την ελπίδα μας και τη δύναμη που μας δίνει η φύση ακόμα και στις δύσκολες μέρες.

Αγαπητό μου ημερολόγιο,

Η νύχτα είναι βαριά και σιωπηλή. Τα χέρια μου τρέμουν καθώς γράφω. Δεν ξέρω αν είναι από το κρύο, την πείνα ή τον φόβο. Κάθε μέρα χάνουμε κι έναν άνθρωπο κι όμως συνεχίζουμε. Το σώμα μας λύγισε όμως η ψυχή μας παραμένει δυνατή. Δεν μας φοβίζει τίποτα παρά μόνο η ιδέα της σκλαβιάς.

Τώρα που μπήκε ο Απρίλης ο πόλεμος έγινε πιο δύσκολος. Η φύση οργιάζει και μας βάζει σε πειρασμό. Τα λουλούδια μοσχοβολούν και η ζωή μάς φωνάζει να την ακολουθήσουμε. Σήμερα ο ήλιος έλαμπε κι εγώ ένιωσα την καρδιά μου να σπάει. Γιατί να είναι τόσο όμορφος ο κόσμος όταν εμείς μαραζώνουμε; Για μια στιγμή ζήλεψα τα πουλιά που πετούν ελεύθερα. Έκλαψα κρυφά αλλά είμαι άνθρωπος και λυγίζω και μέσα στα δάκρυα ξαναβρήκα την δύναμη. Προτιμώ να πονέσω, να χαθώ, παρά να ζήσω χωρίς τιμή.

Δεν θα κάνω πίσω! Η ζωή χωρίς ελευθερία δεν έχει αξία! Προτιμώ να αγωνιστώ μέχρι το τέλος παρά να παραδοθώ. Μπορεί να είμαι πολιορκημένος, όμως μέσα μου νιώθω ελεύθερος. Και αυτό είναι κάτι που κανείς δεν μπορεί να μου πάρει!

Ακόμα μία μέρα που περνάει με μεγάλη δυσκολία, φαίνεται ατελείωτη, λόγω της πείνας που μας θερίζει και της αγωνίας που μας κυριεύει.Το φαγητό και το νερό έχουν τελειώσει και εμείς προσπαθούμε να ξεγελάσουμε την πείνα μας με ότι έχει απομείνει, μοιραζόμαστε το λιγοστό ψωμί και τις σταγόνες νερου. Δεν παραπονιόμαστε όμως, προσπαθούμε να αντέξουμε και ονειρευόμαστε την ελευθερία.

Αναπολώ την ζωή έξω απο τα τείχη και σκέφτομαι τις ήσυχες μέρες με την οικογένεια μου και αναρωτιέμαι αν θα τις ξαναζήσω.Με πιάνουν τα κλάματα αλλά προσπαθώ να αντέξω και να μην δείξω τον φόβο μου.

Τώρα που μπήκε η άνοιξη και όλα γύρω είναι ανθισμένα και καταπράσινα, νιώθω πως δεν πρέπει να σταματήσουμε. Πρέπει να αντέξουμε, να υψώσουμε το ανάστημα μας και να αντισταθούμε.

Η ελευθερία είναι το πιο πολύτιμο αγαθό της ζωής και αξίζει να αγωνιστούμε γι΄αυτό μέχρι τέλους. Μπορεί το σώμα μου να πονάει αλλά η ψυχή μου παραμένει ελεύθερη.

Θα αντισταθούμε όλοι μαζί μέχρι τέλους, ενωμένοι και ας μας βοηθήσει ο θεός.

Άλλη μια φορά βλέπω τον ήλιο να ξεπροβάλει στον ορίζοντα. Ο αέρας χτυπάει τα μαλλιά μου και εγώ στέκομαι άλλη μια μέρα, στην άκρη του τείχους και μετράω τα εχθρικά κανόνια. Πάλι σήμερα δεν κοιμήθηκα, τρίτη μέρα συνεχόμενη. Η αυπνία αρχίζει να είναι ακόμα ένα πρόβλημα. Κλεισμένοι πλέον εξολοκλήρου μέσα στα τείχη, οι αποθήκες νερού και τροφής έχουν αδειάσει τελείως, μα η καρδιά μας δεν λύγισε. Η άνοιξη απλώνεται γύρω μας με σκορπισμένα άνθη αμυγδαλιάς σε όλο το πεδίο μάχης. Η φύση, σε αντίθεση με εμάς, χορεύει. Είναι σαν δύο κόσμοι αντίθετοι να συγκρούονται. Η άνοιξη ανθίζει εκεί όπου εμείς αργοπεθαίνουμε. Μια φωνή μέσα μας φωνάζει: "βγείτε στο σκοτάδι με το όπλο στο χέρι και το όνομα της λευτεριάς στα χείλη, μην μείνετε γονατισμένοι!" Δεν ξέρω άμα θα την ακούσουμε...

Αγαπητό μου ημερολόγιο,

άλλη μια "σκοτεινή" μέρα πέρασε...Το φώς του ήλιου αν και είναι τόσο ζωντανό δεν μπόρεσε να διαπεράσει την ψυχή μας που είναι μαύρη. Πείνα, θλίψη, δακρυσμένα μάτια και πόνος είναι αυτά που μας συντροφεύουν. Το βαρύ τουφέκι μας, στέκει περήφανο στα κοκαλιασμένα δάχτυλά μας. Αύριο θα ορίσουμε την μοίρα μας...Αυτό το χώμα δεν θα είναι βαμμένο μόνο από το αίμα μας μετά από την ασφυκτική πολιορκία αλλά θα είναι και ένας τόπος που θα διαπνέεται από ηρωισμό και φιλοπατρία. Προς το παρόν βλέπω παιδιά να κλαίνε στην αγκαλιά της μάνας τους και να την ικετεύουν για ένα κομμάτι ψωμί, και η δική μου πείνα τότε μοιάζει ασήμαντη. Πώς να σωπάσεις το κλάμα αυτού του παιδιού; Τι ελπίδες να του δώσεις όταν δεν ξέρεις αν θα μπορέσεις να το υπερασπιστείς; Τα μάτια μου στέρεψαν, το σώμα μου με εγκταλείπει, η δύναμη της καρδιάς μου όμως για την πατρίδα και τα ιδανικά μου με κρατάει ακόμα όρθιο...Ας είναι η αυριανή μέρα η λύτρωση της ψυχής μας!

Νεκρική σιγή παντού, ο ουρανός φαίνεται να κλαίει, και εγώ ανήμπορος να κάνω κάτι βρίσκομαι στο σπίτι μου, μόνος μου. Έχασα την γυναίκα μου και το παιδί μου πριν δύο μήνες. Είχαμε βγει από την πόλη για να πάμε στους γονείς μου όπου ήταν στα Κάτω Ρέτσινα, στον δρόμο συναντήσαμε μια περιπολία Τούρκων. Δεν ήξερα ότι είχανε περιπολίες εδώ. Προσπάθησα να προστατέψω την οικογένειά μου, αλλά δεν είχα όπλα και έτσι δεν μπορούσα να κάνω τίποτα. Οι Τούρκοι για να με τιμωρήσουνε μου έσπασαν τα πόδια μου και έπειτα με ανάγκασαν να δω τον αποκεφαλισμό της γυναίκας μου και του παιδιού μου. Ακόμα θυμάμαι τα ουρλιαχτά τους, ποτέ δεν θα τα ξεχάσω. Εύχομαι να με είχαν σκοτώσει έμενα, ούτως ή άλλως δεν μου έχει απομένει τίποτα. Νομίζω βλέπω τη γυναίκα μου με το παιδί μας στην αγκαλιά της μπροστά μου καμιά φορά, δεν το πιστεύω και φοβάμαι να πάω κοντά τους. Μου λένε να έρθω μαζί τους.

