Ο Ρήγας Βελεστινλής ή Ρήγας Φεραίος ήταν Έλληνας συγγραφέας, πολιτικός, στοχαστής και επαναστάτης. Θεωρείται εθνομάρτυρας και πρόδρομος της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Ο ίδιος υπέγραφε ως «Ρήγας Βελεστινλής» ή «Ρήγας ο Θεσσαλός» και ουδέποτε «Φεραίος», κάτι που είναι δημιούργημα μεταγενέστερων λογίων.

Ο Ρήγας Βελεστινλής λέγεται ότι διδάχθηκε τα πρώτα του γράμματα από ιερέα στο Βελεστίνο και κατόπιν στη Ζαγορά. Καθώς διψούσε για μάθηση, ο πατέρας του τον έστειλε στα Αμπελάκια για περαιτέρω μόρφωση. Όταν επέστρεψε, έγινε δάσκαλος στην κοινότητα Κισσού Πηλίου. Στην ηλικία των είκοσι ετών σκότωσε στο Βελεστίνο έναν Τούρκο πρόκριτο, επειδή του είχε συμπεριφερθεί δεσποτικά, και κατέφυγε στο Λιτόχωρο του Ολύμπου, όπου κατατάχθηκε στο σώμα των αρματολών του θείου του, Σπύρου Ζήρα. 

Αργότερα βρίσκεται στο Άγιο Όρος, φιλοξενούμενος του ηγουμένου της μονής Βατοπεδίου, Κοσμά με τον οποίο και ανέπτυξε στενή φιλία. 

Στο Άγιο Όρος έμεινε πολύ λίγο. 

Ταξίδεψε στο εξωτερικό, έγραψε πολλά έργα όπως «Χάρτα της Ελλάδος», «Θούριος» και άλλα.

Ο Ρήγας συνελήφθη στην Τεργέστη, σε ξενοδοχείο που έμενε και υποβλήθηκε σε ανάκριση που διήρκεσε περίπου ένα 10ήμερο, με την ολοκλήρωση δε της οποίας θα οδηγούνταν σιδηροδέσμιος στη Βιέννη, κατόπιν εντολής του αστυνομικού διοικητή της.

Μόλις μαθεύτηκε η σύλληψη του Ρήγα πολλοί έκαναν έκκληση, στο σουλτάνο Σελίμ Γ΄, για την απελευθέρωση του. 

Ωστόσο, οι εχθροί του Βελεστινλή έπεισαν το Σουλτάνο πως έπρεπε να θανατωθεί χωρίς διαδικασία, πριν οι επαναστατικές ενέργειές του οδηγήσουν σε εξέγερση στα Βαλκάνια. 

Ο Ρήγας (41 χρονών) και οι επτά σύντροφοί του στις 24 Ιουνίου του 1798, στραγγαλίστηκαν και τα σώματά τους ρίχτηκαν στον Δούναβη.

(πηγή: Wikipedia)

 

…

Έχω δει πολλούς πολέμους κι ερημώσεις να πληθαίνουν
κι άλλες τόσες τυραννίες να ανεβοκατεβαίνουν.
Απ’ του Τούρκου τη μανία γλίτωσα και του Βανδάλου,
μα η χώρα σου έναν κλέφτη μου ’χει στείλει πιο μεγάλο.
Κοίτα, άδειος ο ναός μου, κατοικία ρημαγμένη,
και στοχάσου τι μιζέρια είναι γύρω απλωμένη.
Τούτα ο Κέκροπας, κι εκείνα τα ’χε ο Περικλής στολίσει,
κι ο Αδριανός τις Μούσες για να τις παρηγορήσει,
και ευγνωμονώ και όσους το ναό μου έχουν χτίσει,
μα ο Αλάριχος κι ο Έλγιν μ’ έχουν άγρια συλήσει.

…

Και στο τέλος, μες στο τόσο το ανώνυμο το πλήθος,
θα βρεθεί κάποιος διαβάτης που θα έχει λίγο ήθος·
λυπημένος, βλέποντάς τα, άφωνος θ’ αγανακτήσει,
θα θαυμάσει τα κλεμμένα, μα τον κλέφτη θα μισήσει.
Ώ, καταραμένη να ’ναι η ζωή του και ο τάφος
και οργή να συνοδεύει το ιερόσυλό του πάθος.
Τ’ όνομά του η Ιστορία δίπλα σ’ εκεινού θα γράψει
του τρελού, που της Εφέσου το ναό ’χε κατακάψει.
Κι η κατάρα μου πιο πέρα απ’ τον τάφο να τον πάει
και το μίσος αιωνίως και τους δυο να κυνηγάει.
Ο Ηρόστρατος και ο Έλγιν, και οι δυο ατιμασμένοι,
μα ο δεύτερος πιο μαύρος απ’ τον πρώτο θ’ απομένει.

 
Αρχιμανδρίτης, από τους κορυφαίους αγωνιστές του 1821, ένθερμος οπαδός της επαναστατικής ιδέας. Το όνομά του ήταν Γεώργιος Δημητρίου Φλέσσας, μετέπειτα Γρηγόριος Δικαίος.

Γεννήθηκε το 1788 στην Πολιανή Μεσσηνίας, και ήταν γιος του Δημητρίου Φλέσσα και της Κωνσταντίνας Ανδροναίου δεύτερης γυναίκας του Δημητρίου Φλέσσα και ήταν το 28ο και τελευταίο παιδί της οικογένειας.

 

Φοίτησε στη Σχολή Δημητσάνας, μετά το τέλος των σπουδών του, πιθανώς το 1816, έγινε μοναχός στη Μονή Βελανιδιάς στην Καλαμάτα. Εκεί ήρθε σε ρήξη με την ιεραρχία και αναγκάστηκε να φύγει για να εγκατασταθεί στη Ιερά Μονή Αγίου Γεωργίου Ρεκίτσας, μεταξύ Λεονταρίου και Μυστρά. Οι προσωπικές του διαμάχες δεν είχαν όμως τέλος. Λόγω κτηματικών διαφορών συγκρούστηκε με έναν ισχυρό Τούρκο της περιοχής και αναγκάστηκε να εκπατρισθεί.

 

Στη νέα του προσωρινή πατρίδα, την Κωνσταντινούπολη, φιλοξενήθηκε εγκαρδίως από τους εκεί συμπατριώτες του. Επί πατριαρχίας Γρηγορίου Ε’ (1745-1821) ο Παπαφλέσσας χειροτονήθηκε αρχιμανδρίτης με το εκκλησιαστικό Οφφίκιο «Δικαίος».

 

Στις 21 Ιουνίου 1818 μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία από τον Παναγιώτη Αναγνώστου (Αναγνωσταρά) και ανέλαβε τη σημαντική αποστολή της κατήχησης των κατοίκων των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών με το συνθηματικό όνομα Αρμόδιος. Όταν πλέον επέστρεψε στην Πελοπόννησο κατείχε ήδη το πνεύμα του αγωνιστή. Με δεκάδες έγγραφα της Φιλικής Εταιρείας στα χέρια του ξεκίνησε μια σειρά ομιλίες ευαγγελιζόμενος την απελευθέρωση των Ελλήνων από τον ζυγό των Τούρκων.

 

Ο ηγετικός του χαρακτήρας και οι πρωτοβουλίες του αυτές ανησύχησαν πολλούς προύχοντες, οι οποίοι δεν ήθελαν να διαταραχθεί η τάξη και οι Τούρκοι να προβούν σε αντίποινα. Πολλοί ήταν εκείνοι οι οποίοι σκέφθηκαν να τον συλλάβουν και να τον παραδώσουν στα χέρια του εχθρού. Ο Παπαφλέσσας όμως διαισθάνθηκε τον κίνδυνο και φρόντισε να περιορίσει τη δράση του στους απλούς χωρικούς, οι οποίοι τον προστάτευαν, γοητευμένοι από τον χαρισματικό ηγέτη τους.

 

Τον Ιανουάριο του 1821 στη Βοστίτσα, στο Αίγιο, ο Παπαφλέσσας κάλεσε συνέλευση, όπου και έθιξε τα μείζονα θέματα της χώρας. Μίλησε περί ελευθερίας και δικαιωμάτων, περί πνεύματος και ελληνικότητας και υποστήριξε την Επανάσταση. Μια επανάσταση την οποία αποδοκίμασαν πολλοί από τους συμμετέχοντες υποστηρίζοντας ότι το έδαφος δεν ήταν έτοιμο ακόμη. Ο Παπαφλέσσας τότε σήκωσε επιδεικτικά την επιστολή που είχε στείλει ο Υψηλάντης τονίζοντας την αναγκαιότητα της άμεσης έναρξης του αγώνα. Χωρίς όμως ανταπόκριση.

 

Ύστερα διέσχισε το Μοριά περνώντας και δεν ησύχασε μέχρι την έκρηξη της επανάστασης, που τον βρίσκει στην Καλαμάτα. Η πόλη αυτή ελευθερώθηκε στις 23 Μαρτίου. Από τον Μάρτιο του 1821 ως και τη μάχη στο Μανιάκι το 1825, όπου σκοτώθηκε, πρωταγωνίστησε σε όλες τις πολεμικές επιχειρήσεις αλλά και σε πολιτικές δραστηριότητες.

 

Στις περιοδείες του στην Αρκαδία, στη Γορτυνία, στην Ολυμπία, στην Αργολίδα και στην Κορινθία κινήθηκε με σκοπό να στρατολογήσει τους εκεί πληθυσμούς. Στην Αργολίδα, κατά την προσπάθειά του να εμποδίσει την προέλαση του Κεχαγιά Μπέη, εγκαταλείφθηκε από τους άοπλους και άπειρους χωρικούς που τον συνόδευαν και αναγκάστηκε να υποχωρήσει στο κάστρο του Άργους, όπου και αντιμετώπισε τους Τούρκους.

Στον επόμενο του προορισμό, στην Καρύταινα, ο τουρκικός στρατός ερχόμενος από την Τρίπολη ανάγκασε τον ίδιο και τον Κολοκοτρώνη να καταφύγουν στη Μεσσηνία, ενώ τον Ιούλιο του 1821 στα Μεγάλα Δερβένια της Μεγαρίδας μαζί με άλλους οπλαρχηγούς κατόρθωσε να παρεμποδίσει την είσοδο του τουρκικού στρατού του Ομέρ Βρυώνη στην Πελοπόννησο.

 

Τον Δεκέμβριο του 1821 έγινε μέλος της Πελοποννησιακής Γερουσίας και έλαβε μέρος στην Α’ Γενική Συνέλευση της Επιδαύρου, στη Β’ Εθνική Συνέλευση του Άστρους και την 1η Ιουλίου 1823 ανέλαβε το υπουργείο Εσωτερικών.

Στον εμφύλιο πόλεμο βρέθηκε αντίπαλος του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, παρ’ ότι στο παρελθόν είχε πολεμήσει μαζί του. Στο πλευρό της κυβέρνησης Γ. Κουντουριώτη κυνήγησε τους Κολοκοτρωναίους, ενώ οι ένοπλες συγκρούσεις μαζί τους καθώς και με άλλους αγωνιστές της Επανάστασης αποτελούν γκρίζες σελίδες στην ιστορία του έθνους κατά την κρίσιμη αυτή περίοδο.

 

Παρ’ όλα αυτά, όταν ο Ιμπραήμ απείλησε σοβαρά την έκβαση της Επανάστασης, ο ίδιος ο Παπαφλέσσας πρότεινε την αποφυλάκιση του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη και άλλων αντικυβερνητικών. Η απελευθέρωσή τους όμως δεν έγινε εγκαίρως.

Ο Παπαφλέσσας έσπευσε στο Μανιάκι, το οποίο μετά την πτώση του Νεοκάστρου (11 Μαΐου 1825) αποτελούσε στόχο των Αιγυπτίων, όπου συγκέντρωσε αρχικά 1.500 άνδρες, από τους οποίους τελικά έμειναν μόνο 500. Κυκλωμένος από 3.000 ιππείς και πεζούς απέρριψε την πρόταση άλλων οπλαρχηγών να μετακινηθεί σε πιο ασφαλή θέση. Στην οκτάωρη αυτή μάχη ο Παπαφλέσσας έπεσε νεκρός μαζί με τους περισσότερους άνδρες του.

 

Ο Παπαφλέσσας προσέφερε τις μεγαλύτερες υπηρεσίες στην ιερή υπόθεση πριν το ξέσπασμα της επανάστασης σαν μπουρλοτιέρης των ψυχών. Χωρίς αυτόν – λένε μερικοί– ίσως να μην άναβε η επαναστατική φλόγα.

Ξετρέλαινε τους ενθουσιασμένους, έπειθε τους διστακτικούς, πολεμούσε τους αντίθετους. Διαλαλούσε ότι μια μεγάλη δύναμη κρύβεται πίσω από τους Φιλικούς, εννοώντας τη Ρωσία. Ήταν έξυπνος, ενθουσιώδης, τολμηρός. Αυτές οι αρετές καθώς και το σχήμα του τον έκαναν ανεπανάληπτο για την προεπαναστατική του δράση.

 

 Η Μάχη στο Μανιάκι

 

Στις 20 Μαΐου 1825 δόθηκε η πολυθρύλητη μάχη του Μανιακίου στην οποία έπεσε ηρωϊκά ο Παπαφλέσσας και όσοι από τους συντρόφους του, (*) περίπου πεντακόσιοι είχαν μείνει πιστοί.

Η μάχη αυτή μπορεί να ήταν άτυχη για τα Ελληνικά όπλα, αλλά ο ηρωϊσμός και η αυτοθυσία του Φλέσσα είχε σαν αποτέλεσμα την τόνωση του ηθικού του λαού και τον ξεσηκωμό του.

 

Συνήθως η μάχη του Μανιακίου συγκρίνονται με εκείνη των Θερμοπυλών και τη θυσία του Λεωνίδα. Ο Λεωνίδας έπεσε πειθαρχώντας στους νόμους της Σπάρτης. Υποχρεώθηκε να μείνει «τοις κείνων ρήμασι πειθόμενοι».

