Από την έκδοση Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος, 1841-2006, Ιστορικό Χρονολόγιο, Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας, 2007, σ. 74.

Η Εθνική Τράπεζα απέκτησε το πρώτο ιδιόκτητο κατάστημά της τον Ιούλιο του 1845, αγοράζοντας την οικία του μετόχου της Τράπεζας και καθηγητή Κυριάκου Δομνάδου, η οποία βρισκόταν στη γωνία Αιόλου και Ευριπίδου (σήμερα Γεωργίου Σταύρου). Επρόκειτο για διώροφο κτήριο με υπόγειο που είχε πρόσοψη επί της οδού Αιόλου και το οικόπεδό του όπου υπήρχε μικρότερο οίκημα –ίσως οικήματα–, που έβλεπαν στον κήπο χωρίς πρόσοψη στο δρόμο. Η Τράπεζα, που είχε ιδρυθεί τον Μάρτιο του 1841 και ξεκίνησε τις εργασίες της τον Ιανουάριο του 1842, στεγαζόταν μέχρι τότε στην οικία των αδελφών Χαιρέτη, επί της οδού Σοφοκλέους, την οποία νοίκιαζε. Όμως με την ανάπτυξη των εργασιών της τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας της, το κτήριο αυτό δεν μπορούσε πια να καλύψει τις ανάγκες της και έτσι, με απόφαση του Γενικού Συμβουλίου και κατόπιν υπόδειξης της επιτροπής που συστάθηκε ειδικά για το σκοπό αυτό, η οικία Δομνάδου επιλέχθηκε ως το πλέον κατάλληλο κτήριο για να την στεγάσει. Η τοποθεσία παρουσίαζε πλεονεκτήματα, καθώς αποτελούσε την καρδιά της εμπορικής και επιχειρηματικής δραστηριότητας της πρωτεύουσας, πολύ κοντά στην πλατεία Όθωνος (τη σημερινή πλατεία Ομονοίας), που γρήγορα εξελίχθηκε σε στρατηγικής σημασίας συγκοινωνιακό κόμβο της Αθήνας, και φυσικά επί της οδού Αιόλου, η οποία, μαζί με την οδό Ερμού, ήταν οι κύριες αρτηρίες της εποχής και οι δρόμοι με τη μεγαλύτερη εμπορική και οικονομική ανάπτυξη.

Στο ισόγειο και τον πρώτο όροφο του νέου κτηρίου της Εθνικής Τράπεζας εγκαταστάθηκαν τα γραφεία και οι αίθουσες της Διεύθυνσης, ενώ χώρος του πρώτου ορόφου παραχωρήθηκε ως κατοικία του διοικητή της Τράπεζας, Γεωργίου Σταύρου. Στο βοηθητικό κτήριο (ή κτήρια) λειτούργησαν τα γραφεία των υπηρεσιών, μαγειρείο και στεγάστηκε το υπηρετικό προσωπικό. Περιγραφές της εξωτερικής όψης του καταστήματος της Τράπεζας εντοπίζονται σε κείμενα αθηναιογράφων και ιστοριογράφων της περιόδου εκείνης. Στις αίθουσες του πρώτου ορόφου, την 16η Ιανουαρίου 1846, συνεδρίασε για πρώτη φορά η Γενική Συνέλευση Μετόχων της Τράπεζας. Λίγα χρόνια αργότερα, τον Δεκέμβριο του 1852, και εξαιτίας της ραγδαίας ανάπτυξης των εργασιών που δημιουργούσαν νέες κτηριακές ανάγκες, αγοράστηκαν από την Εθνική Τράπεζα και τα υπόλοιπα κτίσματα της ιδιοκτησίας του Κυριάκου Δομνάδου, καθώς και ο κήπος. Έτσι το κατάστημα επεκτάθηκε από την Αιόλου μέχρι τη Σταδίου, σε όλη τη σημερινή οδό Γεωργίου Σταύρου. 

Εμείς, περιοδική έκδοση της Εθνικής Τράπεζας, τχ. 1 / Σεπτέμβριος 1984.

Αν και τα Συντάγματα του ελληνικού κράτους του 1864 και του 1911 δεν εμπόδιζαν τη γυναικεία εργασία σε δημόσιες και άλλες υπηρεσίες, μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα αυτή παρέμενε περιορισμένη σχεδόν αποκλειστικά στην εκπαίδευση, την τηλεφωνία, την τηλεγραφία και στα ταχυδρομεία. Ήταν τότε, στην αυγή του 20ού αιώνα, που έγινε πραγματικότητα η είσοδος της πρώτης γυναίκας υπαλλήλου στην Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος: το 1911 η Θηρεσία Περαγάλλου προσλαμβάνεται ως τηλεφωνήτρια. 

Πέντε χρόνια αργότερα, το 1916, η Διοίκηση της Τράπεζας αποφασίζει τη συστηματική και οργανική ένταξη γυναικών στην υπηρεσία της. Οι βαλκανικοί και το ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου είχαν ως αποτέλεσμα συνεχείς επιστρατεύσεις, οι οποίες, σε συνδυασμό με την επέκταση των συνόρων της χώρας και την ανάπτυξη των εργασιών της Τράπεζας, δημιούργησαν ιδιαίτερα αυξημένες ανάγκες για νέο προσωπικό, που πολύ δύσκολα θα μπορούσαν να καλυφθούν αποκλειστικά από άντρες υπαλλήλους. Έτσι αποφασίστηκε να τροποποιηθεί ο Κανονισμός Εργασίας και να προκηρυχθούν οι πρώτοι διαγωνισμοί για την πρόσληψη «κυριών και δεσποινίδων, επί μηνιαίω μισθώ» ως αντιγραφέων, δακτυλογράφων και βοηθών ταμείου, διαγωνισμοί που πραγματοποιήθηκαν το καλοκαίρι του ίδιου έτους. Οι υποψήφιες εξετάστηκαν σε έκθεση, αριθμητική, στοιχεία λογιστικής, ξένες γλώσσες και δακτυλογραφία και οι 21 επιτυχούσες διορίστηκαν αμέσως στο Κεντρικό Κατάστημα. Πολύ σύντομα, τον Ιούλιο του 1917, πραγματοποιήθηκε και νέος διαγωνισμός δακτυλογράφων, για περισσότερες θέσεις.

Οι πρώτες υπάλληλοι, όλες κάτοχοι απολυτηρίου γυμνασίου ή άλλης ισότιμης σχολής, αλλά και εκείνες που ακολούθησαν, για αρκετά χρόνια περιορίστηκαν στους όρους που προέβλεπε ο Οργανισμός της Τράπεζας για το «βοηθητικό προσωπικό». Εργάστηκαν σκληρά πλάι στους άντρες συναδέλφους τους με συγκριτικά μικρότερες αμοιβές και δίχως τις ίδιες ευκαιρίες σταδιοδρομίας. Παρ’ όλα αυτά η απόδοσή τους ικανοποίησε πέρα από κάθε προσδοκία την Τράπεζα, με αποτέλεσμα μέχρι τη δεκαετία του 1930 να υπηρετούν σ’ αυτήν 379 γυναίκες πλάι σε 1432 άντρες.