Είμαι κουρασμένος, πεινάω και διψάω. Τα πτώματα στις άκρες των δρόμων φαίνονται ελκυστικά, με κοιτάνε. Δεν θα πείραζε αν έτρωγα μια μπουκιά, αλλά αυτό δεν έχει πια σημασία. Το κεφάλι μου βουίζει. Έχω παρατήσει κάθε ελπίδα που είχα, το μόνο που θέλω είναι να ξαναδώ την αγαπημένη μου και το μωρό μας. Τώρα βλέπω έξω από το παράθυρο μου, τους βλέπω να παίζουν και να γελάνε πάνω από στραγγισμένα πτώματα και συντρίμμια, η γυναίκα μου μου κάνει νόημα να έρθω . Νομίζω ξέρω πως θα χρησιμοποιήσω την τελευταία μου σφαίρα μου στο τουφέκι.

Ξημέρωσε άλλη μια μέρα στο πολιορκημένο Μεσολόγγι. Ο ήλιος ανέβηκε στον ουρανό, μα δεν ζέστανε τις καρδιές μας. Η πείνα μας έχει λυγίσει. Τα πόδια μου τρέμουν όταν περπατώ, τα χέρια μου δεν έχουν πια τη δύναμη που είχαν κάποτε. Ως πολεμιστής δυσκολεύομαι να κρατήσω το όπλο μου· νιώθω ζάλη, τα μάτια μου σκοτεινιάζουν συχνά και κάθε βήμα μοιάζει βαρύ σαν μολύβι. Κι όμως, όταν σκέφτομαι την πατρίδα, βρίσκω μέσα μου κουράγιο που δεν ήξερα πως έχω.

Γύρω μου οι άνθρωποι έχουν αλλάξει. Τα πρόσωπα είναι χλωμά, τα μάγουλα κοκαλιασμένα, τα μάτια βαθουλωμένα από την αϋπνία και την πείνα. Πολλοί δεν αντέχουν άλλο. Άντρες σωριάζονται στους δρόμους από εξάντληση, γυναίκες λιποθυμούν καθώς προσπαθούν να φροντίσουν τα παιδιά τους. Τα μικρά δεν κλαίνε πια· δεν έχουν δύναμη ούτε γι’ αυτό. Τα κορμιά τους είναι αδύναμα, μα η ψυχή τους παραμένει γενναία.

Οι μάνες βράζουν χόρτα και ρίζες για να ξεγελάσουν το στομάχι των παιδιών. Άλλοι τρώνε ακόμα και δέρματα ή ό,τι μπορεί να θεωρηθεί τροφή. Κάθε μπουκιά είναι αγώνας, μα δεν παραπονιέται κανείς. Ξέρουμε πως αυτή η δοκιμασία είναι για την ελευθερία μας.

Σήμερα μαζευτήκαμε όλοι. Νέοι, γέροι, γυναίκες και παιδιά. Η απόφαση είναι βαριά: Έξοδος. Πολλοί είμαστε τόσο αδύναμοι που μετά βίας στεκόμαστε όρθιοι, μα κανείς δεν κάνει πίσω. Κοιταχτήκαμε στα μάτια και καταλάβαμε πως φοβόμαστε περισσότερο τη σκλαβιά παρά τον θάνατο. Προτιμάμε να πέσουμε μαχόμενοι παρά να ζήσουμε υποταγμένοι.

Κάποιοι αγκάλιασαν τα παιδιά τους, άλλοι έκαναν τον σταυρό τους. Ένιωσα την καρδιά μου να σφίγγεται. Σκέφτηκα πως μπορεί να μην έχω πια δυνάμεις στο σώμα μου, μα έχω ακόμα δύναμη στην ψυχή. Αυτή δεν μπορεί να μου την πάρει κανείς.

Το βράδυ κοίταξα τον ουρανό. Τα αστέρια έμοιαζαν με μικρές φλόγες ελπίδας. Σκέφτηκα την Ελλάδα ελεύθερη. Αν αυτή είναι η τελευταία μου νύχτα, θέλω να φύγω όρθιος, με το κεφάλι ψηλά.

Μπορεί να είμαστε πολιορκημένοι,
μα η ψυχή μας δεν φυλακίζεται.
Είμαστε και θα μείνουμε ελεύθεροι.

Αγαπημένο μου ημερολόγιο,

Η κατάσταση εδώ στο Μεσολόγγι είναι απελπιστική. Οι Τούρκοι μας έχουν περικυκλώσει και η πείνα μας μαστίζει. Κάθε μέρα που περνάει, βλέπω φίλους και συγγενείς να σωριάζονται από την ασιτία.

Οι μάχες είναι ασταμάτητες. Οι άνδρες μας πολεμούν με γενναιότητα, αλλά οι δυνάμεις μας λιγοστεύουν. Οι γυναίκες και τα παιδιά βοηθούν όπως μπορούν, μεταφέροντας νερό και πυρομαχικά.

Η ελπίδα μας στηρίζεται στην βοήθεια από έξω. Ακούμε φήμες για πλοία που έρχονται να μας βοηθήσουν, αλλά μέχρι στιγμής δεν έχουμε δει τίποτα.

Μέσα σε όλη αυτή τη δυστυχία, προσπαθώ να κρατήσω την ελπίδα μου ζωντανή. Πιστεύω ότι θα έρθει η μέρα που θα λευτερωθούμε από τους Τούρκους. Θέλω να δω τα παιδιά μου να μεγαλώνουν ελεύθερα σε μια ελεύθερη Ελλάδα.

Αύριο θα πάρω κι εγώ το όπλο μου και θα πολεμήσω στο πλευρό των συμπολιτών μου. Δεν φοβάμαι τον θάνατο. Φοβάμαι μόνο την σκλαβιά.

Με ελπίδα,

Γιώργος

Αγαπημένο Ημερολόγιο,

Η πολιορκία συνεχίζεται... Η πείνα μας έχει εξασθενήσει, αλλά το πνεύμα μας παραμένει δυνατό. Κάθε πρωί ξυπνάμε με τον ήχο των κανονιών και τις κραυγές των τραυματιών.

Ο φίλος μου, ο Κώστας, πέθανε χθες. Μια σφαίρα τον βρήκε ενώ υπερασπιζόταν τα τείχη. Ήταν ένας καλός άνθρωπος, ένας γενναίος πολεμιστής. Θα μας λείψει πολύ.

Οι γυναίκες του Μεσολογγίου είναι ηρωίδες. Φροντίζουν τους τραυματίες, μαγειρεύουν ότι μπορούν να βρουν και μας εμψυχώνουν.

Η πίστη τους στην ελευθερία είναι ακλόνητη.

Ο παπά-Γιάννης μας λέει ότι ο Θεός είναι μαζί μας. Μας δίνει δύναμη να αντέξουμε. Προσεύχομαι να μας βοηθήσει να νικήσουμε τους Τούρκους.