Ο Παπαφλέσσας δεν υποχρεώθηκε από κανένα. Πήγε μόνος να αντιμετωπίσει τον Ιμπραήμ. Μπορούσε να φύγει χωρίς φόβο διασυρμού η τιμωρίας. Αντιμετώπισε παλικαρίσια τον εχθρό και τον θάνατο, και εδώ έγκειται το μεγαλείο της ψυχής και της αυτοθυσίας του. Κράτησε τον όρκο που έδωσε μπαίνοντας στη Φιλική Εταιρία και έδωσε το αίμα του για την απελευθέρωση της πατρίδας.

Η ηρωίδα της ελληνικής επανάστασης του 1821 είχε καταγωγή από την Ύδρα. Είχε μια τεράστια περιουσία, την οποία ξόδεψε για να αγοράσει καράβια και εξοπλισμό για την Ελληνική Επανάσταση.

Η Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα, παντρεύτηκε δυο φορές. Και οι δύο σύζυγοί της σκοτώθηκαν από Αλγερινούς πειρατές.

Όταν ξεκίνησε η ελληνική επανάσταση, είχε σχηματίσει δικό της στρατό από Σπετσιώτες, τους οποίους αποκαλούσε «γενναία μου παλικάρια». Έτσι τα δύο πρώτα χρόνια της επανάστασης είχε ξοδέψει όλη της την περιουσία.

Κατασκεύασε τρία δικά της πλοία, το ένα από τα οποία με το όνομα Αγαμέμνων πήρε μέρος στην Ελληνική Επανάσταση του 1821.

Η Μπουμπουλίνα ήταν η μόνη γυναίκα που μυήθηκε ποτέ στην Φιλική Εταιρεία.

Πυροβολήθηκε σε μία οικογενειακή διαφωνία.

Το αρχοντικό της Μπουμπουλίνας στις Σπέτσες μετατράπηκε το 1991 σε μουσείο.

Έναρξη συμπλοκών[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Κατσαντώνης ορκίσθηκε τότε να ξεπλύνει τη ντροπή της οικογενείας του με τα όπλα, παρατώντας τη βοσκή.

Ο Αντώνης Κατσαντώνης, (1775 - 28 Σεπτεμβρίου 1809) γεννημένος ως Αντώνης Μακρυγιάννης, ήταν ονομαστός Έλληνας Σαρακατσάνος κλέφτης ο οποίος έδρασε επί Τουρκοκρατίας στα προεπαναστατικά χρόνια στις περιοχές των Αγράφων, του Βάλτου και του Ξηρομέρου Αιτωλοακαρνανίας.
Σύμφωνα με την τοπική παράδοση ο Κατσαντώνης έμενε με τους γονείς του στη Λεπενού, όταν καταγγέλθηκε (το 1800 ή 1802), άδικα κατά κάποιους^[1], στον Αλή Πασά, από κάποιον Γιάγκο Καραγκούνη, πως όλη η οικογένεια του Γιάννη Μακρυγιάννη προέβαινε σε συστηματική ζωοκλοπή σε όλη την ευρύτερη περιοχή. Τότε ο Αλή Πασάς διέταξε τη σύλληψή του μαζί με τον γιο του, τον Κατσαντώνη οι οποίοι και οδηγήθηκαν στις φυλακές των Ιωαννίνων.
Ο Κατσαντώνης ορκίσθηκε τότε να ξεπλύνει τη ντροπή της οικογενείας του με τα όπλα, παρατώντας τη βοσκή. Έτσι αφού σκότωσε τον «μπουλούκμπαση» Γιάγκο Καραγκούνη, επιδόθηκε εν συνεχεία σε ληστείες και κλοπές, στην αρχή κατά των χαρατζήδων (δηλ. αυτών που εισέπρατταν τους φόρους για λογαριασμό των Τούρκων) και των σπαχήδων (εξισλαμισθέντων στρατιωτών ιππέων) του Αλή Πασά. Ο Αλή Πασάς, όταν το έμαθε, προκειμένου να τον εκφοβίσει διέταξε για δεύτερη φορά τη σύλληψη του πατέρα του, τη δήμευση της περιουσίας του και την πυρπόληση της οικίας του. Αλλά ενώ ο πατέρας του Κατσαντώνη μαζί με κάποιους εκ των συγγενών του πέθαινε στις φυλακές της Άρτας^[2], ο Κατσαντώνης ενισχύθηκε με ομάδες κλεφτών των αδελφών του Λεπενιώτη και Χασιώτη καθώς και μ΄ εκείνων των Δίπλα και Τσόγκα, οπότε και άρχισε ένας αμείλικτος αγώνας μεταξύ των Δερβεναγάδων του Αλή και των παραπάνω συμμοριών, με κύρια θέατρα συμπλοκών τα Άγραφα, τον Βάλτο, το Ξηρόμερο και άλλες περιοχές.
Επανερχόμενος ο Κατσαντώνης στα Άγραφα, ήδη προσβεβλημένος από ευλογιά από παιδική ηλικία αποσύρθηκε των περιπετειών, το καλοκαίρι του 1809. Παρά τις προσπάθειες του γιατρού του, Θανάση Ντουφεκιά, η κατάσταση του ήταν μη αναστρέψιμη. Έτσι μαζί με τ΄ αδέλφια του και τεσσάρων συντρόφων του διέμενε κρυμμένος στο σπήλαιο Φούρκα της Ευρυτανίας, στο χωριό «Μοναστηράκι» των Αγράφων σε μια άγρια και δυσπρόσιτη περιοχή^[2

Ο τόπος απόκρυψης του Κατσαντώνη, τελικά, προδόθηκε στον Αλή Πασά (από κάποιον Γκούρλια ή από έναν καλόγερο ή από μια γριά που πουλούσε βότανα για μαγγανείες ή ακόμη από έναν φίλο του Κατσαντώνη που ονομαζόταν Σιούρτας και παρά τη θέλησή του υποχώρησε ,ύστερα από βασανιστήρια).
Ο Αλή Πασάς δέχθηκε αρχικά με ευγένεια τον Κατσαντώνη τάζοντάς του ακόμα και πατρική στοργή αν δεχόταν να του φανερώσει που είχε κρυμμένους τους περιβόητους θησαυρούς που λέγονταν πως είχε από τις πολυάριθμες λαφυραγωγήσεις και ληστείες που είχε διαπράξει, και που από τις έρευνες του μουχουρντάρη δεν βρέθηκαν στο σπήλαιο. Ο Κατσαντώνης όμως δεν απαντούσε με συνέπεια να οδηγηθεί τελικά μαζί με τον αδελφό του Χασιώτη στον ιστορικό πλάτανο όπου και υπέστη τον μαρτυρικό θάνατο δια της συντριβής των οστών του^[2].

Ο Οδυσσέας Ανδρούτσος γεννήθηκε στην Ιθάκη το 1788 και ήταν ο μονάκριβος γιος του ξακουστού αρβανίτη αρματολού της Ρούμελης Αντρέα Βερούση ή Καπετάν Ανδρούτσου και της Ακριβής Τσαρλαμπά, κόρης προεστού της Πρέβεζας. Στο νησί του Οδυσσέα είχε καταφύγει η μητέρα του για να γλιτώσει από την καταδίωξη των Τούρκων, επειδή ο πατέρας του είχε ακολουθήσει τον θαλασσομάχο Λάμπρο Κατσώνη στις ανά το Αιγαίο περιπέτειές του. Εκεί βαφτίστηκε το 1792 από τη γυναίκα του Κατσώνη, Μαρουδιά, που για τον ίδιο λόγο είχε ζητήσει κι αυτή άσυλο στο νησί. Προς τιμή του ομηρικού ήρωα, του δόθηκε το όνομα Οδυσσέας. Ο ίδιος, όμως, πατρίδα του θεωρούσε την πατρίδα του πατέρα του, τις Λιβανάτες της Λοκρίδας.

Όταν ο Αλή Πασάς έμαθε πως ο φίλος του καπετάν Ανδρούτσος, που εν τω μεταξύ είχε αποκεφαλιστεί από τους Τούρκους το 1797, άφησε γιο, τον πήρε κοντά του στην αυλή του στα Γιάννενα, που αποτελούσε τότε σπουδαίο στρατιωτικό σχολείο, στο οποίο μαθήτευσαν αρκετοί Έλληνες αγωνιστές του '21. Μέσα σ’ αυτό το περιβάλλον μεγάλωσε ο μικρός Οδυσσέας. Εκεί έμαθε τα πρώτα γράμματα και να μιλάει ιταλικά και αρβανίτικα. Η σωματική του δύναμη ήταν παροιμιώδης και διηγούνται αναρίθμητα κατορθώματά του. Κάποιος βιογράφος του γράφει, ότι «επήδα ως έλαφος, έτρεχεν ως ίππος και ίππευεν ως Κένταυρος».

Το 1816 ο Αλή Πασάς τον έστειλε αρματολό στη Λειβαδιά, αφού τον πάντρεψε πρώτα με την Ελένη Καρέλη. Εκεί έμεινε ως τις παραμονές του 1821. Τον Οκτώβριο του 1820, μετά από διαμάχη με τους τοπικούς άρχοντες, έφυγε και τη θέση του πήρε ο Αθανάσιος Διάκος. Από το 1818 ήταν μέλος της Φιλικής Εταιρείας και ένθερμος υποστηρικτής του Αγώνα.

Μόλις ξέσπασε η Επανάσταση βρέθηκε αμέσως στις πρώτες γραμμές του Αγώνα και ανέλαβε να ξεσηκώσει τους Έλληνες της Ανατολικής Ρούμελης. Στις 8 Μαΐου του 1821 κλείνεται με άλλους 117 πολεμιστές στο Χάνι της Γραβιάς και χαρίζει στον Αγώνα μία από τις πιο δοξασμένες μάχες, που τον επέβαλε ως τον στρατιωτικό αρχηγό της Ρούμελης. Η νίκη του Ανδρούτσου στη Γραβιά έσωσε την επανάσταση από βέβαιο κίνδυνο, καθώς ο Ομέρ Βρυώνης με 8.000 άνδρες βάδιζε ακάθεκτος προς την εξεγερμένη Πελοπόννησο.

Το 1822 φθάνει στην Αθήνα και αναλαμβάνει τη διοίκηση του κάστρου της Ακρόπολης, με φρούραρχο τον Γιάννη Γκούρα. Στην Ακρόπολη έκανε διάφορα οχυρωματικά έργα και την εξασφάλισε με νερό που δεν είχε. Στο μεταξύ, νέα εχθρικά σώματα πλημμύρισαν τη Ρούμελη. Κι επειδή ο Οδυσσέας δεν είχε αρκετές δυνάμεις να αντισταθεί, αναγκάσθηκε να συνθηκολογήσει μαζί τους. Ήταν τα λεγόμενα «καπάκια» (προφορικές συμφωνίες), ένα τέχνασμα για να κερδίσει χρόνο, το οποίο όμως παρεξηγήθηκε από τους εχθρούς του (κοτσαμπάσηδες της Ανατολικής Ρούμελης και Ιωάννης Κωλέττης), που δεν τον συμπαθούσαν, λόγω της μεγάλης επιρροής που ασκούσε στο λαό.

Ο Ανδρούτσος, οργισμένος από τη συμπεριφορά των πολιτικών, παραιτείται και η κυβέρνηση στέλνει τον Νούτσο και τον Παλάσκα να τον αντικαταστήσουν. Υποψιαζόμενος ότι οι δύο απεσταλμένοι της κυβέρνησης έρχονται να τον σκοτώσουν, χάνει την ψυχραιμία του και με την ανοχή του οι άνδρες του τους σκοτώνουν. Ο Κωλέττης τον επικηρύσσει για 5.000 γρόσια και ο Υπουργός Εκκλησιαστικών επίσκοπος Ανδρούσης Ιωσήφ τον αφορίζει. Όμως, η κάθοδος του Δράμαλη αναγκάζει την κυβέρνηση να ανακαλέσει την επικήρυξη και τον αφορισμό του Ανδρούτσου, ο οποίος αναλαμβάνει ξανά δράση. Δεν κατορθώνει να εμποδίσει την κάθοδο του Οθωμανού πολέμαρχου στην Πελοπόννησο, αλλά δεν αφήνει να περάσουν εφοδιοπομπές και ενισχύσεις για τη στρατιά του.

Μετά την καταστροφή του Δράμαλη, ο Ανδρούτσος επέστρεψε στην Αθήνα και ίδρυσε δύο σχολεία στην Αθήνα και κάλεσε τον Κοραή από την Ευρώπη και τον Βάμβα από την Κεφαλλονιά να έρθουν να διδάξουν, χωρίς να εισακουσθεί. Γρήγορα, νέες στρατιωτικές επιχειρήσεις τον έκαναν να φύγει από την Αθήνα για την Ανατολική Ρούμελη. Τον Νοέμβριο του 1822 ηττάται από τον Κιοσέ Μεχμέτ στο Δαδί και παραλίγο να αιχμαλωτισθεί, ενώ τον Ιούλιο του 1823 ανακόπτει στη Βοιωτία την εκστρατεία του Γιουσούφ Περκόφτσαλη Πασά.

Ο ηρωισμός του, το προοδευτικό του πνεύμα και το ομηρικό του όνομα, στάθηκαν αφορμή να θέλουν να τον γνωρίσουν όλοι οι Ευρωπαίοι φιλέλληνες που κατέβηκαν στην επαναστατημένη Ελλάδα. Με πολλούς από αυτούς συνεργάστηκε για διάφορα κοινωφελή έργα και τον φίλο του λόρδου Βύρωνα, τον Άγγλο Έντουαρντ Τρελόνι, τον έκανε γαμπρό του, δίνοντάς του την ετεροθαλή αδελφή του Ταρσίτσα.