Σε συνέντευξη που παραχώρησε τον Σεπτέμβριο του 1984 στο περιοδικό της ΕΤΕ Εμείς, η Αρχοντούλα Αποστολοπούλου - Γεωργιάδη, μία από τις πρώτες υπαλλήλους της Τράπεζας, αναφέρει: «Η είσοδος όλων αυτών των νέων κοριτσιών έφερε κάποια δροσιά στην ανδροκρατούμενη κοινωνία της Τράπεζας. Δημιούργησε, παρ’ όλες τις τότε περιορισμένες αντιλήψεις, μιαν ατμόσφαιρα χαρούμενης ανθρώπινης επικοινωνίας ανάμεσα στις κοπέλες αυτές και τους σοβαροφανείς, στεγνούς, μυστακοφόρους άντρες της εποχής εκείνης και την άχαρη ατμόσφαιρα των αριθμών και υπογραφών. Μέσα σε συνθήκες συμπαθητικότατης συνεργασίας, δημιουργήθηκαν φιλίες, ειδύλλια και κάποιοι ευτυχισμένοι γάμοι και, σιγά σιγά, άρχισαν να γίνονται κοινές εκδρομές και κοινές ψυχαγωγικές συγκεντρώσεις, αλλά και κοινοί αγώνες για καλύτερες συνθήκες δουλειάς.» 

Λυτό φύλλο από το προσχέδιο της έκδοσης Υπουργείο Δημοσίων Έργων - Υπηρεσία Οικισμού. Δ/νσης Ε2. Ρυθμιστικό Σχέδιο Αθηνών. Λεκανοπέδιο Αθηνών και Θριάσιο Πεδίο. Οικονομικά στοιχεία. 

Χαρακτηριστικά παραδείγματα συνύπαρξης διαφορετικών αρχιτεκτονικών ρευμάτων στο ίδιο συγκρότημα αποτελούν η Αίθουσα Ταμιευτηρίου και η Μινωική Αίθουσα, που ήταν η αίθουσα συνεδριάσεων της διοίκησης. Οι δύο αυτοί χώροι σχετίζονται με τη δράση και το έργο στους κόλπους της Τράπεζας των αρχιτεκτόνων Νικόλαου Ζουμπουλίδη και Αριστομένη Βάλβη. Ο πρώτος, προϊστάμενος από το 1920 της Τεχνικής Υπηρεσίας της Εθνικής Τράπεζας, ήταν από τους πρωταγωνιστές της οικοδομικής ανάπτυξης της Τράπεζας κατά την περίοδο 1925-1938. Με σπουδές στο εξωτερικό, ήταν ένθερμος υποστηρικτής του κλασικισμού και εκείνος που σχεδίασε τη Μινωική Αίθουσα, εντυπωσιασμένος από την ανασκαφή του Evans στην Κνωσσό και την ανακάλυψη του μινωικού πολιτισμού. Από την άλλη, ο Αριστομένης Βάλβης, νεότερος από τον Ζουμπουλίδη, ακολουθούσε τα ρεύματα της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας της εποχής. Προσελήφθη από την Εθνική Τράπεζα το 1925, σχεδίασε πλήθος υποκαταστημάτων της επαρχίας και ήταν ο αρχιτέκτονας της Αίθουσας Ταμιευτηρίου στο Κεντρικό Κατάστημα. Ήταν ένθερμος υποστηρικτής της νεοβυζαντινής τάσης του Μεσοπολέμου. 

Η μοναδική περίπτωση της Μινωικής Αίθουσας του Κεντρικού Καταστήματος προκαλεί έκπληξη, καθώς δεν περιμένει κανείς, περιδιαβαίνοντας το κτήριο, να βρεθεί στο εσωτερικό ενός χώρου όπου τόσο ο διάκοσμος και η οροφή όσο και τα ίδια τα έπιπλα και το χαλί ακόμα αναπαριστούν πιστά μινωικά καλλιτεχνικά μοτίβα. Στο νότιο τοίχο της αίθουσας, πάνω σε βαθύ κόκκινο φόντο, ο πρίγκιπας της Κνωσού τραβά το βλέμμα. Φαίνεται να βαδίζει ανάμεσα σε κρίνους, ενώ μπροστά και πίσω του είναι ζωγραφισμένοι δύο γρύπες. Μεγάλη έμφαση έχει δοθεί στην οροφή και στις δοκούς της στέγης, την οποία πλαισιώνει μια διακοσμημένη ζωφόρος με μινωικά μοτίβα. Τα έπιπλα ακολουθούν και αυτά στο σχεδιασμό τους τα ευρήματα της Κνωσού, όπως ο θρόνος του Μίνωα που αποτέλεσε την έμπνευση για την κατασκευή των καθισμάτων. 

Στα χρόνια που ακολούθησαν την αγορά της ιδιοκτησίας Κυριάκου Δομνάδου και την πρώτη επέκταση του Καταστήματος της Εθνικής Τράπεζας έγιναν στα κτήρια παρεμβάσεις και βελτιώσεις, όπως των υδραυλικών και πυροσβεστικών τους εγκαταστάσεων. Το 1861 το Γενικό Συμβούλιο αποφασίζει να ανεγερθή λιθόκτιστο παράρτημα στο πίσω μέρος του Καταστήματος για την ασφαλή στέγαση ταμείου και λογιστηρίων. Τον Μάιο του 1869 ο διοικητής Γεώργιος Σταύρος πεθαίνει σε ηλικία 81 ετών μέσα στην κατοικία του στο Κεντρικό Κατάστημα και, τον Ιούλιο της ίδιας χρονιάς, εκλέγεται στη θέση του ο Μάρκος Ρενιέρης. Το 1870 κατασκευάζονται στο κατάστημα σταθερές βιβλιοθήκες.

Εκείνη την περίοδο ξεκινά και η ανέγερση εμβληματικών κτηρίων στην πλατεία Λουδοβίκου, όπως: το Δημαρχείο των Αθηνών, σε σχέδια του αρχιτέκτονα Παναγή Κάλκου, το οποίο βρίσκεται απέναντι ακριβώς από την Εθνική Τράπεζα, το Δημοτικό Θέατρο Αθηνών σε τελικό σχέδιο του φημισμένου αρχιτέκτονα Ερνέστου Τσίλλερ, αλλά και το Μέγαρο Μελά σε σχέδια επίσης του Τσίλλερ. Παράλληλα, τον Μάρτιο του 1875, κατόπιν έγκρισης του Γενικού Συμβουλίου, η Εθνική Τράπεζα προχωρά στην αγορά των δύο παρακείμενων στο Κεντρικό Κατάστημα διώροφων κατοικιών, κτισμένων στα 1839-1840, από το τελευταίο τους ιδιοκτήτη Π. Αντωνιάδη. Πρόκειται για την παλαιότερη ιδιοκτησία του επιχειρηματία Φραγκίσκου Φεράλδη, όπου στεγαζόταν το περίφημο «Ξενοδοχείον της Αγγλίας». Γίνονται εργασίες για τη σύνδεση των κτηρίων μέσω γέφυρας. Σε κείμενο του Βλ. Γαβριηλίδη η εξωτερική όψη του καταστήματος περιγράφεται ως εξής: «[…] Αμφότερα τα κτίρια, συνδεόμενα διά γεφύρας, υποστέγου και υαλοφράκτου, εί και ικανώς επιβάλλονται διά του όγκου αυτών, μαρτυρούσιν εμφανώς την παλαιότητα του αρχαιοτάτου των πιστωτικών της Ελλάδος ιδρυμάτων». 

Στα τέλη του 19ου αιώνα, το Κεντρικό Κατάστημα, αλλάζοντας διαρκώς μορφή βάσει των συνεχώς αυξανόμενων αναγκών που προκύπτουν από την ανάπτυξη των εργασιών του πιστωτικού ιδρύματος, ακολουθεί τις εξελίξεις της εποχής. Το 1890 ηλεκτροφωτίζονται για πρώτη φορά οι κεντρικές οδοί της πόλης, ανάμεσά τους και η οδός Αιόλου. Λίγα χρόνια αργότερα, στα 1893-1894, αρχίζει το Κατάστημα της ΕΤΕ να χρησιμοποιεί ηλεκτρικό ρεύμα και πολύ σύντομα, το 1897, κατόπιν συμφωνίας με τη Γενική Διεύθυνση Ταχυδρομείων και Τηλεγράφων, γίνεται η πρώτη σύνδεση με τα κρατικά τηλεφωνικά κέντρα των Αθηνών και του Πειραιά. Η Τράπεζα διαθέτει δύο από τις περίπου τριακόσιες τηλεφωνικές συνδέσεις στο Λεκανοπέδιο, μία για το Κεντρικό Κατάστημα και μία για το κατάστημα του Πειραιά. 