Δεν ξέρω τι θα φέρει το αύριο. Μπορεί να είναι η τελευταία μου μέρα. Αλλά δεν θα παραδοθώ. Θα πολεμήσω μέχρι την τελευταία μου ανάσα για την ελευθερία της πατρίδας μου.

Με αγωνία,

Δημήτρης

Σήμερα είναι μια από τις πιο δύσκολες νύχτες. Εδώ και τρεις μέρες δεν έχω φάει τίποτα. Η πείνα είναι αφόρητη! Κάποιοι δοκίμασαν να φάνε νεκρό άνθρωπο! Εχθές λιποθύμησα από την πείνα.Δεν ξέρω αν θα καταφέρω να επιβιώσω από όλη αυτήν την κατάσταση! Οι νεκροί είναι πολλοί και παντού. Πλέον δεν έχω την δύναμη ούτε να σηκώσω το όπλο μου! Η φύση ανθίζει και εμείς προσπαθούμε να μείνουμε ζωντανοί. Κάθε μέρα, κάθε βράδυ η ατμόσφαιρα είναι βαριά και το κλίμα θανάτου επικρατεί σε όλο το Μεσολόγγι. Όλοι είμαστε σε ετοιμότητα. Ξύπνιοι πρωί και βράδυ. Κουρασμένοι αλλά δυνατοί. ! Περιμένουμε όλοι την έξοδο. Ξέρουμε ότι θα χάσουμε, οι Τούρκοι είναι αμέτρητοι. Όμως δεν έχω σκοπό να τα παρατήσω. Δεν θα αφήσω τους Τούρκος να μας κυριαρχήσουν τόσο απλά. Όχι τόσο εύκολα! Θα παλέψω και ας πεθάνω. Θα ξέρω ότι πέθανα για την πατρίδα! Για την Ελλάδα !

Σήμερα η μέρα ήταν πολύ κουραστική αλλά πρέπει όλοι μας να αντέξουμε λίγο ακόμα για την έξοδο. Όλοι το ξέρουμε, αλλά κανείς δεν το λέει δυνατά. Τώρα έχω πάρει το χαρτί και γράφω γιατί δεν μπορώ να κοιμηθώ με τόση αγωνία, πείνα αλλά και περηφάνια.

Στο Μεσολόγγι δεν έχουμε φαγητό πια. Πολλοί είναι αδύναμοι και άρρωστοι από την πείνα. Οι γυναίκες ετοιμάζουν τα παιδιά τους και οι άντρες ελέγχουν τα όπλα τους. Όλοι μας όμως ξέρουμε ότι μπορεί η έξοδος να μην πετύχει και να μην ζήσουμε για να ξαναδούμε τον ήλιο και την ομορφιά της φύσης.

Βλέπω την οικογένεια μου και νιώθω έναν κόμπο στο στομάχι. Η μητέρα μου προσπαθεί να μην δείχνει τον φόβο της, ενώ ο πατέρας μου στέκεται σιωπηλός. Δεν μιλάμε πολύ γιατί τα λόγια δεν χρειάζονται. Όλοι καταλαβαίνουμε τι μπορεί να φέρει το αύριο.

Θυμάμαι πως ήταν η ζωή πριν την πολιορκία, όταν όλα έμοιαζαν απλά και ήσυχα. Τώρα όμως δεν υπάρχει γυρισμός. Παρ' όλο που φοβάμαι, ξέρω πως αυτό που κάνουμε είναι για την ελευθερία μας. Καλύτερα να προσπαθήσουμε παρά να παραδοθούμε.

Αν αυτή είναι η τελευταία μου νύχτα, θέλω να μείνει γραμμένο πως δεν φοβηθήκαμε να αγωνιστούμε. Αύριο θα βγούμε όλοι μαζί, σαν ένας άνθρωπος. Ό,τι κι αν γίνει, το Μεσολόγγι θα ζει πάντα στην μνήμη όλων.

Ξυπνάω από τον φόβο πριν καν ανοίξω τα μάτια μου.Άλλοτε χτυπά δυνατά η καρδιά μου, άλλοτε δεν νιώθω τίποτα. Μόνο μια κούραση βαριά, ψυχική, πιο βαριά κι από την πείνα.

Η σιωπή είναι το χειρότερο. Όχι η σιωπή πριν τη μάχη αυτή έχει μια ένταση, μια προσμονή. Είναι η σιωπή μετά. Όταν σταματούν οι πυροβολισμοί και μετράμε ποιοι λείπουν. Κανείς δεν μιλά. Μόνο βλέμματα. Μάτια κόκκινα, άδεια. Κάποτε κλαίγαμε. Τώρα ούτε αυτό δεν βγαίνει.

Το σώμα μου είναι γεμάτο μικρούς τραυματισμούς όπως κοψίματα, μώλωπες, ένα σημάδι στο πόδι από θραύσμα. Δεν πονάνε πια. Ο πόνος έγινε φόντο, σαν τον αέρα. Εκείνοι που πονούν περισσότερο είναι αυτοί που χάσαμε.

Η ψυχή μου είναι σε κατάσταση πολιορκίας, όπως και η πόλη. Κρατιέται από πείσμα. Όχι από ελπίδα αυτή έρχεται και φεύγει.Κάποιες νύχτες τρέμω ολόκληρος, χωρίς λόγο. Άλλες, κοιτάζω το σκοτάδι και δεν νιώθω τίποτα. Φοβάμαι πως αυτό το τίποτα είναι χειρότερο.

Τρώμε ό,τι δεν τρωγόταν όπως χόρτα, ρίζες, δέρματα βρασμένα,ποντίκια που άλλοτε μας έκαναν να σιχαινόμαστε.

Χάσαμε μάνες που στέγνωσαν απο τα δάκρυα πριν στεγνώσει το στόμα τους απ’ την πείνα.

Δε ξέρω αν είναι η τελευταία φορά που γράφω,το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να συνεχίσουμε να πολεμάμε και να ελπίζουμε.

Έχω να φάω καλά μία εβδομάδα, το βράδυ έχει πολύ κρύο. Αλλά το μόνο που με νοιάζει αυτήν την στιγμή είναι ένα να ελευθερωθεί η πατρίδα μου δεν αντέχω την σκλαβιά. Εχθές είδα στη μάχη να πεθαίνει ο καλύτερος μου φίλος. Τον πυροβόλησε ένας τούρκος με το μαύρο του ντουφέκι . Και έπεσε πάνω στα χέρια μου νεκρός.

Δίπλα μαζί ήμασταν και πολεμούσαμε τους εχθρούς . Προσπάθησα να να βγάλω την σφαίρα από το νεκρό του σώμα αλλά δεν μπόρεσα ήταν αργά.

Ήτανε νεαρός δεν πρόλαβε να δει το νόημα της ζωής. Ήταν 17 χρονών.