Η διαμάχη του και ο παραγκωνισμός του από τους αντιπάλους του ανάγκασαν τον πεισματάρη και οξύθυμο πολέμαρχο να πάρει τους άνδρες του και να έλθει στη Βοιωτία στις αρχές του 1825. Εκεί προέβη σε νέα «καπάκια» με τους Τούρκους, με σκοπό να εκβιάσει την κυβέρνηση, χωρίς όμως να προδώσει την επανάσταση. Οι εχθροί του βρήκαν μία ακόμη ευκαιρία να χαρακτηρίσουν την πράξη του αντεθνική και τον ίδιο προδότη. Η κυβέρνηση έστειλε εναντίον του ισχυρή στρατιωτική δύναμη, με αρχηγό τον παλαιό του φίλο Γιάννη Γκούρα, που από καιρό είχε γίνει ο προσωπικός του εχθρός.

Ο Οδυσσέας, αποφεύγοντας συστηματικά κάθε συμπλοκή με τα κυβερνητικά σώματα για να μη χυθεί πολύτιμο αδελφικό αίμα, αποτραβήχτηκε στις Λιβανάτες. Ύστερα από μερικές μικροσυμπλοκές στις αρχές Απριλίου παραδόθηκε στον Γκούρα (7 Απριλίου 1825), με τη ρητή υπόσχεση ότι θα τον έστελνε στην Πελοπόννησο για να δικαστεί από τη Διοίκηση.

Ο Γκούρας, όμως, δεν κράτησε την υπόσχεσή του. Τον φυλάκισε στην Αθήνα, πάνω στην Ακρόπολη. Επειδή, στο μεταξύ, ξεσηκώθηκαν διάφοροι αγωνιστές, με πρώτο τον Καραΐσκάκη, για την άδικη κακομεταχείριση του Ανδρούτσου κι επειδή ο ίδιος ζητούσε να περάσει το συντομότερο από δίκη, ο Γκούρας πρόσταξε να τον θανατώσουν στις 5 Ιουνίου του 1825.

Για να καλύψουν το έγκλημά τους πέταξαν το πτώμα του στο λιθόστρωτου του Ναού της Απτέρου Νίκης και διέδωσαν πως ο φυλακισμένος προσπάθησε να αποδράσει και σκοτώθηκε. Τον έθαψαν προσωρινά στην εκκλησία της Σωτήρας στο Ριζόκαστρο. Η αλήθεια δεν άργησε να αποκαλυφθεί και η ιστορία τον αποκατέστησε ηθικά, τοποθετώντας τον ανάμεσα στους κορυφαίους ήρωες του της Ελληνικής Επανάστασης. Μα και το κράτος τον δικαίωσε. Το 1865 έγινε με μεγάλη επισημότητα και στρατιωτικές τιμές η μετακομιδή των οστών του στο Α' Νεκροταφείο Αθηνών, όπου σήμερα υπάρχει ο τάφος του.

 Ο Καποδίστριας έφτασε στο Ναύπλιο, την πρώτη πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους, αναλαμβάνοντας τη διακυβέρνηση μιας χώρας που έβγαινε από πολύχρονο αγώνα ενώ οι κάτοικοι της και ιδιαίτερα οι πρόσφυγες ήταν εξαθλιωμένοι. 

Ο Κυβερνήτης επιχείρησε να οργανώσει το κράτος, βελτιώνοντας τη διοίκηση και την οικονομία του. Προκειμένου να πετύχει το στόχο του, συγκέντρωσε όλες τις εξουσίες στο πρόσωπο του αναβάλλοντας για δύο χρόνια τη σύγκληση της Δ' Εθνοσυνέλευσης, που τελικά πραγματοποιήθηκε στο Άργος. Επίσης, για να διευκολύνει τις συναλλαγές, ίδρυσε Εθνική Τράπεζα και έκοψε νομίσματα (φοίνικας) που αντικατέστησαν τα τουρκικά γρόσια.

Ο Καποδίστριας, επειδή πίστευε ότι η πρόοδος της χώρας στηριζόταν στη γεωργία, ίδρυσε Γεωργική Σχολή στην Τίρυνθα για την εκπαίδευση των Ελλήνων αγροτών, εισήγαγε την καλλιέργεια της πατάτας και στήριξε την παραγωγή μεταξιού. Παράλληλα, αναπτύχθηκαν το εμπόριο και η ναυτιλία και οργανώθηκε τακτικός στρατός.

Ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε στη βασική εκπαίδευση των Ελλήνων. Αρμόδια Επιτροπή ανέλαβε τη σύνταξη βιβλίων και τη δημιουργία αλληλοδιδακτικών σχολείων, στα οποία οι καλύτεροι μαθητές των μεγαλύτερων τάξεων μάθαιναν στους μικρότερους με τη βοήθεια του δασκάλου γραφή και ανάγνωση. Ιδρύθηκε επίσης το πρώτο ελληνικό Γυμνάσιο, ενώστο Ορφανοτροφείο της Αίγινας λειτούργησαν αλληλοδιδακτικά, ελληνικά και χειροτεχνικά σχολεία. Στην Αίγινα λειτούργησε και το Κεντρικό Σχολείο. 

Καθώς οι διαπραγματεύσεις με τις Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία) συνεχίζονταν, η χώρα δεν είχε ακόμη καθορισμένα σύνορα. Ο Κυβερνήτης χρησιμοποίησε το κύρος και την εμπειρία του στη διεθνή διπλωματία για να πετύχει την κατοχύρωση όσο το δυνατόν περισσοτέρων εδαφών στο ελληνικό κράτος, προτείνοντας να είναι εντελώς ανεξάρτητο και με δικό του ηγεμόνα. Προσπάθησε επίσης να κρατά επαναστατημένη την Κρήτη και τη Στερεά Ελλάδα, προκειμένου οι περιοχές αυτές να συμπεριληφθούν στο νέο κράτος. Στην τελευταία μάχη της Επανάστασης, που δόθηκε στην Πέτρα της Βοιωτίας τον Σεπτέμβριο του 1829, οι εξεγερμένοι Έλληνες με επικεφαλής τον Δημήτριο Υψηλάντη νίκησαν τους Τούρκους και τους ανάγκασαν να συνθηκολογήσουν. Μετά τη σημαντική αυτή νίκη, η Λειβαδιά και ουσιαστικά ολόκληρη η Στερεά Ελλάδα παραδόθηκε στους επαναστάτες.

Η συγκεντρωτική διακυβέρνηση του Καποδίστρια και η σύγκρουσή του με πολλά τοπικά συμφέροντα προκάλεσαν τη δυσαρέσκεια πολιτικών ομάδων, που αντέδρασαν στην πολιτική του. Στις 27 Σεπτεμβρίου του 1831 ο Καποδίστριας δολοφονήθηκε στο Ναύπλιο, με αποτέλεσμα στη χώρα να επικρατήσει αναρχία.

ΠΗΓΗ: 

Ο Ησαΐας γεννήθηκε το 1778 στη Δεσφίνα Παρνασσίδας. Έφερε το κοσμικό όνομα Ηλίας και σε ηλικία είκοσι ετών έγινε δόκιμος μοναχός στη Μονή Τιμίου Προδρόμου της περιοχής. Αργότερα χειροτονήθηκε διάκονος στη Μονή Οσίου Λουκά και ονομάστηκε Ησαΐας. Το 1814 μετέβη στην Κωνσταντινούπολη κατόπιν προσκλήσεως του Πατριάρχη Κύριλλου ΣΤ’ και κατά την εκεί παραμονή του μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία. Το 1818 χειροτονήθηκε επίσκοπος Σαλώνων (σημερινής Άμφισσας) από το Πατριάρχη Γρηγόριο Ε’, με το οποίο διατηρούσε αλληλογραφία σε συνθηματική γλώσσα.
Ως ιεράρχης στα Σάλωνα εργάστηκε εντατικά και συστηματικά για την προετοιμασία τού Αγώνα. Τον Ιανουάριο του 1821 ξαναπήγε στην Κωνσταντινούπολη για να συζητήσει με τον πατριάρχη και με άλλους Έλληνες σχετικά με τον Αγώνα και επανήλθε στην έδρα του στα μέσα Μαρτίου.

Αμέσως κάλεσε στη Μονή του Οσίου Λουκά τον παλιό του γνώριμο Αθανάσιο Διάκο, οπλαρχηγούς και τους προκρίτους της Λειβαδιάς Ιωάννη Λογοθέτη, Ιωάννη Φίλωνα και Λάμπρο Νάκο και για να τους ανακοινώσει την επικείμενη έναρξη της Επανάστασης. Στη συνέχεια πήγε στα Σάλωνα και ενημέρωσε τους οπλαρχηγούς που βρίσκονταν εκεί.

Στις 27 Μαρτίου με τον επίσκοπο Ταλαντίου Νεόφυτο χοροστάτησαν σε δοξολογία στη Μονή του Οσίου Λουκά και κήρυξαν την Επανάσταση. Λίγες ημέρες αργότερα, την 1η Απριλίου, ορίστηκε μέλος επαναστατικής διοικητικής επιτροπής της Στερεός Ελλάδας που συγκροτήθηκε στη Λιβαδειά και εντάχθηκε στο σώμα του Πανουργιά ως απλός στρατιώτης.

Κατά την κάθοδο του Ομέρ Βρυώνη στην Ανατολική Στερεά, σε σύσκεψη στη Χαλκωμάτα (20 Απριλίου 1821) ανάμεσα στους Αθανάσιο Διάκο, Πανουργιά και Δυοβουνιώτη, αποφασίστηκε να πολεμήσει ο Πανουργιάς στα χωριά Χαλκωμάτα και Μουσταφάμπεη, ο Διάκος στην Αλαμάνα και ο Δυοβουνιώτης στον Γοργοπόταμο. Η σφοδρή επίθεση των Τούρκων εναντίον της Χαλκωμάτας στις 23 Απριλίου 1821 διέλυσε το σώμα του Πανουργιά και στη σκληρή εκείνη μάχη ο Ησαΐας έπεσε νεκρός, όπως και ο αδελφός του παπα-Γιάννης.
Ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης στο ποίημά του «Αθανάσης Διάκος» αναφέρεται στον Ησαΐα και τον αδελφό του («Άσμα Τρίτον: Εικοστή τρίτη Απριλίου») με τους παρακάτω στίχους:

Μητροπολίτης της Ορθόδοξης Χριστιανικής Εκκλησίας, μέλος της Φιλικής Εταιρείας και αγωνιστής του ’21. Είναι το πρόσωπο που συμβολίζει κατά παράδοση την επίσημη έναρξη της Επανάστασης του 1821.

Απεβίωσε στις 19 Απριλίου του 1824 στο Μεσολόγγι, ύστερα από πυρετό. Το πένθος για τον θάνατό του ήταν γενικό καθώς ο Διονύσιος Σολωμός συνέθεσε μακρά ωδή στη μνήμη του («Ωδή εις τον θάνατο του Λόρδου Μπάιρον»). Προς εκδήλωση του πένθους στο Μεσολόγγι ρίχτηκαν 37 κανονιοβολισμοί από την ανατολή του ηλίου, μία κάθε λεπτό, καθώς ήταν τότε μόνο 37 ετών.

Ένας από τους στενούς φίλους του Βύρωνα στο Μεσολόγγι ήταν ο επίσης σπουδαίος φιλέλληνας Αμερικανός ιατρός, από τη Βοστόνη (Boston, Massachusetts), Σαμουήλ Γκρίντλευ Χάου (Samuel Gridley Howe, 1801-1878), ο οποίος στην Ελληνική Επανάσταση του 1821, νεαρός τότε μόλις απόφοιτος του Πανεπιστημίου, είχε έλθει στην Ελλάδα και για έξι χρόνια πρόσφερε εθελοντικά τις ιατρικές του υπηρεσίες στους Έλληνες αγωνιστές.

Μετά τον θάνατο του Λόρδου Βύρωνα ο Χάου κράτησε ως κειμήλιο της φιλίας το αγγλικό κράνος - περικεφαλαία του Βύρωνα, το οποίο αργότερα, το 1925, το έφερε στην Ελλάδα η μικρότερη κόρη από τα 6 παιδιά του Σαμουήλ Χάου, η Μοντ Χάου (Maud Howe, 1855–1948, Αμερικανίδα συγγραφέας τιμημένη με το βραβείο Πούλιτζερ, παντρεμένη με τον Άγγλο διακοσμητή/ζωγράφο John Elliott), και το δώρισε στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Αθήνας.

Ο Γεωργάκης Ολύμπιος (1772-1821) ήταν αρματολός, Φιλικός, αγωνιστής της Ελληνικής Επανάστασης, από τους πιο άξιους συνεργάτες του Αλεξάνδρου Υψηλάντη κατά τον αγώνα στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες. Σκοτώθηκε κατά την πολιορκία της μονής Σέκου από τους Τούρκους, όταν ανατίναξε την πυριτιδαποθήκη, για να μην πέσουν, αυτός και οι σύντροφοί του, στα χέρια των Τούρκων. Ήταν άνθρωπος με πολλές στρατιωτικές, διπλωματικές και πνευματικές ικανότητες, με πολλές γνώσεις τις οποίες αποκόμισε από την φοίτηση δίπλα στους Ιωάννη Πέζαρο και Ιωνά Σπαρμιώτη. Διακρινόταν για το υψηλό του φρόνημα, την πειστικότητα του λόγου του, την εξυπνάδα του καθώς και για το πάθος του για την ελευθερία.

Παντρεύτηκε δυο φορές, στην ηλικία των 17 με τον Σπετσιώτη Δημήτριο Γιάννουζα και στην ηλικία των 30 ετών με τον Σπετσιώτη πλοιοκτήτη και πλοίαρχο Δημήτριο Μπούμπουλη. Και οι δυο σκοτώθηκαν από Αλγερινούς πειρατές.^[2]. Της άφησαν, ωστόσο, μια τεράστια περιουσία, την οποία ξόδεψε εξ ολοκλήρου για να αγοράσει καράβια και εξοπλισμό για την Ελληνική Επανάσταση.