Το 1898 αποφασίζεται να γίνουν ξανά τροποποιήσεις στο ήδη υπάρχον κτήριο του Καταστήματος. Το Γενικό Συμβούλιο της Τράπεζας αναθέτει στο Γάλλο αρχιτέκτονα Εζέν Τρουμπ (Eugène Troump) να καταρτίσει τα σχέδια και την επιστασία των έργων στο μηχανικό Νικόλαο Μπαλάνο. Οι εργασίες διαρκούν περίπου δύο χρόνια και το κατάστημα ανοικοδομείται σχεδόν εκ βάθρων και μετασχηματίζεται σε ενιαίο κτήριο, αποκτώντας την εξωτερική όψη που διατηρεί έως και σήμερα. Προστίθεται νέα πτέρυγα, το κτήριο αποκτά νέα ασφαλή αγγλικά θησαυροφυλάκια, σύγχρονες υδραυλικές εγκαταστάσεις πυρόσβεσης και θέρμανσης, κλιβάνους καταστροφής τραπεζογραμματίων και τίτλων και δίδεται έμφαση στην εσωτερική του διακόσμηση. Τα επίσημα εγκαίνια του νέου κτηρίου πραγματοποιούνται το 1902 και συνδυάζονται με τον εορτασμό της επετείου των εξήντα χρόνων της Τράπεζας. Στο πλαίσιο των εορτασμών κόβεται αργυρό και χάλκινο μετάλλιο με τις προσωπογραφίες των τεσσάρων πρώτων διοικητών στη μία όψη και το ενιαίο κτήριο του Καταστήματος στην άλλη.

Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας

Ο Γεώργιος Σταύρος γεννήθηκε στα Ιωάννινα το 1788. Ήταν γιος του μεγαλέμπορου και πρόκριτου των Ιωαννίνων, Σταύρου Ιωάννου και της Μπαλάσιως, το γένος Χριστοδούλου Κερασάρη, εξαδέλφης των Ζωσιμάδων. Έμαθε τα πρώτα του γράμματα στα Ιωάννινα, στη σχολή των Μπαλάνων και έπειτα στην Καπλάνειο σχολή και το 1803 πήγε στη Βιέννη, όπου συνέχισε τις σπουδές του με σκοπό να αναλάβει μελλοντικά την οικογενειακή εμπορική επιχείρηση που είχε συστήσει ο πατέρας του από το 1790 στην πρωτεύουσα των Αψβούργων. Σπούδασε στην Εμπορική Σχολή της Βιέννης και έμαθε καλά γερμανικά, γαλλικά, αλλά και αργότερα ιταλικά και αγγλικά. Μυήθηκε από νωρίς στη Φιλική Εταιρεία, ενώ σχεδόν εγκατέλειψε τις εμπορικές του δραστηριότητες και πρωτοστάτησε στην ενίσχυση του Αγώνα, ενθαρρύνοντας τη φιλελληνική δράση, χρηματοδοτώντας αποστολές πολεμοφοδίων και όπλων και διατηρώντας επαφές με λόγιους και κληρικούς της διασποράς που υποστήριζαν την Ελληνική Επανάσταση. Μετά την απελευθέρωση, κλήθηκε από τον κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια να συμβάλει με τις οικονομικές και τραπεζικές του γνώσεις στο δύσκολο έργο της «εκ του μηδενός» οργάνωσης και διαχείρισης της εθνικής οικονομίας. Ανέλαβε ανώτατες θέσεις του οικονομικού επιτελείου της κυβέρνησης Καποδίστρια, εργάστηκε με συνέπεια και αποφασιστικότητα για τη δημιουργία των απαραίτητων θεσμών λειτουργίας της οικονομίας του νεοσύστατου ελληνικού κράτους και διατέλεσε μέλος του Ελεγκτικού Συνεδρίου. Ήταν συνιδρυτής και ο πρώτος διοικητής της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος.
Από αναφορές στην ιδιωτική και την κοινωνική ζωή του Σταύρου, κατά την περίοδο διαμονής του στο κατάστημα της Τράπεζας επί της οδού Αιόλου, μαθαίνουμε ότι η οικία του αποτέλεσε κέντρο συνάντησης ανθρώπων του πολιτισμού, των γραμμάτων και των επιστημών της αστικής Αθήνας. Η επαφή του με τον τρόπο ζωής της Δύσης και την ευρωπαϊκή κουλτούρα της εποχής συντέλεσε στο να καταστεί η οικία του τόπος ανάπτυξης προοδευτικών ιδεών, ένας από τους λίγους κατά την πρώτη περίοδο απελευθέρωσης της Αθήνας. Ο Δ. Ζωγράφος στο βιβλίο του Ιστορία ιδρύσεως της Εθνικής Τραπέζης, 1833-1843, μεταφέροντας πληροφορίες τρίτων και αφηγήσεις, αναφέρει συγκεκριμένα: «Ο οίκος του ήτο το εντευκτήριον της καλής τάξεως της εποχής και εις αυτόν συνηθροίζοντο τα επίλεκτα της τότε κοινωνίας μέλη […] Το κέντρον τούτο ίσως να ήτο το σπουδαιότερον σημείον επαφής με τον πολιτισμόν της Δύσεως. Η μουσική ιδίως και η φιλολογία εκεί εύρισκον αντίληψιν και προστασίαν».

Λέγεται πως στην οικία του Σταύρου άναψαν το πρώτο σπίρτο στην Ελλάδα. Η ιστορία αναφέρει πως κάποιος φίλος τού Γ. Σταύρου από την Ευρώπη τού έστειλε δείγμα σπίρτων και εκείνος, όπως άλλωστε συνήθιζε, συγκέντρωσε τους καλεσμένους του προκειμένου να τους κάνει επίδειξη της νέας αυτής εφεύρεσης, που έμελλε να επιφέρει τεράστιες αλλαγές στη ζωή των ανθρώπων και την οικιακή οικονομία. Η εντύπωση που προκάλεσε το άναμμα του σπίρτου στους παρευρισκομένους ήταν τεράστια. Στο κείμενο του Δ. Ζωγράφου διαβάζουμε: «Πάντες περιεργάζοντο το θαύμα τούτο, τον άλλον κεραυνόν, τον τόσο πυροφόρον δαυλόν του Προμηθέως. Άλλοι υπελόγιζον το πλήθος των πυρείων, το φωσφορούχον και εκ θείου επίστρωμα – διότι τοιαύτα ήσαν τα πρώτα σπίρτα». Μάλιστα, όπως αναφέρεται, ομογενής από τη Σμύρνη και προσκεκλημένος του Σταύρου εκείνο το βράδυ τού ζήτησε να πάρει μαζί του μερικά από τα σπίρτα και έτσι, μερικές ημέρες αργότερα, η ανακάλυψη είχε γίνει γνωστή και στη Μικρά Ασία. Εκεί λέγεται ότι πραγματοποιήθηκε και η πρώτη αυτοκτονία με τη χρήση φωσφόρου από σπίρτα. 