Νικόλαος Παπαδόπουλος ©

Σήμερα ξύπνησα πάλι με τον ήχο από τα κανόνια. Έχω αρχίσει να τα συνηθίζω και αυτό με τρομάζει και με φοβίζει αρκετά . Η πείνα μας είναι ένα από τα βασικότερα προβλήματα μας.Μαλιστα σήμερα η μαμά μας προσπάθησε να μας μοιράσει λίγο ψωμί αλλά ήταν πολύ λίγο και έτσι μείναμε νηστικοί για άλλη μια μέρα . Όλοι είμαστε αρκετά αδύναμοι και σωματικά αλλά και ψυχικά παρόλα αυτά κανείς δεν παραπονιέται. Όμως φαίνονται όλοι πολύ φοβισμένοι βέβαια συνεχίζουν να έχουν πίστη πως θα τα καταφέρουμε.Δεν ξέρω τι θα γίνει τις επόμενες μέρες κάθε μέρα για εμένα είναι μια καινούργια δοκιμασία δεν ξέρω αν θα ζήσω ή θα πεθάνω. Αυτό που με κάνει να πιστεύω πως κάποια μέρα θα τελειώσει όλο αυτό, είναι η προσευχή στον Θεό. Θέλω απλώς να ζήσω όπως παλιά.Μετανιώνω ακόμη τις στιγμές όπου παραπονιωμουν για το παραμικρό που να ήξερα πως τα πράγματα μπορει να γίνουν πολύ χειρότερα.Θελω να γελάσω ξανά και να δω τον τόπο μου ελεύθερο.

Σήμερα ήταν μια από τις πιο δύσκολες μέρες της ζωής μου. Είμαι τόσο κουρασμένος που δεν ξέρω πώς θα αντέξω μέχρι αύριο. Όλοι γύρω μου είναι εξαντλημένοι και πεινασμένοι. Χθες είδα κάτι που δεν μπορώ να ξεχάσω… ένας άνθρωπος έτρωγε τη σάρκα ενός νεκρού. Δεν μπορώ να πιστέψω ότι φτάσαμε σε αυτό το σημείο. Τα πράγματα έχουν ξεφύγει εντελώς και η πείνα μας κάνει να χάνουμε τον έλεγχο.

Αύριο θα γίνει η έξοδος, και όλοι πρέπει να μαζέψουμε δύναμη για να συνεχίσουμε. Αλλά εγώ νιώθω ότι δεν αντέχω άλλο. Το σώμα μου πονάει και η κούραση με έχει καταβάλλει. Προσπαθώ να συγκεντρωθώ και να σκεφτώ ότι πρέπει να αντέξω για την ελευθερία μας. Το βράδυ πριν την έξοδο είναι γεμάτο αγωνία και φόβο, αλλά και ελπίδα. Αν καταφέρω να κρατηθώ, ίσως αύριο να δω κάτι καλύτερο.

Πρέπει να κοιμηθώ τώρα, αν και το μυαλό μου δεν ησυχάζει. Αύριο θα είναι μια μέρα αποφασιστική για όλους μας.

Αγαπητό μου ημερολόγιο,

Σημερα η πόλη είναι βαριά από σιωπή. Οι καμπάνες δεν χτυπούν, κι όμως ακούω μεσα μου τον φόβο και την αγωνία όλων γύρω. Η πείνα μας κουράζει, αλλά η καρδιά μας δεν λυγίζει. Κάθε μέρα βλέπουμε ανθρώπους να πέφτουν, κι όμως κανείς δεν χάνει το θάρος του.

Τα παιδιά προσπαθούν να κοιμηθούν, αλλά τα μάτια τους μένουν ανοιχτά από την πείνα και τον τρόμο. Οι γέροι στέκονται ήσυχοι, λες και ξέρουν ότι πρέπει να κρατησουν τη δύναμη τους για τους νέους. Και εμείς, οι γυναίκες, προσπαθούμε να δίνουμε κουράγιο, να κρύβουμε τον πόνο μας και να κρατάμε ζωντανή την ελπίδα.

Μερικές φορές κοιτάζω έξω από τα τείχη και βλέπω τον ήλιο να πέφτει πάνω στη λιμνοθάλασσα. Η φύση φαίνεται ήρεμη, κι όμως εμείς ζούμε μέσα στη φρίκη του πολέμου. Μα η ψυχή μας παραμένει ελεύθερη και κάθε μικρή χαρά, κάθε χαμόγελο παιδιού, γίνεται πολύτιμο φως μέσα στο σκοταδι.

Κλείνω τα μάτια και προσεύχομαι. Ο Θεός να μας δίνει θάρρος και δύναμη. Η ελπίδα είναι το μόνο που μας ανήκει ολοκληρωτικά.

Αγαπημένο μου ημερολόγιο,

Οι μέρες στο Μεσολόγγι έχουν γίνει πολύ δύσκολες. Η πείνα μάς έχει εξαντλήσει όλους και κάθε μέρα νιώθω ότι οι δυνάμεις μου λιγοστεύουν. Οι δρόμοι είναι ήσυχοι, αλλά όχι με τον καλό τρόπο. Οι άνθρωποι περπατούν σκυφτοί, κουρασμένοι, όμως κανείς δεν λέει να τα παρατήσει.

Οι βόμβες πέφτουν συχνά και κάθε φορά τρομάζω, αλλά προσπαθώ να μην το δείχνω. Οι άντρες πολεμούν, οι γυναίκες βοηθούν όπως μπορούν, κι εγώ προσπαθώ να κρατήσω την ελπίδα μέσα μου. Ακούω συνέχεια συζητήσεις για την Έξοδο. Φοβάμαι πολύ, αλλά ξέρω πως ίσως να είναι η μόνη μας ευκαιρία.

Δεν ξέρω τι θα γίνει τις επόμενες μέρες. Ξέρω μόνο ότι όλοι μας θέλουμε να σωθούμε και να ζήσουμε ελεύθεροι. Προσεύχομαι να αντέξουμε.

Το ψωμί τελειώνει και το μοιραζόμαστε σε μικρές μπουκιές. Προσπαθούμε να μην παραπονιόμαστε, αλλά η πείνα μας κάνει αδύναμους. Κάποια παιδιά ζαλίζονται και κάθονται κάτω. Θέλω να τα βοηθήσω, μα δεν έχω τι να τους δώσω.

Ο αέρας φυσούσε δυνατά και έκανε τις φωνές από τα κανόνια να ακούγονται ακόμη πιο τρομακτικές. Κάποιες στιγμές σκέφτομαι πως δεν θα αντέξουμε. Άλλες πάλι, νιώθω πως κάτι μας κρατάει όρθιους. Ίσως η ελπίδα, ίσως η αγάπη μας για την πατρίδα.

Το απόγευμα περπάτησα λίγο κοντά στη λίμνη. Το νερό ήταν ήρεμο και για μια στιγμή νόμιζα πως όλα είναι όπως παλιά. Είδα τα πουλιά να πετάνε και ζήλεψα. Σκέφτηκα πόσο εύκολο είναι για αυτά να φύγουν και πόσο δύσκολο είναι για εμάς να μείνουμε.

Κι όμως, θέλω να μείνουμε. Θέλω να κρατήσουμε μέχρι το τέλος. Θέλω να ξέρω πως δεν τα παρατήσαμε.
Αν αύριο είναι πιο δύσκολο, θα προσπαθήσουμε πάλι. Δεν έχουμε άλλη επιλογή.

Σήμερα ξημέρωσε άλλη μια μέρα γεμάτη φόβο και πείνα στον κάμπο του Μεσολογγίου. Δεν θυμάμαι πια πώς ήταν η ζωή πριν από όλα αυτά. Κάθε μέρα μοιάζει ίδια και χειρότερη από την προηγούμενη. Η γη δεν μας προσφέρει πια τίποτα και εμείς δεν έχουμε δύναμη ούτε να σταθούμε όρθιοι.