Όταν η Μπουμπουλίνα έγινε χήρα για δεύτερη φορά, είχε έξι παιδιά: τρία από τον πρώτο της γάμο, τον Ιωάννη,τον Γεώργιο και τη Μαρία, και τρία από τον δεύτερο γάμο της: την Σκεύω, την Ελένη και τον Νικόλαο. Επίσης είχε και τεράστια περιουσία την οποία είχε κληρονομήσει από τους συζύγους της, έχοντας υπό την κατοχή της πλοία, γη και χρήματα (τα μετρητά που είχε κληρονομήσει από τον Μπούμπουλη ήταν πάνω από 300.000 τάλαρα^[3])^[4]. Κατάφερε να αυξήσει την περιουσία της με σωστή διαχείριση και εμπορικές δραστηριότητες.

Είναι ο αντιπροσωπευτικός τύπος του ελεύθερου ανθρώπου, που μέσα του αστράφτει το αιώνιο πάθος για λευτεριά. Υπόδειγμα κλέφτη με μεγάλο ηθικό ανάστημα, φυσιογνωμία κυριαρχική, αναδείχτηκε σε κορυφαίο της κλεφτουριάς ολόκληρης της προεπαναστατικής Ελλάδας. Αγαπήθηκε όσο κανένας άλλος από το λαό γιατί στο πρόσωπο του έβλεπε τον Απροσκύνητο και τον αδούλωτο άνθρωπο που χτυπούσε με εκδίκηση το δυνάστη.
Γεννήθηκε γύρω στα 1775 κάπου στα Άγραφα και ήταν ο πρωτότοκος γιος του αρχιτσέλιγκα Γιάννη Μακρυγιάννη και της Αρετής. Είχε άλλα τρία αδέλφια τον Γιώργο (Χασιώτης, που γεννήθηκε στα Χάσια), τον Κώστα (Λεπενιώτης, που γεννήθηκε στη Λέπενο), και τον Χρήστο ή Κούτσικο (που πέθανε φυλακισμένος από τους Τούρκους στα Μετέωρα) και μια αδελφή την Κατερίνα. Κατά την πιθανότερη εκδοχή, ο Κατσαντώνης ήταν παντρεμένος με την Αγγελική (Αγγέλω), κόρη μεγαλοκτηνοτρόφου, με την οποία απέκτησε ένα γιο τον Αλέξανδρο (Αλεξάκη).

Ο μικρός Αντώνης μεγάλωσε σε μια ατμόσφαιρα παλικαριάς και κάτω από τον αδιάκοπο κίνδυνο των τυράννων. Από τα πρώτα χρόνια φάνηκε πως η ζωή αυτού του παιδιού θα ήταν πολεμική και πολυτάραχη. Όσο μεγάλωνε, τόσο έλεγε « Θα φύγω, θέλω να πάω στα βουνά, θέλω να γίνω κλέφτης ». Και η μάνα του τον συμβούλευε: « κάτσε Αντώνη μ’, κάτσε Αντώνη μ’ ». Από εκεί σύμφωνα με την παράδοση, πήρε το όνομα Κατσαντώνης.

Πριν βγει στο κλαρί ήταν βοσκός στο κοπάδι του πατέρα του και είχε γυρίσει όλα τα βουνά των Αγράφων. Στα 25 του χρόνια όμως, εγκατέλειψε τον ποιμενικό βίο και έγινε κλέφτης, έπειτα από κάποιο περιστατικό που του συνέβη μ' έναν Τούρκο. Είχε συλληφθεί από ένα μπουλούκμπαση με την κατηγορία της ζωοκλοπής και αφέθηκε ελεύθερος αφού κατέβαλε πολλά λύτρα. Μόλις ο Κατσαντώνης απελευθερώθηκε, σκότωσε τον μπουλούκμπαση και υποχρεώθηκε έτσι, φυγοδικώντας, να στραφεί στην κλέφτικη ζωή. Εντάχθηκε στο ασκέρι του νονό του Βασίλη Δίπλα. Κοντά στο Δίπλα, έχοντας μαζί του και τους Κώστα Λεπενιώτη και Γεώργιο Χασιώτη, αύξησε τους ανθρώπους του και απόκτησε δικό του ασκέρι με 80 περίπου παλικάρια.
 Το 1808 αρρωσταίνει από ευλογιά και αποτραβιέται σε μια σπηλιά μέχρι να γίνει καλά με τον αδελφό του Γιώργο Χασιώτη και πέντε παλικάρια του. Οι Τούρκοι όμως, ύστερα από εντολές του Αλή πασά, τους βρίσκουν και τους αιχμαλωτίζουν. Τους φέρουν στα Γιάννενα δεμένους. Κάτω από τον ιστορικό πλάτανο, του έσπασαν οι δήμιοί του με σφυριά, τα κόκαλα χεριών και ποδιών, αργά - αργά. Καρτερικά όμως υπομένει όλα τα βασανιστήρια και όπως σε όλη του τη ζωή παρέμεινε αλύγιστος και απροσκύνητος, ούτε και τώρα δε λύγισε μπροστά στα φριχτά μαρτύρια. Όπως υποστηρίζει η παράδοση, ο Κατσαντώνης την ώρα του μαρτυρίου τραγουδούσε τραγούδια της λευτεριάς. Με τον ίδιο τρόπο σκοτώθηκε και ο αδερφός το Γιώργος και τα πέντε παλικάρια του.

Άγαλμα Κατσαντώνη - Ιωάννινα ( Πλατεία Ηρωών )

Άγγλος ποιητής, ηγετική μορφή του ρομαντισμού κι ένας από τους πιο ένθερμους φιλέλληνες, που έδωσε τη ζωή του για την ελευθερία της Ελλάδας.

      
Λόρδος Βύρων (1788 – 1824) 

Άγγλος ποιητής, ηγετική μορφή του ρομαντισμού κι ένας από τους πιο ένθερμους φιλέλληνες, που έδωσε τη ζωή του για την ελευθερία της Ελλάδας.

Ο Λόρδος Βύρων, όπως είναι γνωστός στη χώρα μας ο Τζορτζ Γκόρντον Μπάιρον, 6ος Βαρώνος Μπάιρον (George Gordon Byron, 6th Baron Byron), γεννήθηκε στις 22 Ιανουαρίου 1788 στο Λονδίνο και καταγόταν από αριστοκρατική οικογένεια.

Από μικρός αγαπούσε τη μελέτη, διάβασε πολλά βιβλία, σπούδασε σε ανώτερα αγγλικά κολέγια, έμαθε να μιλά τα ελληνικά και τα λατινικά και ταξίδευε πολύ. Σε ηλικία 21 χρόνων έγινε βουλευτής και πολλές φορές βρέθηκε αντίθετος με τους άλλους λόρδους, διότι έδειχνε ενδιαφέρον για τα ζητήματα της εργατικής τάξης.

Το 1809 ταξίδεψε για πρώτη φορά στην Ελλάδα. Επισκέφθηκε την Πάτρα, την Πρέβεζα, τη Νικόπολη, την Άρτα, τα Γιάννενα κι έφθασε ως το Τεπελένι, όπου τον φιλοξένησε ο Αλή Πασάς. Ξαναγύρισε στην Πάτρα, πήγε στο Αίγιο, στους Δελφούς, στη Λιβαδειά, στην Αθήνα, όπου έμεινε δυο μήνες και ύστερα στην αρχαία Τροία και την Κωνσταντινούπολη.

Ο Βύρων, με την ποιητική του ευαισθησία, καταμαγεύθηκε από τις ελληνικές φυσικές ομορφιές και τα αρχαία ερείπια. Ενώ ταξίδευε, έγραφε θαυμάσια ποιήματα, που καθρέφτιζαν την καλλιτεχνική του συγκίνηση. Στο μεγάλο του ποιητικό έργο, που έχει τον τίτλο «Το προσκύνημα του Τσάιλντ Χάρολντ», δίνει ωραιότατες περιγραφές της Ηπείρου. Ξεχωριστή θέση έχει ένα ποίημα, όπου περιγράφει μία θύελλα, που τον βρήκε στη Ζίτσα της Ηπείρου.

Στο Σούνιο εμπνεύσθηκε το ποίημα «Νησιά της Ελλάδας», όπου περιγράφει τις εντυπώσεις του και από την αρχαία Τροία. Ο ελληνολάτρης ποιητής αγανάχτησε από τα βάθη της ψυχής του από το ανοσιούργημα του Έλγιν, που έκλεψε από την Ακρόπολη τα μαρμάρινα καλλιτεχνήματα κι έγραψε το ποίημα «Η κατάρα της Αθήνάς». Άλλα ποιήματά του ήταν η «Νύμφη της Αβύδου», τα «Τούρκικα παραμύθια» και ο «Δον Ζουάν», ίσως η κορυφαία ποιητική δημιουργία. Ο Βύρων με τα ποιητικά του αυτά έργα έγινε διάσημος στην Αγγλία, ενώ η παγκόσμια φήμη του όλο και μεγάλωνε.

Ο Βύρων ήταν όμορφος άνδρας με πυκνά πυρόξανθα σγουρά μαλλιά και ωραίο παράστημα, αν και λίγο κουτσός από το δεξί του πόδι. Οι ερωτικές του περιπέτειες άφησαν εποχή στο Λονδίνο και η περιφρόνησή του για τις κοινωνικές συμβάσεις δημιούργησαν μικρά και μεγάλα σκάνδαλα. Από τον σύντομο γάμο του με την Αναμπέλα Μίλμπανκ απέκτησε μία κόρη, την 

Άντα Λάβλεϊς, μετέπειτα διάσημη μαθηματικό, που θεωρείται από τους πρωτοπόρους της πληροφορικής. Από τη σχέση του με την Κλερ Κλέμοντ, απέκτησε και μία δεύτερη κόρη, την Κλάρα Αλέγκρα, η οποία πέθανε σε ηλικία πέντε χρονών.

Όταν ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση, ο Βύρων, που με το ποίημά του «Προφητεία του Δάντη» είχε καταδικάσει τα τυραννικά καθεστώτα και είχε εκφράσει τη συμπάθειά του για τους απελευθερωτικούς αγώνες των λαών, έδειξε αμέσως το ενδιαφέρον του. Το 1823 έγινε μέλος του «Φιλελληνικού Κομιτάτου», ενός συλλόγου από άγγλους φιλελευθέρους και φιλέλληνες, που είχαν σκοπό να ενισχύσουν τους έλληνες επαναστάτες. «Αποφάσισα να πάω στην Ελλάδα. Είναι το μοναδικό μέρος, όπου δοκίμασα πραγματική ευχαρίστηση. Αν είμαι ποιητής το χρωστώ στον αέρα της Ελλάδας» έγραφε σε κάποιον φίλο του.

Στις 3 Αυγούστου 1823 έφθασε στο Αργοστόλι. Οι Έλληνες τότε ήταν διχασμένοι κι αυτό πίκραινε τον ευαίσθητο και φλογερό νέο. Περίμενε μήπως πάψουν οι διχόνοιες, αλλά του κάκου. Έχοντας διορισθεί αντιπρόσωπος του «Φιλελληνικού Κομιτάτου», μοίρασε στους επαναστάτες τα εφόδια, που του έστειλαν από το Λονδίνο. Από δικά του χρήματα έστειλε στο Μαυροκορδάτο 4.000 λίρες για τη συντήρηση του στόλου.

Στις 5 Ιανουαρίου 1824 έφθασε στο Μεσολόγγι, όπου οι αγωνιζόμενοι Έλληνες τον υποδέχθηκαν με ενθουσιασμό. Εκεί συνεργάσθηκε με άλλους ξένους εθελοντές και με δικά του έξοδα οργάνωσε το στρατό και φρόντισε για την οχύρωση του Μεσολογγίου. Στις 25 Ιανουαρίου η κυβέρνηση τον αναγνώρισε αρχιστράτηγο. Οι κόποι του, όμως, για την οργάνωση του στρατού και για τη συμφιλίωση των οπλαρχηγών, καθώς και το κακό κλίμα, υπέσκαψαν την υγεία του.

Στις 9 Απριλίου έπεσε στο κρεβάτι με δυνατό πυρετό. Παραμιλούσε διαρκώς, αλλά και τότε ακόμα παρακινούσε τους Έλληνες να συμφιλιωθούν, για να πετύχουν την απελευθέρωσή τους. Τα χαράματα της 19ης Απριλίου 1824, Δευτέρα του Πάσχα, άφησε την τελευταία του πνοή στο Μεσολόγγι, σε ηλικία 36 χρονών. Τα τελευταία του λόγια του ήταν για την Ελλάδα: «Της έδωσα τον καιρό, την υγεία μου, την περιουσία μου, και τώρα της δίνω τη ζωή μου. Τι μπορούσα να κάνω περισσότερο;»

Ο θάνατός του άπλωσε βαρύ πένθος σ’ όλους τους αγωνιζόμενους Έλληνες. Άνδρες και γυναίκες έκλαψαν σαν πραγματικό αδελφό και προστάτη τον Βύρωνα, που έγινε σύμβολο του πατριωτισμού και ανακηρύχθηκε εθνικός ήρωας. Μετά την κηδεία του στο Μεσολόγγι η σορός του μεταφέρθηκε στο Λονδίνο. Τις μέρες εκείνες ο Διονύσιος Σολωμός έγραψε ένα μεγάλο ποίημα («Εις το θάνατο του Λορδ Μπάιρον») χαρισμένο στο μεγάλο αυτό λάτρη της Ελλάδας, που αρχίζει μ’ αυτούς τους στίχους: 

Οι Έλληνες μετά την απελευθέρωση τίμησαν τον Βύρωνα και του έκαμαν άγαλμα, που υψώνεται στο Ζάππειο, στη γωνία που βλέπει προς την Ακρόπολη και παριστάνει τον φιλέλληνα κοντά σε μια γυναίκα –την Ελλάδα– που τον στεφανώνει. Το όνομα του Βύρωνα δόθηκε και στο συνοικισμό προσφύγων, που ιδρύθηκε στην Αθήνα, πάνω από το Παγκράτι και σήμερα αποτελεί τον Δήμο Βύρωνα.