Από το άρθρο του Γ. Βώκου, «Ιουνιανά», περ. Τότε, τχ. 2, Ιούνιος 1983. Διαθέσιμο στην ιστοσελίδα anemourion.blogspot.com/2018/06/1863, στις 10.2.2022. 

Σημείο σύγκρουσης υπήρξε και το Κεντρικό Κατάστημα της Εθνικής Τράπεζας, το οποίο πολιορκήθηκε και δέχτηκε κανονιοβολισμούς εξαιτίας πυροβολισμού από τη φρουρά του Καταστήματος της Τράπεζας κατά του υπουργού Στρατιωτικών συνταγματάρχη Πάνου Κορωναίου. Μέσα στη γενική αναρχία, αιματηρές μάχες ακολούθησαν μπροστά στο Κατάστημα, η περιουσία της Τράπεζας κινδύνευσε, ενώ χωροφύλακες, μέλη της φρουράς, σκοτώθηκαν και τραυματίστηκαν.

Είχε χαθεί κάθε έλεγχος. Οι οδοί Αιόλου, Αθηνάς και Σταδίου έγιναν κεντρικά σημεία των συγκρούσεων μεταξύ των αντιμαχόμενων πλευρών. Η αιματοχυσία τελικά σταμάτησε όταν οι πρεσβευτές των Μεγάλων Δυνάμεων έστειλαν τελεσίγραφο και στις δύο πλευρές ότι, αν δεν τερματίζονταν οι εχθροπραξίες, θα σταματούσαν κάθε είδους διπλωματική επαφή με το ελληνικό κράτος. Με έναν τραγικό απολογισμό 200 νεκρών και εκατοντάδων τραυματιών, οι αντιμαχόμενοι αναγκάστηκαν να υπογράψουν ανακωχή. Σχηματίστηκε κυβέρνηση με εκπροσώπους και των δύο πλευρών, την οποία ο κόσμος ειρωνικά και σκωπτικά αποκαλούσε «Κυβέρνηση του Οροπεδίου» από τη σύνθεση των ονομασιών των παρατάξεων «ορεινών» και «πεδινών». Ολόκληρο το σώμα του στρατού εξορίστηκε στην Πελοπόννησο, οι Ορεινοί στρατιώτες πήγαν στη Λακωνία και οι Πεδινοί στη Μεσσηνία.

Για μήνες μετά την Εθνική Τράπεζα φρουρούσαν αγήματα των τριών Δυνάμεων, οι οποίες φοβόνταν πιθανή λεηλασία των αποθεμάτων χρυσού, γεγονός που θα οδηγούσε την Ελλάδα σε πτώχευση. Από τον εξώστη της Τράπεζας είχαν αναρτηθεί οι σημαίες τους, ενώ στο κτήριο, εξωτερικά και εσωτερικά, μπορούσε να διακρίνει κανείς Άγγλους πεζοναύτες, Ρώσους και Γάλλους ναύτες. Η πρόσοψη του κτηρίου της Τράπεζας είχε χρώμα βαθυγάλαζο. Οι άπειρες βολές των όπλων άνοιξαν οπές «αι οποίαι παρίστων αυτήν ως έναστρον ουρανόν» (από το άρθρο του Εμμανουήλ Λυκούδη, «Το κατάστημα της Εθνικής Τραπέζης αμυνόμενον φρούριον» στις Επιφυλλίδες, τχ. Η΄, Α΄ 1926, σ. 23-40. Αναδημοσίευση στο Εμείς και η τράπεζα, τχ. 25). Οι οπές των βλημάτων των μικρών πυροβόλων είχαν διανοίξει στο βάθος του τοίχου «κουφάλας, χωρίς όμως να έχουν τη δύναμιν ούτε να τον κρημνίσουν, ούτε να διατηρήσουν όλον το πάχος αυτού». Λέγεται πως ο Γεώργιος Σταύρος ήταν αυτός που καθυστερούσε την επιδιόρθωση των ζημιών στην πρόσοψη, θεωρώντας πως δεν είχε το δικαίωμα να στερήσει στους μεταγενέστερους μαρτυρίες για τις συνέπειες των εμφύλιων σπαραγμών.

Τα «Ιουνιανά» επεισόδια, η ένοπλη εμφύλια σύγκρουση μεταξύ Πεδινών και Ορεινών, αποτέλεσε την τραγικότερη στιγμή της Μεσοβασιλείας και ήταν ενδεικτική του πολιτικού κλίματος που θα επικρατούσε στην Ελλάδα για πολλές δεκαετίες.

Από το άρθρο του Γ. Βώκου, «Ιουνιανά», περ. Τότε, τχ. 2, Ιούνιος 1983. Διαθέσιμο στην ιστοσελίδα anemourion.blogspot.com/2018/06/1863.html, στις 10.2.2022 

Η ανακωχή και η ομόνοια κράτησε λίγους μήνες, έως τον Ιούνιο. Αφορμή για τη νέα σύρραξη ήταν η απαγωγή και κακομεταχείριση Γαλλίδας καλλιτέχνιδας από κάποιους στρατιώτες και αξιωματικούς (υπόθεση Σουλιέ). Η αντίδραση της γαλλικής πρεσβείας υπήρξε άμεση. Η πρεσβεία απέδωσε ευθύνες στον υπουργό των Στρατιωτικών Βότσαρη κατηγορώντας τον για ανικανότητα να συγκρατήσει τους άντρες του και ζήτησε από την κυβέρνηση να δοθεί η γενναία αποζημίωση που είχε απαιτήσει ο πατέρας της –κατά άλλους συγγραφείς ο υπεύθυνος του θιάσου στον οποίο μετείχε η κοπέλα. Η αποζημίωση θα καταβληθεί, αλλά η υπόθεση θα οξύνει τα ήδη ταραγμένα πνεύματα στην Εθνοσυνέλευση, με καταγγελίες για σπατάλη δημόσιου χρήματος και γενικότερα κακή οικονομική διαχείριση. Ο υπουργός Βότσαρης παραιτείται και τη θέση του καταλαμβάνει ο συνταγματάρχης Πάνος Κορωναίος, φανατικός Ορεινός. Οι Πεδινοί, και ο Βούλγαρης προσωπικά, δέχονται πλήγματα στη Συνέλευση. Η συνέχεια της διαμάχης θα είναι ένοπλη και θα διεξαχθεί στους δρόμους της Αθήνας.

 

Οι Πεδινοί, μαζί με τη χωροφυλακή, είχαν με το μέρος τους και τον περίφημο λήσταρχο Κυριάκο με τους 70 άνδρες του. Οι ληστές καταλαμβάνουν τη Μονή Ασωμάτων και οχυρώνονται εκεί. Οι πολίτες τρομοκρατούνται και παίρνουν τα όπλα για να υπερασπιστούν τις περιουσίες τους, ενώ κάποιοι άλλοι εγκαταλείπουν την πόλη. Η πρώτη ένοπλη αψιμαχία έγινε στην οδό Αιόλου, μπροστά στο ναό της Αγίας Ειρήνης. Με τη βοήθεια και κατοίκων της περιοχής οι ληστές του Κυριάκου νίκησαν μικρή δύναμη Ορεινών και προωθήθηκαν μέχρι την οδό Ανδριανού στην Πλάκα. Σε μια από τις επόμενες μάχες που διεξήχθησαν γύρω από το Παλάτι σκοτώθηκε και ο γιος του Κανάρη Αριστείδης, στην προσπάθειά του να κρατήσει τα Ανάκτορα υπό τον έλεγχο των Ορεινών.