Από το πρωί κοιτάζω το παιδί μου και σκέφτομαι πώς θα αντέξει άλλη μια μέρα χωρίς φαγητό. Είναι τόσο αδύναμο που φοβάμαι να το αγγίξω. Τα μάτια του έχουν χάσει τη λάμψη τους και πολλές φορές δεν έχει ούτε δύναμη να μιλήσει. Σήμερα μου ζήτησε λίγο ψωμί και εγώ γύρισα το κεφάλι μου για να μη δει τα δάκρυά μου. Τι μάνα είμαι που δεν μπορώ να του προσφέρω ούτε τα βασικά;

Προσπάθησα να βρω κάτι στον κάμπο, αλλά παντού βλέπω μόνο καταστροφή, ζηλεύω τα πουλιά που κάθονται και απολαμβάνουν ένα μικρό σπόρι. Άλλες γυναίκες ψάχνουν κι αυτές απελπισμένες, με τα παιδιά τους να σέρνονται πίσω τους. Όλοι πεινάμε, όλοι πονάμε, αλλά κανείς δεν μπορεί να βοηθήσει τον άλλον. Οι δρόμοι είναι γεμάτοι θλίψη. Ακούγονται κλάματα, προσευχές και στεναγμοί. Μάνες χάνουν τα παιδιά τους κάθε μέρα και φοβάμαι πως σύντομα θα έρθει και η δική μου σειρά. Ο θάνατος είναι τόσο κοντά μας που δεν μας φοβίζει πια, μόνο μας κουράζει.

Το βράδυ κρατάω το παιδί μου στην αγκαλιά μου και νιώθω το σώμα του να τρέμει. Προσεύχομαι σιωπηλά και ζητώ δύναμη να αντέξω λίγο ακόμα. Δεν ζητώ πλούτη ούτε χαρές, μόνο να ζήσει το παιδί μου και να έχω να του προσφέρω έστω τα βασικά αγαθά. Κι αν δεν το καταφέρω, θέλω να ξέρει πως η μάνα του τον αγάπησε όσο τίποτα άλλο στον κόσμο και πάλεψε μέχρι το τέλος, για εκείνον και για το Μεσολόγγι.

Αγαπητό μου

ημερολόγιο,

Η πόλη είναι σκοτεινή και ήσυχη, μα μέσα μας υπάρχει φόβος. Δεν έχουμε πια φαγητό και πολλοί είναι άρρωστοι.

Όλοι ξέρουμε πως η αυριανή μέρα θα είναι δύσκολη. Κανείς όμως δεν θέλει να παραδοθεί. Προτιμούμε να φύγουμε ελεύθεροι παρά να ζήσουμε σκλαβωμένοι. Οι άνθρωποι εδώ είναι κουρασμένοι, αλλά γενναίοι. Μοιραζόμαστε ό,τι έχουμε και στηρίζουμε ο ένας τον άλλον.

Σήμερα θάψαμε άλλον έναν φίλο. Δεν υπήρξαν δάκρυα, μόνο μια προσευχή ψιθυριστή. Η μάνα μου μου έσφιξε το χέρι και κατάλαβα πως κι αν χαθούμε, η ψυχή μας θα μείνει εδώ. Το Μεσολόγγι δεν είναι μόνο τόπος, είναι όρκος. Κι όσο ανασαίνουμε, θα τον κρατάμε ζωντανό, ακόμα κι αν όλα γύρω μας καταστραφούν.

Αν αυτό το ημερολόγιο σωθεί, θέλω όποιος το διαβάσει να ξέρει πως δεν ήμασταν ήρωες από γεννησιμιού μας. Γίναμε ήρωες γιατί δεν είχαμε άλλη επιλογή. Γιατί το Μεσολόγγι μας έμαθε να μην υποχωρούμε.

Η πείνα μας τρώει από μέσα, αλλά το ηθικό μας είναι ψηλά. Κοιτάζω τη γυναίκα μου και τα μικρά μου παιδιά. Τα πρόσωπά τους είναι καταβεβλημένα από την στέρηση, αλλά τα μάτια τους καίγονται με μια παράξενη, ιερή ένταση. Απόψε θα γίνει η Μεγάλη Φυγή, το Σάββατο του Λαζάρου. Καλύτερα το μαχαίρι του εχθρού από την ντροπή και την ταπείνωση της σκλαβιάς. Έχω ακονίσει το μαχαίρι μου για τελευταία φορά, το χέρι μου τρέμει όχι από φόβο αλλά από κόπωση. Το σχέδιο είναι τρελό: θα ορμήσουμε σαν λιοντάρια πάνω από τα τείχη, θα προσπαθήσουμε να σπάσουμε τον κλοιό του Ιμπραήμ και να φτάσουμε στα βουνά. Θα κρατήσω σφιχτά το χέρι του γιου μου, Και θα γίνω ένας ζωντανός τοίχος ανάμεσα στην οικογένειά μου και τον εχθρό. Τα παιδιά πρέπει να σωθούν, η ελληνική γενιά πρέπει να επιβιώσει. Παναγία, δώσε μας το πέρασμα μέσα από αυτή τη θάλασσα αίματος. Αν πρέπει να πέσουμε, ας μας βρει ο Χριστός ελεύθερους. Το Μεσολόγγι δεν παραδίδεται, απελευθερώνεται.

Αποφασίστηκε η έξοδος. Μετά από έναν χρόνο κλεισμένοι στο Μεσολόγγι, χωρίς τροφή, με την πείνα και τις αρρώστιες να θερίζουν, επιτέλους θα βγούμε από εδώ. Βασικά θέλω να ελπίζω πως θα συμβεί αυτό, αλλά δεν μπορώ. Δεν μπορώ να πιστέψω πως δεν θα μας σκοτώσουν με το που πατήσουμε το πόδι μας έξω από το Μεσολόγγι και νιώθω φόβο για τέτοιο θάνατο. Δεν θέλω να πεθάνω έτσι και ανατριχιάζω μόνο που το σκέφτομαι.

Πολλά ζητάω να ξαναδώ λιβάδια με πρόβατα και αγελάδες η πουλιά στα δέντρα να τιτιβίζουν. Είναι και άνοιξη, προσπαθούσα όμως να το ξεχάσω, για αυτό δεν στο ανέφερα πριν. Ίσως αν ήταν χειμώνας να μην σκεφτόμουν έτσι.

Ρώτα κάπως ηρέμησα. Σίγουρα δεν μπορώ να προσπειηθώ πως όλα θα πάνε καλά, αλλά ευχαριστιέμαι που άντεξα μέχρι και την τελευταία στιγμή και δεν παραδόθηκα.

Σε ευχαριστώ που με άκουσες. Έπρεπε να μιλήσω σε κάποιον, αλλά δεν ήθελα να αποθαρίνω τους υπόλοιπους, ούτε να τους βάλω σε δύσκολες σκέψεις, αν και τώρα πιστεύω πως και αυτοί νιώθουν το ίδιο.

Αντίο, ελπίζω να τα ξαναπούμε.