Σάμιουελ Χάου
Βιογραφίες | Ελληνική Επανάσταση

Ιωάννης Γαβριήλ Εϋνάρδος
Βιογραφίες | Ελληνική Επανάσταση

Αντόνιο Αλμέιντα
Βιογραφίες | Ελληνική Επανάσταση

Ιωάννης - Ιάκωβος Μάγερ
Βιογραφίες | Ελληνική Επανάσταση

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ

Δοκιμάστε τις γνώσεις σας στο Κουίζ της Εβδομάδας και διεκδικήστε μία μηνιαία συνδρομή!

Μάθετε περισσότερα
Πηγή: https://www.sansimera.gr/biographies/1293

© SanSimera.gr

Είναι ο αντιπροσωπευτικός τύπος του ελεύθερου ανθρώπου, που μέσα του αστράφτει το αιώνιο πάθος για λευτεριά. Υπόδειγμα κλέφτη με μεγάλο ηθικό ανάστημα, φυσιογνωμία κυριαρχική, αναδείχτηκε σε κορυφαίο της κλεφτουριάς ολόκληρης της προεπαναστατικής Ελλάδας. Αγαπήθηκε όσο κανένας άλλος από το λαό γιατί στο πρόσωπο του έβλεπε τον Απροσκύνητο και τον αδούλωτο άνθρωπο που χτυπούσε με εκδίκηση το δυνάστη.
Γεννήθηκε γύρω στα 1775 κάπου στα Άγραφα και ήταν ο πρωτότοκος γιος του αρχιτσέλιγκα Γιάννη Μακρυγιάννη και της Αρετής. Είχε άλλα τρία αδέλφια τον Γιώργο (Χασιώτης, που γεννήθηκε στα Χάσια), τον Κώστα (Λεπενιώτης, που γεννήθηκε στη Λέπενο), και τον Χρήστο ή Κούτσικο (που πέθανε φυλακισμένος από τους Τούρκους στα Μετέωρα) και μια αδελφή την Κατερίνα. Κατά την πιθανότερη εκδοχή, ο Κατσαντώνης ήταν παντρεμένος με την Αγγελική (Αγγέλω), κόρη μεγαλοκτηνοτρόφου, με την οποία απέκτησε ένα γιο τον Αλέξανδρο (Αλεξάκη).

Ο μικρός Αντώνης μεγάλωσε σε μια ατμόσφαιρα παλικαριάς και κάτω από τον αδιάκοπο κίνδυνο των τυράννων. Από τα πρώτα χρόνια φάνηκε πως η ζωή αυτού του παιδιού θα ήταν πολεμική και πολυτάραχη. Όσο μεγάλωνε, τόσο έλεγε « Θα φύγω, θέλω να πάω στα βουνά, θέλω να γίνω κλέφτης ». Και η μάνα του τον συμβούλευε: « κάτσε Αντώνη μ’, κάτσε Αντώνη μ’ ». Από εκεί σύμφωνα με την παράδοση, πήρε το όνομα Κατσαντώνης.

Πριν βγει στο κλαρί ήταν βοσκός στο κοπάδι του πατέρα του και είχε γυρίσει όλα τα βουνά των Αγράφων. Στα 25 του χρόνια όμως, εγκατέλειψε τον ποιμενικό βίο και έγινε κλέφτης, έπειτα από κάποιο περιστατικό που του συνέβη μ' έναν Τούρκο. Είχε συλληφθεί από ένα μπουλούκμπαση με την κατηγορία της ζωοκλοπής και αφέθηκε ελεύθερος αφού κατέβαλε πολλά λύτρα. Μόλις ο Κατσαντώνης απελευθερώθηκε, σκότωσε τον μπουλούκμπαση και υποχρεώθηκε έτσι, φυγοδικώντας, να στραφεί στην κλέφτικη ζωή. Εντάχθηκε στο ασκέρι του νονό του Βασίλη Δίπλα. Κοντά στο Δίπλα, έχοντας μαζί του και τους Κώστα Λεπενιώτη και Γεώργιο Χασιώτη, αύξησε τους ανθρώπους του και απόκτησε δικό του ασκέρι με 80 περίπου παλικάρια.
Το 1808 αρρωσταίνει από ευλογιά και αποτραβιέται σε μια σπηλιά μέχρι να γίνει καλά με τον αδελφό του Γιώργο Χασιώτη και πέντε παλικάρια του. Οι Τούρκοι όμως, ύστερα από εντολές του Αλή πασά, τους βρίσκουν και τους αιχμαλωτίζουν. Τους φέρουν στα Γιάννενα δεμένους. Κάτω από τον ιστορικό πλάτανο, του έσπασαν οι δήμιοί του με σφυριά, τα κόκαλα χεριών και ποδιών, αργά - αργά. Καρτερικά όμως υπομένει όλα τα βασανιστήρια και όπως σε όλη του τη ζωή παρέμεινε αλύγιστος και απροσκύνητος, ούτε και τώρα δε λύγισε μπροστά στα φριχτά μαρτύρια. Όπως υποστηρίζει η παράδοση, ο Κατσαντώνης την ώρα του μαρτυρίου τραγουδούσε τραγούδια της λευτεριάς. Με τον ίδιο τρόπο σκοτώθηκε και ο αδερφός το Γιώργος και τα πέντε παλικάρια του.

Άγαλμα Κατσαντώνη - Ιωάννινα ( Πλατεία Ηρωών ).

Είκοσι ημέρες μετά από την κοίμηση της Αγίας, ο τάφος της ευωδίαζε. Ακόμη, όταν μετά από ένα έτος έγινε η ανακομιδή, το τίμιο λείψανό της βρέθηκε σώο και ακέραιο.
Αργότερα το σώμα της μεταφέρθηκε στη Μητρόπολη Αθηνών, όπου φυλάσσεται σε ασημένια λάρνακα μέχρι σήμερα. 
Η μνήμη της τιμάται στις 19 Φεβρουαρίου.

Γεννήθηκε το 1782 σε μια σπηλιά κοντά στο Μαυρομάτι Καρδίτσας.
 Πατέρας του μάλλον ήταν ο Δημήτριος Ίσκος και μητέρα του η Ζωή Ντιμισκή,καλόγρια στο κοντινό μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου.

Μεγάλωσε με τους θετούς γονείς του, μία οικογένεια Σαρακατσάνων, αφού η μητέρα του τον εγκατέλειψε και πέθανε όταν ήταν οκτώ χρονών. Από τη μητέρα του κληρονόμησε τον ανυπότακτο χαρακτήρα του και την παροιμιώδη βωμολογία του. Αποκαλούνταν και γιος της Καλογριάς.

 Όταν ήταν ακόμα μικρός αιχμαλωτίστηκε από τους Τούρκους και βρέθηκε στα Ιωάννινα.
 Όταν τα σουλτανικά στρατεύματα πολιόρκησαν τον Αλή πασά πολέμησε στο πλευρό του Αλή αλλά και εναντίον του για λίγο χρονικό διάστημα. Στο διάστημα αυτό άρχισαν να εμφανίζονται τα συμπτώματα της φυματίωσης,μιας ασθένειας που τον ταλαιπώρησε σε όλη του τη ζωή.
 Το 1819 μυήθηκε στη Φιλική Εταιρία και το 1820 προσπάθησε να υποκινήσει επανάσταση στην περιοχή της Βόνιτσας χωρίς όμως επιτυχία.
 Τον Δεκέμβριο του 1821 ανέλαβε καπετάνιος στην περιοχή των Αγράφων.
 Τον Ιανουάριο του 1823 επικεφαλής 1.000 ανδρών συγκρούστηκε με τον Ομέρ Βρυώνη στον Άγιο Βλάση Ευρυτανίας. Το 1824 κατηγορήθηκε από το Μαυροκορδάτο ότι ερχόταν σε μυστικές συνεννοήσεις με τους Τούρκους με αντάλλαγμα το αρματολίκι των Αγράφων και κηρύχθηκε ένοχος εσχάτης προδοσίας,στερούμενος τα αξιώματά του.
 Μετά από πολλές προσπάθειες και γράμματα που έστειλε στην κυβέρνηση στο Ναύπλιο αποκαταστάθηκε και ανέλαβε την διοίκηση του στρατοπέδου της Άμφισσας.
  Πήρε μέρος στον δεύτερο εμφύλιο στο πλευρό των κυβερνητικών.
 Το 1825 επιτέθηκε στο Κιουταχή που πολιορκούσε το Μεσολόγγι.
 Μετά τη πτώση του Μεσολογγίου διορίζεται αρχιστράτηγος της Στερεάς και εγκαθιστά το στρατόπεδο του στην Ελευσίνα.
 Ακολούθησαν οι μάχες στα Δόμβραινα,το Δίστομο αλλά και στην Αράχοβα εναντίον του Κεχαγιάμπεη όπου οι Τούρκοι υπέστησαν πανωλεθρία,χάνοντας 2.000 άνδρες.
  Αφού κατάφερε να εξαλείψει τον κίνδυνο του Ομέρ πασά της Εύβοιας, τον Απρίλιο του 1827 κινήθηκε για την απελευθέρωση της Αθήνας από τον Κιουταχή.
 Σε βοήθειά του έσπευσαν στρατεύματα από την Πελοπόννησο και αρκετοί φιλέλληνες.
 Σε αυτό το σημείο η κυβέρνηση έκανε το ολέθριο λάθος να δεχτεί το σχέδιο επίθεσης του στρατηγού Τζώρτζ για κατά μέτωπο επίθεση κι όχι αυτό του Καραΐσκάκη που επέμενε σε αποκλεισμό των Τούρκων ώστε να αναγκαστούν σε παράδοση.
 Η επίθεση τελικά ορίστηκε στις 23 Απριλίου του 1827.
 Την προηγούμενη μέρα ο Καραϊσκάκης βρισκόταν στην σκηνή του άρρωστος όταν πληροφορήθηκε ότι διεξάγονταν κάποιες μάχες στην περιοχή του Φαλήρου.
 Φοβούμενος για την απρογραμμάτιστη εξέλιξη πήγε στο σημείο με σκοπό να την σταματήσει. Εκεί δέχτηκε μια σφαίρα και μεταφέρθηκε στο πλοίο του Τζώρτζ όπου και ξεψύχησε την άλλη μέρα το 1827.
 Πριν πεθάνει υπαγόρευσε την διαθήκη του αφήνοντας τα όπλα του στους συναγωνιστές και την κληρονομιά του,τις δυο κόρες του στη φύλαξη του κράτους και γυρίζοντας στους παριστάμενους οπλαρχηγούς (σύμφωνα με τον Μακρυγιάννη) είπε "εγω πεθαίνω αλλά να είστε μονοιασμένοι να βαστήξετε την πατρίδα".
Τάφηκε με τιμές στην Σαλαμίνα όπου ακόμα και σήμερα στην εκκλησία του Αγίου Δημητρίου (που είναι και η μοναδική σε όλη την Ελλάδα) υπάρχει τοιχογραφία ανάμεσα στους Αγίους ο ηρωικός οπλαρχηγός.

 

Μετά το θάνατο του Λόρδου Βύρωνα ο Χάου κράτησε ως κειμήλιο της φιλίας το αγγλικό κράνος - περικεφαλαία του Βύρωνα, το οποίο αργότερα, το 1925, το έφερε στην Ελλάδα η μικρότερη κόρη από τα 6 παιδιά του Σαμουήλ Χάου, η Μοντ Χάου και το δώρησε στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Αθήνας.

Νεανικά χρόνια
Ο Αδαμάντιος Κοραής καταγόταν από εμπορική οικογένεια της Χίου στην οποία όμως υπήρχε παράδοση ενασχόλησης με τα γράμματα. Από νεαρή ηλικία έδειξε το ενδιαφέρον του για την παιδεία και η πρώτη του επαφή με τις ξένες γλώσσες έγινε στην Σμύρνη, χάρη στη διδασκαλία του Bernhard Keun, Ολλανδού ιερέα που ζούσε εκεί, στον οποίον ο Κοραής δίδασκε ελληνικά ως αντάλλαγμα για την εκμάθηση ξένων γλωσσών. Επιθυμία της οικογένειάς του όμως ήταν να ασχοληθεί με το εμπόριο, γι' αυτό και το 1771 κατέληξαν στην συμβιβαστική λύση να μεταβεί στο Άμστερνταμ, όπου, παράλληλα με τις οικογενειακές επιχειρήσεις, θα μπορούσε να διευρύνει τους ορίζοντές του και να αποκτήσει την καλλιέργεια που επιθυμούσε. Η απόπειρά του να ασχοληθεί με το εμπόριο απέτυχε και έτσι το 1777 εγκατέλειψε το Άμστερνταμ και επέστρεψε στην Σμύρνη, απ' όπου έφυγε ξανά το 1782, για ιατρικές σπουδές στο Μονπελιέ της Γαλλίας.
 

 Πνευματική δραστηριότητα
Τα πρώτα έργα
Το 1783 πέθανε ο πατέρας του και το 1784 η μητέρα του και από τότε ο Κοραής άρχισε να αντιμετωπίζει οικονομικές δυσκολίες. Για βιοποριστικούς λόγους έκανε μεταφράσεις στα γαλλικά από γερμανικά και αγγλικά βιβλία, όπως η Κατήχησις του Ρώσου μητροπολίτη Πλάτωνος και η Κλινική Ιατρική του Γερμανού ιατροφιλοσόφου Selle. Το 1788, έχοντας ολοκληρώσει τις σπουδές του, εγκαταστάθηκε στο Παρίσι με σκοπό να ασχοληθεί αποκλειστικά με τα γράμματα και την εθνική αφύπνιση. Ενώ δέχτηκε την γαλλική υπηκοότητα, η συνείδησή του παρέμεινε καθαρά ελληνική. Στο Παρίσι συνέχισε να κάνει μεταφράσεις ιατρικών κυρίως βιβλίων στα γαλλικά και ταυτόχρονα άρχισε να συγγράφει κείμενα σχετικά με την κατάσταση του ελληνισμού: με το κείμενό του Αδελφική Διδασκαλία αντιτάχθηκε στις συντηρητικές θέσεις της Πατρικής Διδασκαλίας, η οποία αντιδρούσε απέναντι στον Διαφωτισμό και την πνευματική πρόοδο και υποστήριζε την Οθωμανική κυριαρχία. Με τα ποιήματα Άσμα Πολεμιστήριον και Σάλπισμα Πολεμιστήριον προσπάθησε να τονώσει τις ελπίδες των Ελλήνων για την απελευθέρωση και να ενισχύσει την αγωνιστική διάθεση, σε μια περίοδο κατά την οποία η εκστρατεία του Ναπολέοντα στην Αίγυπτο δημιουργούσε προσδοκίες για ενδεχόμενη βοήθεια των Γάλλων προς τους Έλληνες. Αποτέλεσμα αυτών των προσδοκιών ήταν και το κείμενό του Υπόμνημα περί της παρούσης καταστάσεως της Ελλάδος .
 