Από το άρθρο του Γ. Τσερεβελάκη, «Ξένες επεμβάσεις στην Ελλάδα. Από τον Καποδίστρια έως τη Χούντα», περ. Ιστορικά θέματα, τχ. 23, σ. 6

Μετά την έξωση του βασιλιά Όθωνα τον Οκτώβριο του 1862, τη διακυβέρνηση της χώρας ανέλαβε προσωρινά η τριανδρία των Eλλήνων πολιτικών Μπενιζέλου Ρούφου, Κωνσταντίνου Κανάρη και Δημητρίου Βούλγαρη, που είχαν πρωτοστατήσει στην εκθρόνισή του. Η τριανδρία σχημάτισε κυβέρνηση και προκήρυξε εκλογές για τη σύγκληση της επονομαζόμενης «Δεύτερης εν Αθήναις Εθνοσυνέλευσης των Ελλήνων». Η περίοδος της Μεσοβασιλείας, με έντονες πολιτικές συγκρούσεις, κομματικά πάθη, ταραχές και ένοπλες συμπλοκές, θα διαρκέσει έως την άφιξη του Γεωργίου Α΄ στις 17 Οκτωβρίου 1863. Στο διάστημα αυτό οι Μεγάλες Δυνάμεις παρακολουθούν την επαναστατική μεταβολή στην Ελλάδα και παρεμβαίνουν συχνά στο πολιτικό γίγνεσθαι. Tελικά θα είναι αυτές που θα καθορίσουν την επιλογή και του επόμενου βασιλιά της Ελλάδας, ανεξάρτητα από δημοψηφίσματα ή κοινοβουλευτικές αποφάσεις.

 

Η Εθνοσυνέλευση, που ξεκίνησε τις εργασίες της τον Δεκέμβριο του 1863, διαιρέθηκε σε δύο μεγάλους πολιτικούς σχηματισμούς, τους «Ορεινούς» και τους «Πεδινούς», ονομασίες που θύμιζαν τις αντίστοιχες παρατάξεις της γαλλικής εθνοσυνέλευσης. Αρχηγός των Ορεινών ήταν ο μετριοπαθής Κωνσταντίνος Κανάρης, ενώ ηγετικό ρόλο ασκούσαν επίσης οι Μπενιζέλος Ρούφος, Αλέξανδρος Κουμουνδούρος, Δημήτριος Καλλιφρονάς κ.ά. Οι πληρεξούσιοί τους, οπαδοί του Ρωσικού και Γαλλικού Κόμματος, κάθονταν στα τελευταία καθίσματα της αίθουσας. Οι Πεδινοί, οπαδοί του Αγγλικού Κόμματος, καταλάμβαναν τα πρώτα καθίσματα και είχαν αρχηγό τον γνωστό για την αυταρχικότητά του Υδραίο κοτζάμπαση Δημήτριο Βούλγαρη, ο οποίος διεκδικούσε (όπως και οι αντίπαλοί του) τη μονοπώληση της εξουσίας.

 

Οι συνεχείς διαμάχες πολιτικών ομάδων και προσώπων για τη νομή της εξουσίας εντός και εκτός του Κοινοβουλίου δίχασε τον κόσμο, το στρατό και τη χωροφυλακή. Τελικά, ο πολιτικοί ανταγωνισμοί και οι φατριασμοί οδήγησαν στην πρώτη αιματηρή σύγκρουση των αντίπαλων ομάδων, γνωστή ως «Φεβρουαριανά» (8-11 Φεβρουαρίου 1863). Η έκρυθμη κατάσταση που επικρατούσε στα πολιτικά πράγματα εξελίχθηκε σε στάση έπειτα από μια θυελλώδη συνεδρίαση της Εθνοσυνέλευσης στις 7 Φεβρουαρίου. Οι έντονες διαφωνίες για το σχηματισμό του νέου υπουργικού συμβουλίου οδήγησαν σε παραίτηση τον Κωνσταντίνο Κανάρη και τέσσερις υπουργούς. Κατά την αγόρευσή του ο Βούλγαρης εξέφρασε απολυταρχικές διαθέσεις. Ακολούθησαν φωνές, χειροκροτήματα αλλά και έντονες αποδοκιμασίες. Η σύγκρουση μεταφέρθηκε στους δρόμους της Αθήνας με συμμετοχή του στρατού και της χωροφυλακής. Ο εμφύλιος ήταν προ των πυλών, με τις δύο παρατάξεις να έχουν καταλάβει καίρια σημεία της πόλης με στρατιωτικά σώματα. Τελικά η Εθνοσυνέλευση, θέλοντας να αντιμετωπίσει την πολιτική κρίση, ανέλαβε η ίδια προσωρινά την εκτελεστική εξουσία μέσω του αντιπροέδρου Αριστείδη Μωραϊτίνη. Σε νέα συνεδρίαση παραιτήθηκαν οι Ρούφος και Βούλγαρης και ορίστηκε πρωθυπουργός άνευ χαρτοφυλακίου ο πρόεδρος της συνέλευσης Ζηνόβιος Βάλβης. Ο εμφύλιος είχε αποτραπεί. Με τη λήξη της σύγκρουσης και τη συναδέλφωση των αντίπαλων ομάδων στην πλατεία Όθωνος, αποφασίστηκε η μετονομασία της σε πλατεία «Ομονοίας», αποτυπώνοντας έτσι έμπρακτα το συμφιλιωτικό κλίμα που επικράτησε. 

Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ)- Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης (ΜΙΕΤ). Συλλογή καρτ ποστάλ

Η πλατεία Ομονοίας, η πιο παλιά πλατεία της Αθήνας, είχε λάβει αρχικά το όνομα «πλατεία Ανακτόρων», καθώς, σύμφωνα με το πρώτο πολεοδομικό σχέδιο της Αθήνας (1834), που έγινε από τους αρχιτέκτονες Σταμάτη Κλεάνθη και Έντουαρντ Σάουμπερτ, προοριζόταν για την ανέγερση των Ανακτόρων. Η θέα της Ακρόπολης από την πλατεία είναι εξαιρετική, αλλά το σχέδιο για διάφορους πολιτικοοικονομικούς λόγους δεν ευοδώθηκε.

 

Στη συνέχεια η πλατεία πήρε το όνομα του βασιλιά Όθωνα προς τιμήν του. Η μετονομασία της σε «πλατεία Ομονοίας» οφείλεται κατά μία εκδοχή στις πολιτικές εξελίξεις του 1862. Στο σημείο αυτό της πόλης συγκεντρώθηκαν στις 14 Οκτωβρίου οι αρχηγοί και οι οπαδοί των αντίπαλων πολιτικών μερίδων για να πανηγυρίσουν όλοι μαζί την έξωση του Όθωνα. Λέγεται πως ο Δημήτριος Βούλγαρης, πρόεδρος της Προσωρινής Κυβερνήσεως, απευθυνόμενος προς τους συγκεντρωμένους, την αποκάλεσε «πλατεία Ομονοίας».

 

Κατά μια άλλη εκδοχή, το όνομά της δόθηκε μετά την κρίση των Φεβρουαριανών του 1863. Έπειτα από τετράωρη έντονη συνεδρίαση της Εθνοσυνέλευσης στις 9 Φεβρουαρίου, αποτράπηκε ο εμφύλιος και αδελφωμένοι οι ένοπλοι και άοπλοι οπαδοί των αντιμαχόμενων μερίδων συγκεντρώθηκαν στην πλατεία σε ένδειξη παύσης των εχθροπραξιών και της διχόνοιας. Η ομόνοια επικράτησε για λίγους μήνες, καθώς ακολούθησαν τα αιματηρά Ιουνιανά.

Από το βιβλίο του Γ. Κ. Καιροφύλα, Η Αθήνα του Μεσοπολέμου, Φιλιππότης, χ.τ. 1988. Διαθέσιμο στην ιστοσελίδα fosonline.gr/stiles/paraskinio/article/146472, στις 10.2.2022.