Το σώμα μου είναι αδύναμο. Τα χέρια μου τρέμουν και δεν μπορώ πια να κρατήσω όπλο. Θέλω να πολεμήσω, αλλά δεν αντέχω. Δεν έχω δύναμη ούτε να σταθώ όρθια .Η κατάσταση είναι απελπιστική. Κάθε μέρα χάνουμε ανθρώπους, όχι μόνο από τους εχθρούς , αλλά από την πείνα και τις αρρώστιες. Οι σύντροφοι παίρνουν που και να σφυρίζεις το κεφάλι σου βλέπεις πτώματα και όσοι ζουν είναι σαν σκελετοί που απλά αναπνέουν, είμαστε γεμάτοι όλοι με μελανιές και αφιδατομενοι σαν σταφίδες , την νύχτα βλέπεις τα κρανία των ανθρώπων να κυλάνε πάνω στις πέτρες από τον αέρα που φυσάει σαν διάολος .Δεν μπορώ να κάνω τίποτα για να ταΐσω τα παιδιά μου όλοι μας βλέπουμε το ίδιο μέλλον μπροστά μας και ο τίτλος του είναι θανατος...

Κι όμως, μέσα σε όλη αυτή την ασχήμια, κάτι μας κρατά. Η ελευθερία. Ξέρω πως μπορεί να μη ζήσω, αλλά δεν θέλω να παραδοθώ. Με το ζόρι τα βγάζω πέρα, αλλά η ψυχή μου δεν θέλει σκλαβιά. Καλύτερα να πεθάνω ελεύθερη. παρά να ζήσω υποδουλωμένη σε αυτούς .

Σήμερα ο ήλιος ανέτειλε βαριά, σαν να γνώριζε τι μας περιμένει. Η πείνα μάς έχει λυγίσει, μα όχι την ψυχή μας. Τελικά η ηθική μάχη είναι πιο δύσκολη από την σωματική. Δεν αντέχαμε άλλο ,δεν άντεχε κανείς μα αυτό ποτέ δεν ακούστηκε.    Όλοι ήταν αναστατωμένοι υποψιαζόμουν το γιατί ……

Ακούγονται ψίθυροι για Έξοδο. Κανείς δεν το λέει φωναχτά, μα όλοι το ξέρουμε. Οι άντρες ετοιμάζουν τα όπλα τους και οι γυναίκες, πήραν τα παιδιά στην αγκαλιά τους, κρύβουμε τον φόβο μας βαθιά στην καρδιά.

Απόψε προσευχήθηκα όχι για  να σωθώ, αλλά να σταθώ άξια της πατρίδας μου. Αν είναι να φύγω από τον κόσμο αυτό, θέλω να το κάνω περήφανη και ελεύθερη.

Η νύχτα έπεσε και μαζί της η απόφαση. Βγήκαμε σιωπηλοί, σαν σκιές, με την καρδιά να χτυπά πιο δυνατά . Η μητέρα μου, μου είπε πως έπρεπε να πάρω την αδερφή μου από το χέρι και να μην την αφήσω ότι και αν συμβεί . Κρατούσα το χέρι της αδελφής μου και ένιωθα τον ιδρώτα και τον φόβο της να περνούν στο δικό μου κορμί. Γύρω μας φωτιές, φωνές και καπνός, μα μέσα σε όλη τη φρίκη υπήρχε και μια παράξενη γαλήνη. Κάναμε το χρέος μας. Κάθε βήμα μακριά από τα τείχη ήταν και μια ελπίδα ελευθερίας, ακόμη κι αν ξέραμε πως ίσως να ήταν το τελευταίο μας.

Η σημερινή μέρα πρέπει να είναι αν όχι η χειρότερη, μια από τις χειρότερες μέρες που έχω ζήσει. Ήταν μια κρύα μέρα αλλά μπορούσα να δω πως ο καιρός θα γινόταν καλύτερος, με τα λουλούδια να ανθίζουν, ο ήλιος σιγά σιγά να εμφανίζεται και αυτό με έκανε να νιώσω ακόμα χειρότερα. Έχω να φάω τόσες μέρες που το στομάχι μου έχει σταματήσει να με παρακαλάει για φαγητό και φοβάμαι πως το σώμα μου έχει αρχίσει να τα παρατάει και αυτό με την κάθε μέρα που περνάει. Όλοι μας είμαστε μέσα στην μισέρια και μπορώ να το δω στα μάτια τους πως έχουν αρχίσει να χάνουν ελπίδα μα αρνούνται να τα παρατήσουν όπως και όλοι μας. Είμαστε συνέχεια τρομαγμένοι μήπως ο εχθρός κάνει επίθεση, μα πως μπορώ να μας υπερασπιστώ ενώ καλά καλά δεν έχω την δύναμη να σηκώσω το τουφέκι μου; Νερό, φαγητό δεν υπάρχουν πουθενά και οι εχθροί το ξέρουν και μας βλέπουν να βασανιζόμαστε. Είμαι σε άθλια κατάσταση αλλά ξέρω πως αξίζει για την πατρίδα μου. Έχω τόσα χρόνια να κλάψω, όμως σήμερα μου βγήκαν τα δάκρυα χωρίς να προλάβω να τα σταματήσω, θέλω εγώ και οι συμπατριώτες μου να ζήσουμε ελεύθεροι χωρίς τον φόβο κάθε μέρα πως θα μπορεί η σημερινή μας μέρα να είναι και η τελευταία μας. Μας εύχομαι πως θα νικήσουμε αυτή την δύσκολη μάχη και πως θα πάμε όλοι στα σπίτια μας ασφαλείς με τον Θεό να μας προστατεύει.

Ημερολόγιο ενός Μεσολογγίτη

18 Μαρτίου 1826

Η πολιορκία συνεχίζεται εδώ και μήνες. Η ζωή στο Μεσολόγγι έχει γίνει πολύ δύσκολη. Το φαγητό λιγοστεύει και πολλοί άνθρωποι είναι κουρασμένοι, αλλά κανείς δεν σκέφτεται την παράδοση. Όλοι πιστεύουμε στην ελευθερία.

25 Μαρτίου 1826

Σήμερα, ανήμερα της γιορτής, μαζευτήκαμε στην εκκλησία. Προσευχηθήκαμε και θυμηθήκαμε γιατί πολεμάμε. Παρά τον φόβο, νιώθω περηφάνια που ανήκω σε αυτή την πόλη.

2 Απριλίου 1826

Οι μάχες δεν σταματούν. Βοηθάω όσο μπορώ μεταφέροντας νερό και τρόφιμα στους αγωνιστές. Η πείνα είναι μεγάλη, αλλά η αλληλεγγύη μας κρατά ενωμένους.

9 Απριλίου 1826

Μάθαμε ότι πλησιάζει η Έξοδος. Όλοι φοβόμαστε, αλλά ξέρουμε πως δεν υπάρχει άλλος δρόμος. Προτιμάμε να πεθάνουμε ελεύθεροι παρά να ζήσουμε σκλαβωμένοι. Το Μεσολόγγι θα μείνει για πάντα στην ιστορία.

Σήμερα ξημέρωσε άλλη μια δύσκολη μέρα στο Μεσολόγγι, η πόλη μας είναι περικυκλωμένη και όλοι φοβόμαστε για το τι θα συμβεί οι δρόμοι είναι άδειοι πίναμε πάρα πολύ και πολλές φορές δεν έχουμε τίποτα για φαγητό .Τα πρόσωπα μας είναι κουρασμένα και τα μάτια μας ταλαιπωρημένα από το κλάμα .