Φιλολογικό έργο
Επηρεασμένος από τις φιλελεύθερες ιδέες του Διαφωτισμού, μαχόταν με τα γραπτά του υπέρ της πνευματικής αναγέννησης της Ελλάδας. Κύριο μέλημά του ήταν η πνευματική ανάπτυξη του γένους, την οποία θεωρούσε προϋπόθεση για την ελευθερία και την ανεξαρτησία. Στην ανανέωση της παιδείας προσπάθησε να συμβάλει και σε πρακτικό επίπεδο, με τις φιλολογικές εκδόσεις αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων στην σειρά Ελληνική Βιβλιοθήκη, αλλά και θεωρητικά, κυρίως στα προλεγόμενα που προέτασσε στις εκδόσεις, τους Αυτοσχέδιους Στοχασμούς περί της ελληνικής παιδείας και γλώσσης. Η εκδοτική του δραστηριότητα ξεκίνησε το 1799, με τους Χαρακτήρες του Θεόφραστου. Την επόμενη χρονιά τύπωσε το Περί ανέμων, υδάτων και τόπων του Ιπποκράτη, έκδοση που βραβεύτηκε το 1810, και το 1804 τα Αιθιοπικά του Ηλιοδώρου, η εισαγωγή του οποίου είναι η πρώτη ελληνική πραγματεία για το λογοτεχνικό είδος του μυθιστορήματος. Μετά το 1805 ενέταξε τις εκδόσεις του στην σειρά Ελληνική Βιβλιοθήκη, η οποία συνεχίστηκε έως το 1827, με την χορηγία των αδερφών Ζωσιμά. Στην Ελληνική Βιβλιοθήκη εξέδωσε, μεταξύ άλλων, τους Βίους Παραλλήλους του Πλουτάρχου, Λόγους του Ισοκράτη, τις τέσσερις πρώτες ραψωδίες της Ιλιάδας, Γαληνό, Στράβωνα, Μάρκο Αυρήλιο, τα Πολιτικά και τα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη, τα Απομνημονεύματα του Ξενοφώντα.
 

Απόψεις για τη γλώσσα και την παιδεία
Στα «Προλεγόμενα» των εκδόσεων αρχαίων συγγραφέων κατέθετε τις προτάσεις του για την παιδεία, το περιεχόμενο των μαθημάτων, τα εγχειρίδια και τις μεθόδους της διδασκαλίας και κυρίως την γλώσσα, που ήταν το βασικό μέλημα των λογίων κατά την περίοδο του Διαφωτισμού. Βασικές του ιδέες ήταν η ανάγκη «μετακένωσης» της δυτικής παιδείας στην Ελλάδα και ο εκσυγχρονισμός της διδασκαλίας (μεταξύ άλλων υποστήριζε την αλληλοδιδακτική μέθοδο, την αποφυγή της χρήσης της αρχαίας γλώσσας στην διδασκαλία και την συγγραφή νέων εγχειριδίων γραμματικής καθώς και λεξικών, για τα οποία κατέθετε συγκεκριμένες προτάσεις). Για την εφαρμογή των ιδεών του συμμετείχε στην ομάδα των λογίων που ίδρυσαν το 1811 το περιοδικό Ερμής ο Λόγιος, στο οποίο αρθρογραφούσε συχνά.
 

Ως κύριο στόχο είχε την διαμόρφωση ενός γλωσσικού οργάνου κατάλληλου για την πνευματική ανάπτυξη. Ανάμεσα στις δύο αντίρροπες τάσεις της εποχής, την αποκλειστική χρήση της ομιλουμένης γλώσσας και την επαναφορά της αρχαίας, ο Κοραής κράτησε μία ενδιάμεση στάση: βάση του ήταν η ομιλουμένη γλώσσα, για την οποία πρότεινε τον «καθαρισμό» από ξένες και ιδιωματικές λέξεις και την γενικότερη «διόρθωση» από τους λογίους. Οι υποδείξεις του Κοραή οδήγησαν στην διαμόρφωση της γλωσσικής μορφής που ονομάστηκε καθαρεύουσα και γι'αυτές τις θέσεις δέχτηκε επικρίσεις τόσο από τους υποστηρικτές της αρχαΐζουσας όσο και από τους υποστηρικτές της ομιλουμένης γλώσσας.
 

 Τελευταία χρόνια
Όταν ξέσπασε η επανάσταση, τήρησε αρνητική στάση καθώς πίστευε ότι δεν είχαν ωριμάσει οι συνθήκες για να επιτευχθεί αυτονομία. Προσπάθησε όμως να βοηθήσει με διάφορα μέσα: αλληλογραφούσε με φιλέλληνες πολιτικούς και έγραφε άρθρα σε ξένα έντυπα για να προβάλει την Επανάσταση. Μετά την απελευθέρωση εναντιώθηκε στην πολιτική του Καποδίστρια, τον οποίο βέβαια είχε συναντήσει στο παρελθόν, επειδή θεωρούσε αυταρχική την συγκέντρωση όλων των εξουσιών στο πρόσωπο του κυβερνήτη. Τις αντιπολιτευτικές του θέσεις διατύπωνε σε διαλογικά κείμενα που δημοσίευε με ψευδώνυμο. Για την στάση του αυτή έφθασε να θεωρείται και ηθικός αυτουργός της δολοφονίας του. Ο Κοραής πέθανε τελικά στο Παρίσι σε ηλικία 84 χρονών.
 

Μετά τον θάνατό του, το 1833, εκδηλώθηκαν εναντίον του αντιδράσεις, με αρνητικές κριτικές για τις πολιτικές και γλωσσικές του ιδέες. Τα οστά του στάλθηκαν στην Ελλάδα το 1877 και ετάφη στην Ελληνική πρωτεύουσα.
 

Η μαρμάρινη προτομή του κοσμεί το Λύκειο της Χίου, το οποίο κληρονόμησε την βιβλιοθήκη του, ενώ άγαλμά του υπάρχει και έξω από την Πρυτανεία του Πανεπιστημίου στην Αθήνα.

Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης γεννήθηκε στις 23 Ιανουαρίου 1780 (ή 1782) στο Μαυρομάτι Καρδίτσας. 

Στα 15 του ο Γεώργιος Καραϊσκάκης εγκαταλείπει τους θετούς του γονείς και σχηματίζει κλέφτικη ομάδα από συνομηλίκους του.
Το 1812 μετά τη διάλυση της ομάδας Λεπενιώτη από τον Αλή Πασά δηλώνει υποταγή και επιστρέφει στα Γιάννινα. Την περίοδο αυτή έγινε και ο γάμος του με την Γκόλφω Ψαρογιαννοπούλου, με την οποία απέκτησε δύο κόρες κι ένα γιο, τον στρατιωτικό και πολιτικό Σπυρίδωνα Καραϊσκάκη (1826-1898).

Συμμετέχει στις μάχες κατά των Τούρκων στο Κομπότι (30 Μαΐου 1821 και 8 Ιουνίου 1821 ), αλλά τραυματίζεται και αποσύρεται για θεραπεία.

Στις 15 Ιανουάριου του 1823, ο Καραϊσκάκης σημειώνει την πρώτη του μεγάλη νίκη κατά των Τούρκων στη Μάχη του Σοβολάκου. Στα μέσα του 1823 προάγεται σε στρατηγό, αλλά η κατάσταση της υγείας του επιδεινώνεται από τη φυματίωση και καταφεύγει για ανάπαυση στο μοναστήρι του Προυσού.
Τον Ιούλιο του 1826 διορίζεται αρχιστράτηγος της Ρούμελης, με πλήρη δικαιοδοσία. 

Παρότι σοβαρά άρρωστος, θα επιχειρήσει εκστρατεία προς τη Δόμβραινα τον Οκτώβριο για να αποκόψει τον ανεφοδιασμό του Κιουταχή που πολιορκούσε την Ακρόπολη. Θα εκκαθαρίσει την περιοχή και στις 24 Νοεμβρίου του 1826 θα σημειώσει μεγαλειώδη νίκη επί των Τούρκων στην Αράχωβα, σε μία πολυήμερη μάχη, που θα αναδείξει τις στρατηγικές του ικανότητες. 

Στις 21 Απριλίου του 1827 οι ελληνικές δυνάμεις είχαν στρατοπεδεύσει στο Φάληρο για να αντιμετωπίσουν σε μία ακόμη μάχη τον Κιουταχή.  Ο Καραϊσκάκης είχε διαφωνήσει με το σχέδιο της κατά μέτωπον επίθεσης και είχε αποσυρθεί στη σκηνή του άρρωστος. 

Την επομένη κάποιοι έλληνες στρατιώτες επιτέθηκαν χωρίς διαταγή κατά του στρατοπέδου του Κιουταχή. Για να μη γενικευθεί η σύγκρουση, ο Καραϊσκάκης βγήκε από τη σκηνή του και κατευθύνθηκε έφιππος προς το σημείο της συμπλοκής γύρω στις 4 το απόγευμα. Μία σφαίρα, όμως, τον βρήκε στο υπογάστριο και τον τραυμάτισε σοβαρά. Παρά τις προσπάθειες των γιατρών, ο Καραϊσκάκης άφησε την τελευταία του πνοή στις 4 το πρωί της 23ης Απριλίου 1827, ανήμερα της ονομαστικής του εορτής. Έχει διατυπωθεί η άποψη ότι ο θάνατος του Καραϊσκάκη οφειλόταν σε δολοφονική ενέργεια είτε με υποκίνηση των Άγγλων, που ήθελαν τον περιορισμό της Επανάστασης στην Πελοπόννησο, είτε του μεγάλου αντιπάλου του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου.
Ο Καραϊσκάκης ήταν αδύνατος, φιλάσθενος (έπασχε από φυματίωση), μέτριος το ανάστημα, ιδιαίτερα νευρικός, οξύθυμος, βωμολόχος και υβριστής. Αλλά είχε χαλύβδινη θέληση, δύναμη σκέψης και κριτικής και ιδιαίτερη ικανότητα στην ταχύτατη λήψη αποφάσεων και εκτέλεση αυτών. Με μία λέξη, ήταν ηγέτης. 

Β. Ἡ Ἑλληνική Ἱστορία – ὅπως καί ἡ Ἱστορία ὅλων τῶν λαῶν – γράφεται κατά δύο τρόπους:

· Ὁ ἕνας τρόπος εἶναι ἡ Ἱστορία πού γράφουμε ἐμεῖς.

· Ὁ ἄλλος τρόπος εἶναι ἡ Ἱστορία πού χαράσσουν οἱ ἐπιδρομεῖς καί οἱ δυνάστες μέ τό μαχαῖρι τους πάνω στό σῶμα τῆς Ἑλλάδος.

Γιά νά φωτίσουμε, λοιπόν, τό ἔργο τοῦ Ἐθνάρχη Γρηγορίου Ε’, πρέπει νά ἀνοίξουμε ἐκεῖνο τόν ἄλλο τόμο τῆς Ἱστορίας, ὅπου τήν πρωτοβουλία δέν τήν εἴχαμε ἐμεῖς, ἀλλά ἕνας βάρβαρος καί πολύ ἰσχυρός δυνάστης.

 

Γ. Ἡ πολιτική τοῦ Γρηγορίου Ε’ ἔχει ἕνα βασικό ἄξονα: Τήν ἀπόλυτη προτεραιότητα τοῦ ἐθναρχικοῦ του ρόλου, τόσο ἀπέναντι στήν Ἐπανάσταση, ὅσο καί ἀπέναντι στόν ἑαυτό του. Ὅποιος δέν μπορεῖ ἤ δέν θέλει νά ἀναγνωρίσει τήν πεντακάθαρη αὐτή ἀλήθεια, δέν εἶναι σέ θέση νά ἐκτιμήσει τό ἔργο τοῦ Ἐθνάρχη.

Τό ἡρωϊκό καί αὐταπαρνητικό στοιχεῖο στόν Γρηγόριο Ε’ ἔγκειται στό ὅ,τι:

· Δέν εἶδε τό λειτούργημά του σάν προσωπικό ἀξίωμα, ἀλλά σάν ρόλο εὐθύνης καί ὑπηρεσίας πρός τό σύνολο τοῦ Γένους τῶν Ἑλλήνων καί μάλιστα ὄχι μόνον αὐτῶν πού ζοῦσαν στόν ἐπαναστατικό πυρετό τοῦ 1821, ἀλλά καί τῶν ἐπερχομένων γενεῶν καί

· Ὅταν ἡ ἱστορική συγκυρία κάλεσε τόν Πατριάρχη νά ὑλοποιήσει αὐτό τό περιεχόμενο τῆς εὐθύνης πού ἀπέρρεε ἀπό τόν ρόλο του, δέν ἀρνήθηκε τήν πρόκληση, ἀλλά δέχθηκε νά γίνει ἐξιλαστήριο θῦμα τῆς διωκτικῆς μανίας τῶν Ἀγαρηνῶν.

Ὁ Γρηγόριος καί ἡ Φιλική Ἑταιρεία

Ἡ δρᾶσις τοῦ Γρηγορίου, πνευματική καί ἐθνική, τοποθετεῖται στά τέλη τοῦ 18ου καί τίς ἀρχές τοῦ 19ου αἰ., «ὅπου ἡ ἐπαναστατική διάθεση μεταξύ τῶν Ἑλλήνων εἶναι διάχυτη» (Π. Θ. Παπαθεοδώρου αὐτ., σελ. 36). Ἡ διάδοση τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας ἦταν καταπληκτική μεταξύ τῶν ὑποδούλων, ἡ δέ συμμετοχή τοῦ Κλήρου καί μάλιστα τῶν Ἀρχιερέων πολύ μεγάλη. Μυήθηκαν ἀκόμη καί Πατριάρχες, ὅπως ὁ Ἀλεξανδρείας Θεόφιλος, 1805 – 1825 (Ἀρχιεπ. Χρυσ. Παπαδοπούλου αὐτ., σελ. 12).