Από το άρθρο του Γ. Βώκου, «Ιουνιανά», περ. Τότε, τχ. 2, Ιούνιος 1983. Διαθέσιμο στην ιστοσελίδα anemourion.blogspot.com/2018/06/1863.html, στις 10.2.2022.

Τα πρώτα κτήρια που χτίστηκαν στην περιοχή ήταν η οικία Κυριάκου Δομνάδου και το«Ξενοδοχείον της Αγγλίας». 

Στη γωνία Αιόλου και Ευριπίδου (σημερινή Γεωργίου Σταύρου) χτίστηκε το 1837 η διώροφη νεοκλασική οικία του Κυριάκου Δομνάδου, φιλικού και καθηγητή φυσικής ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Το 1845 η Εθνική Τράπεζα αγόρασε την οικία Δομνάδου και στέγασε εκεί τη διεύθυνση και τις υπηρεσίες της. Η Εθνική Τράπεζα ήταν η πρώτη τράπεζα που είχε ιδρυθεί στην Ελλάδα με διάταγμα του βασιλιά Όθωνα στις 30 Μαρτίου 1841, αλλά η λειτουργία της ξεκίνησε το 1842 με πρώτο διευθυντή τον Γεώργιο Σταύρο. H Τράπεζα, καθώς δεν είχε μόνιμη στέγη, από το 1842 μέχρι το 1845 χρησιμοποιούσε τη μισθωμένη οικία των αδελφών Θ. και Α. Χαιρέτη στην οδό Σοφοκλέους, για να στεγάσει τις υπηρεσίες της.

Το 1839-1840 ξεκίνησε τη λειτουργία του το Ξενοδοχείον της Αγγλίας, το οποίο βρίσκεται ακριβώς δίπλα από την οικία Δομνάδου επί της οδού Αιόλου. Ιδιοκτήτης του ξενοδοχείου ήταν ο Γάλλος επιχειρηματίας Φραγκίσκος Φεράλδης. Το ξενοδοχείο αυτό αποτελούνταν από δύο διώροφα κτήρια. Θεωρούνταν το καλύτερο της Αθήνας τις δεκαετίες 1840-1850. Σε αυτό διέμεναν κατά την επίσκεψή τους στην Ελλάδα διπλωμάτες και επιφανείς επισκέπτες.

Από το 1845 η Εθνική Τράπεζα στεγάζεται στην Οικία Δομνάδου. Το 1875 η Τράπεζα αγοράζει τα δύο διώροφα κτήρια του παλαιού Ξενοδοχείου της Αγγλίας από τον τελευταίο τους ιδιοκτήτη και επεκτείνει το Κεντρικό της Κατάστημα. Από το 1889 μέχρι το 1900 στα κτήρια αυτά έγιναν τροποποιήσεις, ανακαινίστηκαν, ενοποιήθηκαν και προστέθηκε τρίτος όροφος με σχέδια του Ελβετού αρχιτέκτονα Εζέν Τρουμπ (EugèneTroump) και επίβλεψη του μηχανικού της Τράπεζας Αριστείδη Μπαλάνου. Τα εγκαίνια του καινούργιου ενοποιημένου κτηρίου έγιναν το 1901, και μέχρι σήμερα αποτελεί το Κεντρικό Κατάστημα της Εθνικής Τράπεζας. 

Το 1850, στην άλλη πλευρά της γωνίας Αιόλου και Ευριπίδου (σημερινή Γεωργίου Σταύρου), απέναντι από την οικία Δομνάδου, χτίστηκε η διώροφη οικία του Ευσταθίου Σίμου, πολιτικού, υπουργού Οικονομικών και πρεσβευτή. Το οίκημα διατηρείται μέχρι σήμερα. Το 1988 το κτήριο χαρακτηρίστηκε διατηρητέο και αξιοποιήθηκε με ποικίλους τρόπους, π.χ. ως ξενοδοχείο και εμπορικό κατάστημα. 

Κατά τη διάρκεια των ετών 1937-1940 πραγματοποιήθηκαν εργασίες  ανακαίνισης και προσθήκης τρίτου ορόφου σε σχέδια του αρχιτέκτονα Ανδρέα Πλουμιστού και φιλοτεχνήθηκαν εσωτερικές τοιχογραφίες από τους ζωγράφους Φώτη Κόντογλου και Γεώργιο Γουναρόπουλο. 

Τα τελευταία χρόνια έγινε μια προσπάθεια επαναφοράς της αρχικής μορφής του κτηρίου, καθώς οι επεμβάσεις που πραγματοποιήθηκαν στην περίοδο του Μεσοπολέμου την είχαν αλλοιώσει πολύ. 

Το 1873 ο Βασίλειος Μελάς, πλούσιος ομογενής μεγαλέμπορος στο Λονδίνο, αγόρασε στην Αθήνα τρία οικόπεδα, όπου και ανεγέρθηκε το φερώνυμο μέγαρο σε σχέδια του Ερνέστου Τσίλλερ (Ernst Ziller). Η κατασκευή του ολοκληρώθηκε το 1874. Πρόκειται για ένα διώροφο νεοκλασικό κτήριο με υπόγειο μεταξύ των οδών Αιόλου, Σοφοκλέους, Στρέιτ και Κρατίνου επί της πλατείας. Εκείνη την εποχή ήταν το μεγαλύτερο ιδιωτικό κτήριο της Αθήνας. Αρχικά χρησιμοποιήθηκε ως ξενοδοχείο με την επωνυμία «Grand Hôtel d’ Athènes», όπου διέμεναν κατά κύριο λόγο εύποροι Έλληνες της διασποράς. Η λειτουργία του ξενοδοχείου ενίσχυε οικονομικά την Επιτροπή Κληροδοτημάτων Μελά, η οποία έκτιζε νηπιαγωγεία σε όλη την Ελλάδα. Στο μέγαρο αυτό στεγάστηκαν για μικρό χρονικό διάστημα το Χρηματιστήριο (1881) και η Αθηναϊκή Λέσχη (1881-1894). 

Από το 1900 και για 73 χρόνια στο χώρο λειτουργούσε το Κεντρικό Ταχυδρομείο της Αθήνας. Με ένα μικρό διάλειμμα κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμουόπου στο κτήριο στεγάστηκαν η Υπηρεσία Λογοκρισίας, διάφορες στρατιωτικές υπηρεσίες και η Αγγλική Υπηρεσία Διαβιβάσεων, στην κατοχή γερμανικές υπηρεσίες αλλά και κατά τη διάρκεια του εμφυλίου αγγλική φρουρά. Κατά τη διάρκεια αυτών των ετών έγιναν εργασίες και προστέθηκε τρίτος όροφος. 

Το 1974 ανακηρύχθηκε διατηρητέο και τρία χρόνια αργότερα, το 1977, η Εθνική Τράπεζα μίσθωσε το κτήριο, το οποίο ανακαινίστηκε από τις Τεχνικές της Υπηρεσίες. Από τότε μέχρι και σήμερα το Μέγαρο Μελά στεγάζει υπηρεσίες της Εθνικής Τράπεζας. 

Το 1888 ολοκληρώθηκε το χτίσιμο του Δημοτικού Θεάτρου της Αθήνας απέναντι από το κτήριο της Εθνικής Τράπεζας σε σχέδια του αρχιτέκτονα Ερνέστου Τσίλλερ.