Η φύση όμως είναι αλλιώς έξω όλα είναι όμορφα τα λουλούδια έχουν ανθίσει και η λίμνη είναι ήσυχη σαν να μη συμβαίνει τίποτα κακό .Αυτο με στεναχωρεί πως γίνεται η φύση να είναι τόσο όμορφη κι εμείς να υποφέρουμε και να περνάμε αυτά που περνάμε;

Όλοι μας μέσα μας έχουμε πίστη ξέρουμε ότι τα πράγματα είναι δύσκολα αλλά δεν θέλουμε να τα παρατήσουμε θέλουμε να μείνουμε ελεύθεροι και να χαμογελάσουμε ξανά. Αυτά ,και για σήμερα ελπίζω να προλάβω να σου γράψω και αύριο. Εύχομαι η αυριανή μέρα να είναι καλύτερη.

Σήμερα βρήκα λίγο χρόνο και κρύφτηκα πίσω απο το χαλασμένο τείχοσ για να σου γράψω. Δεν ξέρω αν θα το διαβάσει ποτέ κανείς αυτό το τετράδιο.

Η πείνα μας έχει λυγίσει.Πλέον έχουν δυσκολέψει τα πράγματα γιατί ολοι πεινάμε και μερικοί έχουν φτάσει σε σημείο να φάνε και σώμα νεκρών ανθρώπων δεν τους κατηγορώ η πείνα τρελαίνει .Νερό δεν υπάρχει καθόλου.Η ζωή μας έχει αλλάξει.Δεν έχουμε δυνάμεις για τίποτα ακόμα και τώρα που σου γράφω μου είναι δύσκολο μέχρει και το μολύβι έχει γίνει βαρύ

Τα βράδια δεν κοιμάμαι. Σκέφτομαι αν θα αντέξουμε κι άλλο, αν θα έρθει βοήθεια,αν θα ζήσω να δω το Μεσολόγγι ελεύθερο.εύχομαι να μας ξειμερωσει μια καλυτέρη μερααα!!!

Έχουμε περάσει πολλά. Βλέπω γύρω μου ανθρώπους να χάνονται από την πείνα και τον πόλεμο και νιώθω ανήμπορος. Ο φόβος υπάρχει μέσα μου, αλλά δεν τον αφήνω να φανεί. Πρέπει να σταθούμε δυνατοί ο ένας για τον άλλον.

Δεν με τρομάζει ο θάνατος όσο η σκλαβιά. Γι’ αυτό και συνεχίζω. Άντρες, γυναίκες και παιδιά είμαστε όλοι ενωμένοι με έναν κοινό σκοπό να ζήσουμε ελεύθεροι.

Όταν έρθει η ώρα, θα σταθώ κι εγώ στη μάχη. Θα δώσω ό,τι έχω για τον τόπο μου. Κι αν δεν τα καταφέρουμε, τουλάχιστον θα ξέρουμε πως παλέψαμε με τιμή.

Αγαπητό ημερολόγιο,

Σου γράφω τώρα με την ελπίδα ότι θα καταφέρω να σου ξαναγράψω. Χθες αποφασίστηκε από όλους τους Μεσολογγίτες για να μπορέσουμε με κάποιο τρόπο να αμυνθούμε από τους Οθωμανούς να γίνει σήμερα το βράδυ η έξοδός μας από το Μεσολόγγι. Αυτή η απόφαση πάρθηκε μετά από ώρες διότι αν μπορούσες να δεις την σωματική και την ψυχολογική κατάσταση εκείνων θα καταλάβαινες.

Οι στρατιώτες με το ζόρι να σηκώνουν το όπλο στα χέρια τους, οι μανάδες να μην έχουν την δύναμη να κρατήσουν τα μωρά στην αγκαλιά τους να τα κοιμήσουν και τα παιδιά να ψάχνουν κάποιο χόρτο στο έδαφος για να το φάνε. Έχουν φτάσει στο σημείο κάποιοι άνθρωποι να βρίσκουν πτώματα στον δρόμο και να τρώνε την σάρκα τους μήπως και ξεγελάσουν την πείνα τους. Είχα σοκαριστεί όταν αντίκρισα στα μάτια μου αυτήν την φρικαλέα εικόνα. Δεν θα μου περνούσε ποτέ από το μυαλό πως η Ελλάδα θα έφτανε σε αυτή την οικτρή κατάσταση δηλαδή σε μια κατάσταση απελπισίας και ματαιοδοξίας.

Εγώ ξύπνησα από πολύ πρωί γιατί η αγωνία είχε αρχίσει να με κυριεύει και να μου σφίγγει το στομάχι. Στριφογύριζα στο κρεβάτι μου για ώρες με την ελπίδα ότι θα ξεχάσω τις άσχημες σκέψεις που μου είχαν καταλάβει το μυαλό και πως θα κοιμόμουνα ξανά ήρεμα. Αλλά μάταια. Προτίμησα να σηκωθώ και να περπατήσω κατά μήκος του λιμανιού μήπως άνοιγε και καθάριζε το μυαλό μου. Και πραγματικά αυτό είχε συμβεί. Αναπόλησα όλες εκείνες τις στιγμές και τους καιρούς που ένιωθα ελεύθερη και χαρούμενη νομίζοντας πως θα έρθουν άλλα επόμενα  πιο ωραία και ευχάριστα. Αλλά εκείνα τελικά δεν ήρθαν ποτέ. Στον δρόμο της επιστροφής μου για το σπίτι αντίκρισα τις ασχημότερες εικόνες που είχα δει μέχρι στιγμής. Να μαζεύουν οι Οθωμανοί από τα σπίτια κυρίως ανήμπορες γυναίκες και παιδιά που από ότι κατάλαβα για δουλεμπόριο τις χρειαζόντουσαν και τους άντρες για να μην έχουν κάποια πιθανότητα αντίστασης εκείνη την στιγμή, τους βασάνιζαν άγρια με αποτέλεσμα οι περισσότεροι να πέθαιναν. Και ο ήχος που βασάνιζε τα αυτιά μου περισσότερο ήταν το γέλιο αυτών των αχρείων. Δεν μπορώ ακόμα να καταλάβω πως ένας άνθρωπος ευχαριστιέται με το κακό και τον πόνο του άλλου;

Με όλες αυτές τις σκέψεις να μου γυρίζουν στο μυαλό όταν κατάφερα και έφτασα στο σπίτι είδα το εξής. Το τζάμι της κουζίνας μου σπασμένο και την γλάστρα με τον δυόσμο που είχα φυτέψει να μην είναι εκεί. Παντού υπήρχαν μόνο κομμάτια από τζάμι. Αλλά να σου πω την αλήθεια; Δεν με πείραξε τόσο αυτό μην σου πω καθόλου. Το τζάμι μου ήθελα μόνο να μην είχαν σπάσει  έτσι ώστε να μην άκουγα συνέχεια τις κραυγές και τα κλάματα των γυναικόπαιδων και των συζύγων τους. Αφού κάποια στιγμή έπεσα στο πάτωμα κλείνοντας όσο περισσότερο μπορούσα τα αυτιά μου και άρχιζα να κλαίω για πολύ ώρα μην μπορώντας άλλο αυτήν την κατάσταση.