Ἀπό ἀρκετούς ὑποστηρίχθηκε, ὅτι ὁ Γρηγόριος ὄχι μόνον ἦταν μυημένος στή Φιλική Ἑταιρεία, ἀλλά μάλιστα ἦταν καί ὁ ἀρχηγός της. Γράφει σχετικά ὁ Στρατηγός Μακρυγιάννης: «Ἀφοῦ τόν πρόδωσαν (τόν Ρῆγα) καί σκοτώθη, τότε… ὁ ἀγαθός Πατριάρχης περίλαβεν αὐτός τήν Ἑταιρεία διά νά μή σβέση καί τήν ξακολούθησε καί κατηχοῦσε» (Μακρυγιάννη, «Ἀπομνημονεύματα», ἔκδοση ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ, σελ. 353).

Ἄλλοι ὑποστήριξαν, ὅτι ὁ Γρηγόριος δέν ὑπῆρξε Φιλικός. Γράφει λ.χ. ὁ Νικ. Ζαχαρόπουλος: «Εἰς οὐδένα ἐκ τῶν διασωθέντων ἐγγράφων του ὁ Γρηγόριος παρουσιάζεται ἐνισχύων ἤ συμμεριζόμενος τάς ἀπόψεις καί τόν τρόπον τῶν πρωτοστατησάντων εἰς τόν ὑπέρ τῆς ἀνεξαρτησίας ἀγῶνα» (Νικ. Ζαχαρόπουλου, «Γρηγόριος Ε’ – Σαφῆς ἐκφραστής τῆς ἐκκλησιαστικῆς πολιτικῆς τῆς Τουρκοκρατίας», σελ. 123).

Ἡ ἱστορική ἀλήθεια βρίσκεται κάπου στή μέση. Ὁ Μακρυγιάννης, ἐπηρεασμένος ἀπό τήν καθολική – σχεδόν – συμμετοχή στή Φιλική τῶν Ἀρχιερέων τῆς Πελοποννήσου καί ἀπό τήν «περί Κεφαλῆς» φήμη, τήν ὁποία σκόπιμα διέδιδαν οἱ Φιλικοί, ἀποδίδει στόν Γρηγόριο ὄχι μόνο τήν ἰδιότητα τοῦ μέλους τῆς Ἑταιρείας, ἀλλά καί τήν ἀρχηγεία της. Ὅμως ὁ Γρηγόριος ὑπῆρξε Φιλικός μέ ἄλλη ἔννοια, διαφορετική τῆς στενῆς ἑρμηνείας τοῦ ὅρου.

Ὅπως ἀναφέρει ὁ Ἐμμανουήλ Ξάνθος (ἀπό τούς τρεῖς ἱδρυτές τῆς Φιλικῆς), ὁ Ἰωάννης Φαρμάκης – μετά τήν περιοδεία του στή Μακεδονία καί τήν Θεσσαλία, «ἵνα κατηχήση τούς ἐκεῖ Καπιτάνους ἁρματωλούς καί τούς λοιπούς σημαντικούς καί προεστῶτας ἐκείνων τῶν μερῶν» – συνάντησε τόν Αὔγουστο τοῦ 1818 στό Ἅγιο Ὄρος τόν ἐξόριστο Γρηγόριο καί τόν μύησε στά σχέδια τῆς Ἑταιρείας (Ἐμμ. Ξάνθου, «Ἀπομνημονεύματα περί τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας», σειρά «Ἀπομνημονεύματα Ἀγωνιστῶν τοῦ ‘21», ἔκδοση ἀπό τήν “ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ”, τ. 9, σελ. 45).

Πιό συγκεκριμένα ὁ Ἰω. Φιλήμων ἀναφέρει τά ἐξῆς γιά τήν συνάντηση: «Ὁ σεβάσμιος οὗτος Γέρων, ἔδειξε εὐθύς ζωηρότατον ἐνθουσιασμόν ὑπέρ τοῦ πνεύματος τῆς Ἑταιρείας, ηὐχήθηκε ἐκ καρδίας καί λέγων «ἐμένα μέ ἔχετε πού μέ ἔχετε», δέν ἠθέλησε καί νά ὁρκομωτήση κατά τήν διδασκαλίαν… Παρετήρησε, ὅτι ἄν ἀνακαλυφθῆ ποτέ εἰς τά βιβλία τῆς Ἑταιρείας τό ὄνομά του, ἤθελε κινδυνεύση ὁλόκληρον τό Ἔθνος, τοῦ ὁποίου προεῖχε πάντοτε, ὑπό τήν τύραννον ἐξουσίαν» (Ἰω. Φιλήμονος, «Δοκίμιον Ἱστορίας περί τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας», σελ. 316).

Σχολιάζοντας τά προηγούμενα ὁ Ἀκαδημαϊκός Σπυρίδων Μελᾶς σημειώνει: «Ἡ ἰδέα τοῦ Φαρμάκη ἦταν ἁπλοϊκή, γιατί ὁ Πατριάρχης δέν ἦταν ἀνάγκη, οὔτε πρέπον, οὔτε συμφέρον νά γίνη Φιλικός. Δέν ἦταν ἀνάγκη γιατί αὐτός ἐνεργοῦσε σύμφωνα μέ τό πρόγραμμα τῆς Φιλικῆς, πρίν ἡ Ἑταιρεία ὑπάρξει ἀκόμα: Ἀνυψώνοντας τόν Κλῆρο, ὑπερασπίζοντας τά δικαιώματα τῶν ραγιάδων, σκορπίζοντας τά φῶτα καί στό τελευταῖο χωριό τοῦ Ἑλληνισμοῦ…

Μία ἐθνική κορυφή σάν τόν Γρηγόριο, μέ σταδιοδρομία περίλαμπρη καί ἱστορική, γεμάτη ἀφοσίωση στά ὑψηλότερα πατριωτικά χρέη, δέν πᾶνε νά τήν ὁρκίσουν στό Εὐαγγέλιο πώς θά κάνει καί στό ἐξῆς ὅτι ἔκανε αὐθόρμητα μία ὁλόκληρη ζωή» (Σπ. Μελλᾶ, «Ματωμένα Ράσα» σελ. 156).

Κατά τά προηγούμενα ὁ Γρηγόριος δέν ἦταν Φιλικός μέ τήν στενή σημασία τοῦ ὅρου. Γνώριζε τήν ὕπαρξη καί τά σχέδια τῆς Ἑταιρείας καί ἐργάσθηκε γιά τήν πρόοδό της, σέ σημεῖο ὥστε «ἡ ἐξάπλωσις τῆς Φιλικῆς νά χρονολογεῖται κυρίως ἀπό τῆς μυήσεως τοῦ Γρηγορίου Ε’» (Τ. Κανδηλώρου, «Γρηγόριος Ε’», σελ. 129).

«Δέν τολμοῦμε – γράφει ὁ μισέλληνας Θωμᾶς Γκόρντον – νά βεβαιώσουμε πώς ὁ Πατριάρχης καί τά μέλη τῆς Συνόδου ἦταν ἀπόλυτα ἀθῶοι τῆς συνωμοσίας ματά τοῦ κράτους (ἐνν. τοῦ Τουρκικοῦ). Ἀντίθετα ἔχουμε λόγους νά πιστεύουμε, ὅτι ὁ Γρηγόριος γνώριζε τήν ὕπαρξη τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας καί ὅτι μερικοί ἀπό τούς ἄλλους Ἱεράρχες ἦταν βαθειά μπλεγμένοι στίς μηχανοραφίες της» (Th. Gordon, «Ἱστορία τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως», τ. 1ος, σελ. 181).

Κατά τόν Ἱστορικό Διονύσιο Κόκκινο, ὁ Γρηγόριος «παρηκολούθει τήν δρᾶσιν τῶν ἑταίρων. Ἐγνώριζε τά πάντα καί ἀνέμενε. Τόν Μάϊον τοῦ 1820, ὅταν πλέον ὁ Ἀλέξανδρος Ὑψηλάντης εἶχεν ἐκλεγεῖ ἀρχηγός τῆς Ἑταιρείας, ὁ Πατριάρχης ἐνεπιστεύθη δύο ἐπιστολάς του εἰς τόν Ἰω. Παπαρηγόπουλον, μεταβαίνοντα εἰς τήν Ρωσίαν, διά νά τάς μεταφέρη εἰς τόν Ζωσιμᾶν καί τόν Ὑψηλάντην» (Δ. Κοκκίνου αὐτ., σελ. 395).

Τήν ἀλληλογραφία τοῦ Γρηγορίου μέ διακεκριμένους Φιλικούς, ὅπως φαίνεται γνώριζαν οἱ Τουρκικές Ἀρχές. «Τοῦρκοι Ὑπουργοί – σημειώνεται – ἰσχυρίσθηκαν ἀργότερα (ἐνν. μετά τόν μαρτυρικό του θάνατο), πώς βρέθηκαν πάνω του 11 γράμματα πρός τούς Μωραϊτες ἐπαναστάτες, πού φανερώνουν τούς δεσμούς του μέ τήν Φιλική Ἑταιρεία» (Ὄλγας Μ. Σπαρό, «Ἡ ἀπελευθέρωση τῆς Ἑλλάδος καί ἡ Ρωσία», σελ. 57). Ἀπό τήν ἀλληλογραφία αὐτή ἀξιοσημείωτη εἶναι ἡ ἐπιστολή τοῦ Γρηγορίου πρός τόν Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, μέ ἡμερομηνία 30. 7. 1819, μέ τήν ὁποία τόν καθησυχάζει γιά τό θέμα τῆς βοήθειας ἀπό τό ἐξωτερικό. (Βλ. σχετικά Τ. Κανδηλώρου αὐτ., σελ. 169 – 170). Μέ δική του μάλιστα πρωτοβουλία μυήθηκε στή Φιλική τό 1818, ὁ γιός τοῦ Πετρόμπεη Γεώργιος Μαυρομιχάλης, πού βρισκόταν ὅμηρος τοῦ Σουλτάνου στήν ΚΠολη.

Ὁ Τοῦρκος Ἱστορικός Σανί Ζαντέ γράφει, ὅτι «τά σχέδια τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας ἐτηροῦντο μυστικά μεταξύ τοῦ Πατριάρχου, τῶν Μητροπολιτῶν, τῶν παπάδων, τῶν Δημογερόντων καί τῶν προκρίτων» (Ν. Μοσχόπουλου, «Ἱστορία τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως κατά τούς Τούρκους ἱστοριογράφους», σελ. 116).

Ἐνῶ ὁ ἴδιος ὁ Γρηγόριος, κατά τά προηγούμενα, δέν ἔγινε μέλος τῆς Φιλικῆς, ὤθησε στενούς συγγενεῖς του – ὅπως τούς ἀνηψιούς του Μητροπ. Ἀθηνῶν Διονύσιο καί Ἰω. Παπαδιαμαντόπουλο – νά μυηθοῦν. Ἀκόμη, στόν ἴδιο ὠφείλεται καί ἡ ἀποτροπή τῆς οἰκονομικῆς κατάρρευσης τῆς Ἑταιρείας, μέ τήν ἵδρυση τοῦ «Ταμείου τοῦ Ἐλέους». Τό Ταμεῖο αὐτό ἱδρύθηκε φαινομενικά «διά τούς πτωχούς ὅλων τῶν ἐθνῶν», στούς ὁποίους ὅμως «ἡ ἐπιτροπή θέλει νά διανέμει τό ἕν τρίτον, τά δέ μένοντα θέλει φυλάττει διά τόν ἱερόν σκοπόν, ὅταν ἔλθει ἡ ὥρα, ἡ πατά τοῦ Θεοῦ ἀποφασισμένη» (Τ. Κανδηλώρου αὐτ., 175, ὅπου καί διάλογος «Περί Ἀχρηματίας» μεταξύ τοῦ Γρηγορίου καί τοῦ Ταμία τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας Παναγιώτη Σέκερη). Στό Ταμεῖο «ὁ Πατριάρχης Γρηγόριος καί μερικοί Ἕλληνες Ἡγεμόνες, καθώς καί ὁ Μέγας Διερμηνέας Ἰω. Καλλιμάχης… ὥρισαν ὡς πόρους τίς προαιρετικές εἰσφορές τοῦ κοινοῦ, τήν καταβολή μέρους τῶν κανονικῶν εἰσοδημάτων τῶν Ἀρχιερέων τῆς ΚΠόλεως καί τίς τακτικές ἐπιχορηγήσεις τῶν Ἡγεμόνων τῆς Μολδοβλαχίας» (Π. Θ. Παπαθεοδώρου αὐτ., σελ. 45).

Ἀπό τά προηγούμενα (ἀλλά καί ἀπό πολλά ἄλλα στοιχεῖα πού ἀναφέρονται στήν πλούσια γιά τόν Ἐθνάρχη βιβιογραφία καί δέν εἶναι δυνατό νά περιληφθοῦν σ’ αὐτό τό κείμενο) ἀποδεικνύεται, ὅτι ὁ Γρηγόριος κάθε ἄλλο παρά ἐχθρός ἦταν τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας. Βεβαίως, γιά τούς λόγους πού ἤδη ἀναφέρθηκαν, ἀρνήθηκε νά ὁρκισθεῖ κατά τό τυπικό. Ὅμως, «τήν ἴδια ἄρνηση νά ὁρκισθοῦν Φιλικοί εἶχαν διατυπώσει καί ἄλλοι ἐπώνυμοι θερμοί ἀγωνιστές τοῦ ’21, ὅπως ὁ Ἄνθιμος Γαζῆς καί ὁ Καποδίστριας» (Πρεσβ. Γερ. Ζαμπέλη αὐτ., σελ. 48).