Η ανέγερσή του περιπετειώδης: Το 1873 επί δημαρχίας Παναγή Σ. Κυριακού ξεκίνησε η κατασκευή του σε σχέδια του Γάλλου αρχιτέκτονα Ι. Ζιράρ (Louis Marie Xavier Girard). Όμως λόγω έλλειψης χρημάτων οι εργασίες σταμάτησαν. Προκειμένου να ολοκληρωθεί χρειάστηκε η συνδρομή του Ανδρέα Συγγρού και εκπονήθηκαν νέα σχέδια από τον Ερνέστο Τσίλλερ. Το 1888 τελικά το κτήριο ολοκληρώθηκε και τα εγκαίνια του θεάτρου πραγματοποιήθηκαν στις 15 Οκτωβρίου 1888. Το θέατρο μπορεί να είχε μικρή σκηνή, αλλά η αίθουσά του ήταν μεγάλη με χωρητικότητα 1.000 θέσεις και πολύ καλή ακουστική. Κατά τη διάρκεια των 51 ετών της λειτουργίας του φιλοξένησε σημαντικούς Έλληνες και ξένους καλλιτέχνες. 

Από το 1922 και για πέντε χρόνια ο χώρος του θεάτρου μετατράπηκε σε χώρο φιλοξενίας προσφύγων από τη Μικρά Ασία, ενώ το 1927 ξεκίνησαν εργασίες για να αποκατασταθούν οι ζημιές που προκλήθηκαν από την παραμονή τους. Μέχρι το 1939, όταν τελικά κατεδαφίστηκε, το θέατρο δεν είχε λειτουργήσει. 

Πέραν της επίσημης αυτής ονομασίας της, αναφέρεται και με διάφορους άλλους τρόπους κυρίως λόγω των κτηρίων που βρίσκονταν εκεί. 

Την εποχή εκείνη η πλατεία ήταν γνωστή και ως «(Σ)τα Κανόνια» ή «Πλατεία Γυμνασίων». Μέχρι το 1859 στην πλατεία βρίσκονταν τα κανόνια του πυροβολικού παραταγμένα σε υπόστεγο, με τα οποία γίνονταν ασκήσεις στην ανατολική πλευρά της. Ο Γάλλος περιηγητής και μυθιστοριογράφος Εντμόν Αμπού (Edmond About), που επισκέφτηκε την Αθήνα την περίοδο 1852-1853, αναφέρει στο βιβλίο του LaGrèce Contemporaine (1854) (Η Ελλάδα του Όθωνος, Αφοί Τολίδη, Αθήνα χ.χ.) «Οι κάτοικοι του Ξενοδοχείου της Αγγλίας, ανοίγοντας τα παράθυρά τους, μπορούσαν να μετρήσουν τα δώδεκα μικρά κανόνια που απάρτιζαν ολόκληρο το πυροβολικό του ελληνικού βασιλείου».

Από τη δεκαετία του 1870, όταν άρχισε να κατασκευάζεται το Δημοτικό Θέατρο, μετονομάστηκε σε «Πλατεία Νέου Θεάτρου» και, μετά την ολοκλήρωσή του, σε «Πλατεία Δημοτικού Θεάτρου». Επίσης υπάρχουν και μεταγενέστερες αναφορές ως «Πλατεία Ταχυδρομείου», «Πλατεία Εθνικής Τραπέζης», «Πλατεία Δημαρχείου».

Το 1951 πεθαίνει ο πρώην δήμαρχος Αθηναίων Κωνσταντίνος Κοτζιάς και για να τον τιμήσουν η πλατεία μετονομάζεται σε «πλατεία Κοτζιά». 

Πρόκειται για την πλατεία στο κέντρο της Αθήνας που περιβάλλεται από τις οδούς Αθηνάς, Κρατίνου, Αιόλου και Ευπόλιδος. Οι περισσότεροι Αθηναίοι την έχουν ταυτίσει με το όνομα του Κωνσταντίνου Κοτζιά, δημάρχου της Αθήνας τη διετία 1934-1936. Είναι γεγονός ότι η συγκεκριμένη πλατεία έχει αλλάξει πολλές ονομασίες: πλατεία Λουδοβίκου, πλατεία Δημαρχείου, πλατεία Κοτζιά. 

Ας δούμε όμως την ιστορία της και τα επιβλητικά ιστορικά κτήρια που την περιβάλλουν, ξεκινώντας χρονικά από τη σύσταση του Δήμου Αθηναίων και τη μεταφορά τής πρωτεύουσας από το Ναύπλιο στην Αθήνα την 1η Δεκεμβρίου 1834. Από την εποχή αυτή και μετά η Αθήνα σταδιακά μεταμορφώνεται. Από έρημη πόλη με λιγοστούς κατοίκους, πέτρινα σπίτια και πολλά ερείπια, λόγω του απελευθερωτικού Αγώνα, η Αθήνα θα υποστεί αλλεπάλληλες αλλαγές μέχρι να αποκτήσει τελικά την αίγλη της πρωτεύουσας. 

Λίγο πριν είχε ξεκινήσει ο σχεδιασμός και η ανοικοδόμησή της. Το 1832 ο Έλληνας Σταμάτης Κλεάνθης και ο Βαυαρός Εδουάρδος Σάουμπερτ (Eduard Schaubert), αρχιτέκτονες-πολεοδόμοι, συνέταξαν το πρώτο πολεοδομικό σχέδιο των Αθηνών. Το σχέδιο αυτό περιλάμβανε μια μεγάλη πλατεία, τον «Κήπο του Λαού» (εκτενέστερη της σημερινής), που όμως δεν προχώρησε. Το 1834 ακολούθησε το σχέδιο του Βαυαρού αρχιτέκτονα Λέο φον Κλέντσε (Leo von Klenze). 

Βασικό χαρακτηριστικό της οδού Αιόλου είναι ότι ιστορικά σημειώνει πολλές πρωτιές:

Το πρώτο ξενοδοχείο της Αθήνας ήταν το «Ξενοδοχείον της Ευρώπης» του Ιταλoύ Καζάλι (Casali) και της Βιεννέζας συζύγου του, που ξεκίνησε να λειτουργεί το 1832 υπό τη διεύθυνσή τους. Τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του θεωρούνταν το καλύτερο ξενοδοχείο της Αθήνας, καθώς εκεί προτιμούσαν να διαμένουν ξένοι διπλωμάτες, Βαυαροί αξιωματούχοι και περιηγητές, ακόμα και ο βασιλιάς Όθωνας κατά τη δεύτερη επίσκεψή του στην Αθήνα. Στην οδό Αιόλου υπήρχαν πολλά ακόμα ξενοδοχεία όπως το «Βύρων».

Από το 1835, με τη λειτουργία του πρώτου ευρωπαϊκού ζαχαροπλαστείου της Αθήνας, το ζαχαροπλαστείο του Λερίου, οι Αθηναίοι γνώρισαν και γεύτηκαν ποικιλία γλυκών. Ένα όμως ατυχές γεγονός κηλίδωσε την ιστορία του. Στο χορό του αντιβασιλέα Άρμανσπεργκ χρησιμοποιήθηκε για την παρασκευή των παγωτών μεγάλη ποσότητα χρωστικών ουσιών. Αποτέλεσμα ήταν οι καλεσμένοι του αντιβασιλέα να εκδηλώσουν στομαχόπονο. Επίσης, από το 1841 το ζαχαροπλαστείο «Παυλίδης» του Σπυρίδωνος Παυλίδη άρχισε να γλυκαίνει τους Αθηναίους και τους ξένους επισκέπτες της πόλης. Είκοσι χρόνια αργότερα, το 1861, εκεί παρασκευάστηκε για πρώτη φορά σοκολάτα. 