Επειδή σιγά σιγά πλησιάζει η ώρα ένα μόνο πράγμα θα σου πω. Υπόσχομαι πως μόνο αν βγούμε ζωντανοί και ελεύθεροι θα ξαναγράψω σε σένα, γιατί μου απαγορεύω να ζήσω ξέροντας πως μια ζωή θα είμαι μέσα στην σκλαβιά. Όταν θα μπω στο πεδίο της μάχης το σπαθί θα φύγει από το χέρι μου μόνο όταν θα φύγει και η ζωή από το σώμα μου. Και στα αυτιά μου δεν θα τριβελίζει άλλος ήχος παρά μόνο οι λέξεις ελευθερία ή θάνατος.

Όλοι μιλάνε για μια τελευταία μάχη «την έξοδο» όπως την ονομάζουν. Λένε πως θα είναι η αρχή της ελευθερίας, η δικαίωση των όσων θυσιάσαμε για να βρισκόμαστε εδώ μέσα. Είμαι σίγουρος πως τα λεγόμενά τους είναι ένα είδος επιφανειακής εμψύχωσης για τους ευάλωτους και αδύναμους ψυχολογικά που πρώτη τους σκέψη είναι η αυτοκτονία. Το ξέρω γιατί είμαι ένας απο αυτούς που προσπαθούν να ξεσηκώσουν τους αρρώστους, τους απογοητευμένους και κατερριπτομένους επιζήσαντες με μια προπαγάνδα ψεύτικης ελπίδας. Μέσα μου έχω ανάγκη να τους φωνάξω πως μονόδρομος είναι ο θάνατος και ο εχθρός το ξέρει, πως τα χέρια μου δε βαστάν το όπλο, πως αν μου δινόταν η ευκαιρία πριν περάσω τα τοίχοι να δω την σημερινή μου κατάληξη δεν θα βρισκόμουν μπροστά τους τώρα. Στα μάτια μου όλα αυτά φωνάζουν και τα γυναικόπαιδα το ξέρουν. Για αυτούς τους λίγους και τους συμπατριώτες που μας περιμένουν θα πεθάνω ηρωικά και αυτή η σελίδα θα είναι η εξομολόγηση μου, θυμίζοντας σε όλους τους έλληνες την έξοδό μας.

Απρίλιος του ’26.

Ο μήνας μπήκε με σκοτάδι, κι ας είναι άνοιξη. Στο Μεσολόγγι δεν ανθίζουν λουλούδια· ανθίζει μόνο η αποφασιστικότητα. Η πείνα μας έχει γονατίσει, τρώμε ό,τι βρίσκεται, μα τα μάτια μας μένουν καθαρά. Από τα χαράματα στέκομαι στα τείχη, με το καριοφίλι αγκαλιά και τα αυτιά μου γεμάτα από τον βρόντο των κανονιών. Οι Τούρκοι σφίγγουν τον κλοιό, μα εμείς σφίγγουμε τα δόντια.

Χτες θάψαμε άλλους δύο συντρόφους. Δεν είχαμε ξύλο για σταυρό· μόνο χώμα και μια προσευχή ψιθυριστή. Οι γυναίκες και τα παιδιά υποφέρουν περισσότερο απ’ όλους, κι αυτό μας δίνει δύναμη να κρατηθούμε. Κανείς δεν μιλά πια για σωτηρία, μόνο για τιμή. Ξέρουμε τι πλησιάζει. Η Έξοδος ψιθυρίζεται σαν όρκος.

Το βράδυ μοιραστήκαμε λίγη πίτα και νερό . Κοιταχτήκαμε σιωπηλοί, σαν αδέρφια. Αν ο Απρίλης αυτός είναι ο τελευταίος μας, ας γραφτεί πως δεν λυγίσαμε. Στο Μεσολόγγι, τον Απρίλιο του ’26, διαλέξαμε την ελευθερία, ακόμη κι αν κόστιζε τη ζωή μας.

Σήμερα ξύπνησα φοβισμένη για το τι θα συμβεί. Οι εχθροί μας έχουν περικυκλώσει και η έξοδος είναι απαγορευμένη. Το φαγητό όλο και λιγοστεύει με ανθρώπους να πεθαίνουν από την πείνα και από αρρώστιες. Οι γυναίκες βοηθούν όσο μπορούν τα παιδιά και τους αρρώστους, ενώ οι άνδρες προσέχουν τα τείχη.

Έξω τα λουλούδια έχουν αρχίσει να ανθίζουν και τα πουλιά να κελαηδάν, κάτι το οποίο μας έκανε να νιώσουμε χειρότερα, προκαλώντας μας ένα αίσθημα μελαγχολίας και λύπης. Η ζωή μας είχε αλλάξει εντελώς. Κατά την διάρκεια της μέρας και της νύχτας ακούγονταν συνεχώς πυροβολισμοί και κανονιές. Πλέον έχουμε συνηθίσει τον θόρυβο αλλά δεν παύει να μας προκαλεί τρόμο.

Ακούγεται συνεχώς ότι πλησιάζει η ώρα της εξόδου κάτι το οποίο δεν προκαλεί κανένα συναίσθημα ενθουσιασμού αλλά αποφασιστικότητας.

Αγαπητό μου ημερολόγιο,

Σήμερα ξύπνησα από το κλάμα της μαμάς μου. Δεν την είχα ξανακούσει να κλαίει έτσι. Ακουγόταν σαν να είχε χάσει τη γη κάτω απ' τα πόδια της. Γυρνάω πλευρό, για να δω τον λόγο που κλαίει η μάνα μου, και πριν προλάβω να της μιλήσω εγώ, μιλάει πρώτη αυτή, και μου λέει με μαυρισμένα μάτια "Χρόνια πολλά αγάπη μου" κρατώντας μία μικρή μαύρη κουβερτούλα. Είχα ξεχάσει πως είχα τα γενέθλια μου σήμερα. Της απαντάω ένα ταπεινό "Ευχαριστώ" και κλείνω τα μάτια μου. Συνήθως σηκώνομαι τα πρωινά και παίζω με την αδερφή μου, μιας που θέλω να νιώσει καλύτερα, και να ξεχάσει έστω για λίγο όλα αυτά που γίνονται. Ανοίγω λοιπόν τα μάτια μου για να την ρωτήσω για την αδερφή μου γιατί δεν την είδα κάπου όταν άνοιξα τα μάτια μου την πρώτη φορά. Την ρωτάω κι εγώ "Μαμά, που είναι η μικρή;". Αυτή με βουρκωμένα μάτια, ανοίγει δειλά την κουβερτούλα και βλέπω την αδερφή μου, χλωμή και αφυδατωμένη, με ένα σχεδόν αδιάκριτο χαμόγελο. Μου λέει τότε η μαμά μου "Δεν τα κατάφερε χρυσό μου, έφυγε". Τα μάτια μου βούρκωσαν, έχασα τη γη κάτω από τα πόδια μου. Ένιωσα την καρδιά μου να ραγίζει καθώς τα δάκρυά μου έπεφταν στο παγωμένο της μάγουλο. Με αγκαλιάζει τότε η μαμά μου και κλαίγαμε κι δυο με λυγμούς. Μετά από εκείνη την στιγμή δεν θυμάμαι τίποτα. Όλα θάμπωσαν, έγιναν μαύρα. Ο χαμός της αδερφής μου, πήρε και την τελευταία μου ελπίδα...