Τήν ἀνάμειξη τοῦ Γρηγορίου καί τήν συμβολή του στά πράγματα τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας, ἐπισφραγίζει ἡ μαρτυρία δύο ξένων καί ὄχι Ἑλλήνων μαρτύρων: Ἑνός αὐτόπτη τῶν γεγονότων διπλωμάτη καί ἑνός συγχρόνου Ἱστορικοῦ.

Ὁ ἐξαιρετικά Τουρκόφιλος Ὀλλανδός Πρέσβυς στήν Πόλη Γκάσπαρντ Τέστα, ἔγραψε σέ ἔκθεσή του πρός τό Ὑπουργεῖο Ἐξωτερικῶν τῆς χώρας του: «Ὁ ἀρχηγός οὗτος τῆς Ἐκκλησίας, ὀνόματι Γρηγόριος, εἶχεν ἐξελεχθεῖ ὡς συνένοχος καί κύριος ὑποκινητής τῆς συνωμοσίας τῶν Ἑλλήνων… Πιστοποιηθείσης τῆς συμμετοχῆς του διά σαφῶν ἀποδείξεων καί ἐγγράφων, ὁ Σουλτάνος τοῦ ἐπέβαλε τήν ποινήν τήν ὁποίαν ἐπέσυρεν τό κακούργημά του» («Παρνασός» 18, 1976, σελ. 137).

Ὁ Βούλγαρος Ἀκαδημαϊκός Νικ. Τοντόρωφ (Πρέσβυς τῆς Βουλγαρίας στήν Ἑλλάδα τό 1977) δέχεται, ὅτι «ὁ Πατριάρχης εἶχε στενές σχέσεις καί ἐπικοινωνία μέ Βουλγάρους μυημένους στή Φιλική Ἑταιρεία, ὅπως τόν μεγαλέμπορο καί ἐπιχειρηματία ἀπό τό Γκράμποβο Χρῆστο Ράτσκωφ, ὁ ὁποῖος εἶχε δανείσει στό Πατριαρχεῖο 100.000 λέβα καί εἶχε κρυμμένα στό μῦλο του 40 φορτία πυρίτιδα καί βόλια, γιά τίς ἀνάγκες τῆς Ἑλληνικῆς ἐξέγερσης» (Ν. Τοντόρωφ, «Ἡ Βαλκανική διάσταση τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1821», σελ. 91 καί 123).

 

Ὁ Γρηγόριος ἀπέναντι στήν Ἐπανάσταση

«Ὅλοι θέλαμε τό καλό, πλήν ὁ καθένας κατά τήν γνώμη του».

 

Θεόδωρος Κολοκοτρώνης

 

Αὐτό τόνισε ὁ Γέρος τοῦ Μωριᾶ στήν ὁμιλία του πρός τούς νέους τῶν Ἀθηνῶν, στήν Πνύκα (Γ. Τερτσέτη, «Ἅπαντα», ἔκδοση ΠΗΓΗ, τ. 3ος, σελ. 255). «Ἡ φράση αὐτή τοῦ μπαρουτοκαπνισμένου ἀγωνιστή τοῦ ’21 – γράφει ὁ Π. Θ. Παπαθεοδώρου – δίνει τήν πραγματική διάσταση στίς ἀπόψεις πού κυριαρχοῦσαν τήν αὐγή τῆς Ἐθνεγερσίας μεταξύ τῶν πρωτεργατῶν. Ἐπιβεβαιώνει, ὅτι ἀλλιῶς ἔκρινε τήν κατάσταση «ὁ μπουρλοτιέρης τῶν ψυχῶν» Γρηγόριος Δικαῖος ἤ Παπαφλέσσας κι ἀλλιῶς ἐκτιμοῦσαν τά πράγματα οἱ προεστοί τῆς Ἀχαϊας καί ὁ Παλαιῶν Πατρῶν Γερμανός. Διαφορετικές ἦταν οἱ ἀπόψεις τοῦ Ὑψηλάντη κι ἀλλιῶς ἀντιμετώπιζε τήν κρισημότητα τῶν καιρῶν ὁ Πατριάρχης Γρηγόριος Ε’. Πλήν ὅλοι τους θέλανε τό καλό τοῦ Γένους» (Π. Θ. Παπαθεοδώρου αὐτ., σελ. 8).

Τήν δεδομένη αὐτή διάσταση ἀπόψεων χρησιμοποίησαν οἱ κατήγοροι τοῦ Γρηγορίου, γιά νά σπιλώσουν τήν μνήμη του. Ὅμως εἶναι γνωστό καί ἀποδεκτό, ὅτι μετά τήν ἀποτυχία τοῦ Κινήματος τοῦ Ὀρλώφ (1770), διακεκριμένοι ἐκπρόσωποι τοῦ Ἔθνους ἦσαν ἐπιφυλακτικοί. «Ὁ Γρηγόριος – συνεχίζει ὁ Παπαθεοδώρου – εἶχε ἐπιφυλάξεις γιά τό ἄν οἱ καιροί ἦταν κατάλληλοι γιά τό ξεκίνημα μιᾶς ἐπαναστάσεως μέ προοπτική ἐπιτυχίας» (αὐτ. σελ. 51). Τίς ἴδιες ἐπιφυλάξεις εἶχε καί ὁ Ἀδαμάντιος Κοραῆς, ὁ ὁποῖος «εἶχε ἐκφράσει στόν Σέκερη τήν ἄποψη, ὅτι χρειάζοταν νά προηγηθεῖ 50χρονη προετοιμασία τοῦ Ἔθνους, ὑλική καί πνευματική» (Ἰω. Παπαϊωάννου, «Ἱστορικές Γραμμές», σελ. 229).

Τίς ἴδιες ἀπόψεις εἶχε καί ἐξ’ ἀντικειμένου ἄριστος γνώστης τῶν πολιτικῶν καί διπλωματικῶν συγκυριῶν πού ἐπικρατοῦσαν τότε στήν Εὐρώπη, ὁ Ὑπουργός Ἐξωτερικῶν τῆς Ρωσίας Ἰωάννης Καποδίστριας. Γι’ αὐτό, μόλις ἄρχισε τό κίνημα στίς Παραδουνάβιες Ἡγεμονίες, «διά τοῦ γέροντος Γούστη ἐκ Πρεβέζης, εἰδοποίησε τόν Πατριάρχην Γρηγόριον νά προτρέψη τούς Ἕλληνας νά μή κινηθῶσιν εἰς ἐπανάστασιν κατά τήν ἐποχήν ταύτην, καθότι θέλει τούς δοθεῖ οὐδεμία βοήθεια καί θά ἀπολεσθῶσιν» (Λάμπρου Κουτσονίκα, «Γενική Ἱστορία τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως», σειρά «Ἀπομνημονεύματα Ἀγωνιστῶν τοῦ 1821», ἔκδοση ἀπό τήν ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ, τ. 4ος, σελ. 23).

«Ὁ Γρηγόριος – ἐπισημαίνει ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Χρυσ. Παπαδόπουλος – συνίστα τόν ὑπέρ τῆς ἐλευθερίας ἀγῶνα… μετά πολλῆς πάντοτε φρονήσεως καί περισκέψεως. Προσεπάθει νά διατηρῆ τούς Τούρκους εἰς εἰρηνικάς ἐλπίδας διά νά ἐμποδισθῆ, ὅσο τό δυνατόν, ἡ τρομερά σφαγή καί νά ἑτοιμασθοῦν, ὅσο τό δυνατόν, οἱ ἡμέτεροι εἰς τήν παρά Θεοῦ ἀπόφασιν»(Χρυσ. Παπαδοπούλου αὐτ., σελ. 15).

Ἄλλωστε ἀκόμη καί σήμερα, λόγιες φωνές διατυπώνουν ἐρωτήματα, ὄχι μόνο σχετικά μέ τόν χρόνο τῆς ἐξεγέρσεως, ἀλλά καί σχετικά μέ αὐτή τήν ἴδια τήν ἰδέα τῆς ἐπαναστάσεως! Σχετικά πρόσφατα, ὁ λόγιος Ἁγιορείτης Μοναχός Θεόκλητος Διονυσιάτης διερωτήθηκε δημόσια: «Ἦταν θέλημα Θεοῦ, ἦταν εὐλογία τό 1821; Ποιος μπορεῖ νά βεβαιώση, ἄν ἡ ἐθνική καί πολιτική ἐλευθερία, ἦταν πιό εὐάρεστη στό Θεό ἀπό τήν χωρίς πατρίδα δουλεία;….Ποιός ἐγνώριζε τό ἀγαθό θέλημα τοῦ Θεοῦ πρό τοῦ ‘21; Ποιος μπορεῖ νά ἀποδείξη, ὅτι ἡ ἐλευθερία τοῦ Ἔθνους ἦταν θέλημα εὐδοκίας τοῦ Θεοῦ καί δέν ἀποτελεῖ καρπόν ἐβιασμοῦ τοῦ θελήματός Του; «Θέλετε ἐλευθερία; Μέ παρακαλεῖτε νά ἀποκτήσετε ἐλεύθερο Ἔθνος; Θά σᾶς βοηθήσω ἐπειδή μέ παρακαλεῖτε, χωρίς νά μέ ρωτήσετε ἄν σᾶς συμφέρει»!!! (μ. Θεοκλήτου Διονυσιάτη, «Ἐντυπώσεις ἀπό τό Κέντρο τῆς πονεμένης Ρωμιοσύνης», ἐφημερίδα «Ὀρθόδοξος Τύπος», φ. 941/30. 8. 1991, σελ. 4).

Τά προηγούμενα, ὄχι μετά τήν θεώρηση τῆς πρακτικῆς πλευρᾶς τῆς Ἐπαναστάσεως (τήν πλευρά, δηλαδή, τῶν θυμάτων καί τῶν καταστροφῶν, αὐτή πού φοβούμενος ὁ Θεόδωρος Κολοκοτρώνης εἶχε πεῖ τό χαρακτηριστικό, «Παναγία μου, βοήθησε τούς Χριστιανούς, τούς ἐπήραμε στό λαιμό μας»! βλ. Σπ. Τρικούπη, «Ἱστορία τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως», σελ. 206), ἀλλά σέ σχέση μέ τόν ἐθνικό, πολιτικό, κοινωνικό, πνευματικό, κ.ἄ. βίο τῶν Νεοελλήνων, τόν ὁποῖο ἐπέσημανε ἤδη στήν ἐποχή του ὁ Μακρυγιάννης καί ἔγραψε: «Ἄν ἠξεύραμεν, ὅτι θά εἴχαμεν τέτοιαν ἐλευθερίαν, θά περικαλούσαμεν τόν Θεόν νά μᾶς ἀφήση ἄλλα τόσα χρόνια κάτω ἀπό τούς Τούρκους, γιά νά μάθωμεν τι εἶναι ἡ θρησκεία, ἡ δικαιοσύνη, ἡ ἠθική, ἡ τιμιότης»!

Ὁ Γρηγόριος, λοιπόν, ἤθελε τήν ἐπανάσταση, ἀλλά ἦταν πνευματικός καί ὄχι πολιτικός ἡγέτης. Τονίζει σχετικά ὁ Μ. Μπεργαδῆς: «Κάθε ἐπανάσταση κληρικῶν ἤ Μητροπολιτῶν καί μάλιστα μέ ὑποκίνηση τῶν Δυτικῶν, θά ἔπρεπε νά προκαλῆ τρόμο στόν Πατριάρχη, ὄχι γιά τήν ἀγχόνη του, ἀλλά γιά τό Γένος ὁλόκληρο. Γιατί θέ ἐγίνετο τό ἔναυσμα ἤ τό πρόσχημα στούς Τούρκους, νά ἐξαφανίσουν τούς Ἕλληνες ἀπό τήν Ὀθωμανική Αὐτοκρατορία» (Στ. Ράνσιμαν, «Ἡ Μεγάλη Ἐκκλησία ἐν αἰχμαλωσίᾳ», Πρόλογος Μ. Μπεργαδῆ, τ. 1ος, σελ. 25).

Ὁ Γρηγόριος, λοιπόν, γιά τούς λόγους πού αναφέρθηκαν, ἦταν ἀρχικά ἐπιφυλακτικός στό θέμα τῆς ἐπαναστάσεως. Ὅμως, ὅταν ξέσπασε ἡ ἐπανάσταση στήν Πελοπόννησο, τήν εὐλόγησε, διότι – ὅπως ἀνακοίνωσε στόν ἀπεσταλμένο τοῦ Καποδίστρια – «ὡς εἶναι προκεχωρημένα τά πράγματα, δέν δύναται νά τά ἀναχαιτίση καμμία ἀνθρώπινος δύναμις, διότι τό κίνημα τοῦτο προώρισται, ὡς φαίνεται, ἀπό τόν Ὕψιστον, ἄλλως ἦτο ἀδύνατον νά κάμη τοιαύτην ἀπόφασιν τό Ἔθνος». Καί πρόσθεσε γιά τόν ἑαυτό του: «Γνωρίζω, ὅτι ὁ πρῶτος τῶν Ἑλλήνων, ὅστις ἤθελε γίνει θῦμα τῆς θηριωδίας τοῦ τυράννου, εἶμαι ἐγώ αὐτός, ἀλλά γεννηθήτω τό θέλημα τοῦ Κυρίου» (Λ. Κουτσονίκα αὐτ., σελ. 23).

 

Ὁ Γρηγόριος καί ὁ ἀφορισμός τῶν ἐπαναστατῶν.

«Ὁ περίφημος ἀφορισμός τοῦ κινήματος τῶν Ἑλλήνων στή Μολδοβλαχία καί ὀνομαστικῶς τοῦ Ἀλ. Ὑψηλάντη καί τοῦ Μιχ. Σούτσου, εἶναι μία πραγματικότητα, ἕνα γεγονός πού κανείς δέν μπορεῖ νά ἀρνηθεῖ, ἀλλά καί κανείς δέν ἔχει τό δικαίωμα νά παρερμηνεύσει».