Εκτός από το πρώτο ζαχαροπλαστείο, στην οδό Αιόλου εντοπίζουμε και το πρώτο εστιατόριο της Αθήνας, το εστιατόριο «Πετρούπολις». Αλλά και πολλά καφενεία, με το «Ωραία Ελλάς» να ξεχωρίζει, καθώς ήταν το πιο γνωστό και διάσημο καφενείο της Αθήνας, στη συμβολή των οδών Ερμού και Αιόλου.

Στην οδό Αιόλου το 1836 ξεκίνησε τη λειτουργία του το πρώτο φαρμακείο της Αθήνας, το ιστορικό φαρμακείο του Σταματίου Κρίνου. Σε αυτό αποτείνονταν οι γιατροί της πόλης μέχρι και τις αρχές του 20ού αιώνα, όταν πια σταμάτησε η λειτουργία του. Ένα άλλο φαρμακείο της περιοχής ήταν του Καβάκου. 

Επιπλέον στην οδό Αιόλου συναντούμε και δύο πολύ γνωστούς ναούς, το ναό της Παναγίας της Χρυσοσπηλιώτισσας και το ναό της Αγίας Ειρήνης. Ο ναός της Αγίας Ειρήνης, μετά τις καταστροφές που υπέστη ο πρότερος βυζαντινός ναός λόγω της Επανάστασης, ανακαινίστηκε και από το 1835 κατείχε τη θέση του Μητροπολιτικού ναού. Εκεί γινόταν η ανάδειξη του δημάρχου της Αθήνας, το 1835 πραγματοποιήθηκε η τελετή ενηλικίωσης του Όθωνα αλλά και το 1836 η δοξολογία πριν από την τελετή θεμελίωσης των ανακτόρων. Αργότερα ανοικοδομήθηκε ένας νέος ναός σε σχέδια του Λύσανδρου Καυταντζόγλου, η αποπεράτωση του οποίου έγινε το 1892. 

Ο μεσαιωνικός ναός της Παναγίας της Χρυσοσπηλιώτισσας ανακαινίστηκε πρόχειρα το 1835 από τις καταστροφές που είχε υποστεί κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. Αργότερα αποφασίστηκε η ανέγερση νέου μεγαλύτερου ναού. Η ανοικοδόμησή του ξεκίνησε το 1863, όμως ο Δημήτριος Ζέζος που είχε αναλάβει τα σχέδια είχε ήδη πεθάνει, οπότε η συνέχιση του έργου ανατέθηκε στον αρχιτέκτονα Παναγή Κάλκο. Ο θάνατος και του δεύτερου αρχιτέκτονα Κάλκου οδήγησε στο να αναλάβει ο Ερνέστος Τσίλλερ την επίβλεψη του ναού, ο οποίος στη συνέχεια παραιτήθηκε λόγω διαφωνίας για τον τρούλο. Και ήταν ο δήμαρχος Αθηναίων Δημήτριος Σούτσος που, με την ιδιότητα  του πολιτικού μηχανικού, σχεδίασε τελικά τον τρούλο. Έπειτα από όλες αυτές τις περιπέτειες, η ανέγερση του νέου μεγαλύτερου ναού ολοκληρώθηκε το 1892.

Στην οδό Αιόλου χτίστηκαν και ιδιωτικές κατοικίες όπως η οικία του Ανάργυρου Πετράκη, του πρώτου δημάρχου της Αθήνας.

Πρόκειται για έναν από τους κεντρικούς δρόμους της Αθήνας με μεγάλη και πλούσια ιστορία, ο πρώτος δρόμος που χαράχτηκε όταν το 1834 η Αθήνα ανακηρύχθηκε πρωτεύουσα του νεοελληνικού κράτους. Τα επόμενα χρόνια η Αιόλου λιθοστρώθηκε και το 1906 ήταν από τους πρώτους δρόμους που επιστρώθηκε με άσφαλτο, γεγονός που παρακολούθησαν με μεγάλο ενδιαφέρον οι Αθηναίοι. Σχεδόν έναν αιώνα μετά στο μεγαλύτερο μέρος της πεζοδρομήθηκε και έλαβε τη σημερινή της μορφή. 

Η οδός Αιόλου ξεκινούσε από το «Ωρολόγιον του Κυρρήστου», τον υποτιθέμενο «Ναό του Αιόλου», το αρχαίο μνημείο στο οποίο απεικονίζονται προσωποποιημένοι οι οκτώ φτερωτοί άνεμοι. Πήρε λοιπόν την ονομασία της από τον Αίολο, ο οποίος στη μυθολογία ήταν έμπιστος του Δία και κρατούσε τους ανέμους στον ασκό του. 

Για πολλά χρόνια ήταν κέντρο οικονομικής, εμπορικής και κοινωνικής δραστηριότητας. Στην οδό Αιόλου είχαν ανεγερθεί σημαντικά κτήρια, έργα γνωστών αρχιτεκτόνων, τα οποία λειτουργούσαν είτε ως κατοικίες, ναοί, καταστήματα είτε στέγαζαν επιχειρήσεις που είχαν εκεί την έδρα τους. 

Όποιος περιδιάβαινε την οδό Αιόλου αντίκριζε ξενοδοχεία τα οποία φιλοξενούσαν ξένους περιηγητές, Έλληνες της διασποράς και επίσημους επισκέπτες της πόλης, αλλά και ζαχαροπλαστεία, καφενεία, εκκλησίες, βιβλιοπωλεία, τράπεζες, καταστήματα και αργότερα τα πρώτα πολυκαταστήματα.

Λυκούδης, Εμμανουήλ, «Το κατάστημα της Εθνικής Τραπέζης αμυνόμενον φρούριον» στις Επιφυλλίδες, τχ. Η΄, Α΄ 1926, σ. 23-40. Αναδημοσίευση στο Εμείς και η τράπεζα, τχ. 25.

Συλλογικό, Ο Ηπειρώτης Γεώργιος Σταύρος, 1788-1869. Θεμελιωτής της οικονομικής συγκρότησης του νεοελληνικού κράτους, Ιστορικό Αρχείο Εθνικής Τράπεζας, Αθήνα 2010.

Συλλογικό, Το νέο κτήριο Διοικήσεως. Από την κατοικία του Γεωργίου Σταύρου στο επιτελικό κέντρο του ομίλου της Εθνικής Τράπεζας, Ιστορικό Αρχείο Εθνικής Τράπεζας, Αθήνα 1999.

Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ) -Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας (ΜΙΕΤ),  Φωτογραφικό αρχείο

Απέναντι από το Δημαρχείο της Αθήνας βρίσκεται ο αρχαιολογικός χώρος της πλατείας. Το διάστημα 1985-1988 διενεργήθηκε στη θέση αυτή τριετής ανασκαφική έρευνα, η οποία συνεχίστηκε και ολοκληρώθηκε αργότερα. Ο αρχαιολογικός χώρος που είναι ορατός σήμερα περιλαμβάνει το σημαντικότερο τμήμα της ανασκαφής. Μεγάλο μέρος περιλαμβάνει την Αχαρνική Οδό, οδική αρτηρία η οποία ξεκινούσε από την πύλη του αρχαίου τείχους στη θέση που βρίσκεται το Νέο Κτήριο της Εθνικής Τράπεζας και οδηγούσε προς τους βόρειους δήμους της Αττικής. Αριστερά και δεξιά αυτής της οδού βρέθηκε νεκροταφείο με πλήθος κτερισμάτων, όπως πήλινα αγγεία που συνοδεύουν τις ταφές ή τις πυρές σε όλες τις περιόδους χρήσης του στην αρχαία εποχή (από τον 9ο αιώνα π.Χ μέχρι τον 3ο μ.Χ. αιώνα).

Από την έκδοση Alfred van den Brule, L’orient hellène. Grèce-Crète-Macédoine, Félix Juven, Παρίσι [1907], σ. 126.