Оның негізгі ерекшеліктері:

1. Космоцентризм – әлем үйлесімді жүйе ретінде қарастырылды, оны логос (ақыл-ой бастамасы) басқарады.

2. Рационалдылық – шындықты тануда ақыл мен логикаға сүйену.

3. Этика және ізгілік – антикалық философияда адам бақыты (эвдемония) ізгілікке байланысты деп саналды.

4. Саяси философия – әділеттілік пен мемлекеттің құрылымы туралы ойлар (Платон, Аристотель).

5. Онтология және метафизика – болмыс пен шындықтың табиғатын зерттеу (Парменид, Платон).

6. Гносеология – таным теориясы, сезімдік және ақыл-ой арқылы танылатын әлем айырмашылығы.

Антикалық философия мына негізгі мәселелерді қамтыды:
✅ Онтология – болмыс пен әлемнің бастауы.
✅ Гносеология – білім және ақиқатқа жету жолдары.
✅ Этика – адамгершілік, ізгілік және бақыт.
✅ Антропология – адам жаны мен денесі.
✅ Саясат – мемлекет және биліктің формалары.

Антикалық философияның ерекшелігі мен негізгі мәселелері туралы пікірім

Антикалық философия – қазіргі философиялық дәстүрдің негізін қалаған ойлау жүйесі. Оның ерекшелігі – табиғатты, адамды және қоғамды діни немесе мифологиялық түсініктерге сүйенбей, рационалды тұрғыдан зерттеуінде. Бұл дәуірде философтар логика, этика, саясат, метафизика, таным және болмыс туралы маңызды сұрақтар қойып, адамзат дамуына үлкен үлес қосты.

Антикалық философияның басты ерекшеліктері:
✅ Космоцентризм
✅ Рационалдылық
✅ Жан-жақтылық
✅ Диалектикалық әдіс

Ал оның негізгі мәселелері – болмыс, таным, этика, адам және мемлекет тақырыптарын қамтиды. Бұл сұрақтар әлі күнге дейін өзекті.

🔹 Онтология – «Әлем неден тұрады?» деген сұраққа жауап іздеу.
🔹 Гносеология – «Білімнің шегі бар ма?» деген мәселе.
🔹 Этика – «Адам қалай өмір сүруі керек?» деген сұраққа жауап беру.
🔹 Саясат – «Әділетті қоғам құру мүмкін бе?» деген мәселе.

Менің ойымша, антикалық философия – адамзаттың интеллектуалды дамуының іргетасы. Платон мен Аристотельдің идеялары әлі де саясатта, ғылымда және моральдық құндылықтарда өз маңызын жойған жоқ. Мысалы, Платонның «идеалды мемлекет» концепциясы немесе Аристотельдің «алтын орта» принципі бүгінгі күнге дейін өзекті.

Қорыта айтқанда, антикалық философия бізге ақиқатқа жетудің логикалық, рационалды және терең ойлау тәсілін үйретті. Ол – тек тарих емес, қазіргі заманға да бағыт беретін құнды ілім.

Антикалық философия – қазіргі заманғы ғылым, мәдениет және ойлау жүйесінің негізін қалаған ұлы интеллектуалды кезең. Ол тек Еуропаға ғана емес, бүкіл әлемге ықпал етті. Бұл философия білімге, логикаға, әділеттілікке, танымға және адамның болмысына деген көзқарасты қалыптастырды.

1. Ғылымның дамуына әсері

Антикалық философия ғылымның көптеген салаларына әсер етті:

Физика – Демокриттің атомистикалық теориясы кейін кванттық физиканың негізіне айналды.

Математика – Пифагор, Евклид, Архимед математикалық заңдарды қалыптастырды.

Логика – Аристотель логика ғылымын жасап, оның қағидалары әлі де қолданылады.

Астрономия – Птолемейдің геоцентрлік моделі кейін Коперник пен Галилей зерттеулеріне жол ашты.

Маңызы: Антикалық философия ғылымды дін мен мифтен ажыратып, рационалды ойлаудың негізін қалады.

2. Батыс және Шығыс философиясына ықпалы

Антикалық философия тек Еуропаға ғана емес, басқа өркениеттерге де әсер етті:

Батыс философиясы – Қайта өрлеу дәуірінде Платон мен Аристотель идеялары қайта жанданды.

Шығыс философиясы – Стоиктер мен буддизмнің ұқсастығы бар (эмоцияларды басқару, тағдырды қабылдау).

Ислам философиясы – Әл-Фараби, Ибн Сина сияқты мұсылман ойшылдары Аристотель мен Платон еңбектерін дамытты.

Маңызы: Антикалық философия түрлі мәдениеттердің интеллектуалды дамуына ықпал етті.

3. Саясат пен құқық жүйесінің негізі Платонның «Мемлекеті» – идеалды қоғам туралы алғашқы теориялардың бірі.

Аристотельдің саяси теориясы – қазіргі демократия мен биліктің бөліну принциптеріне негіз болды.

Рим құқығы – стоицизмнің адам құқықтары туралы идеялары қазіргі заң жүйелеріне әсер етті.

Маңызы: Бүгінгі демократиялық мемлекеттер мен құқықтық жүйелер антикалық философия идеяларына негізделеді.

4. Адам және мораль мәселелері

Антикалық философия адам өмірінің мәні, бақыт және ізгілік туралы сұрақтарға жауап іздеді.

- Сократ – «Өзіңді таны!» – өзін-өзі дамыту идеясы.

- Аристотель – «Алтын орта» – дұрыс өмір сүру қағидасы.

- Эпикур – өмірдің мәні – ләззат пен тыныштық.

- Стоицизм – тағдырды қабылдау және эмоцияларды басқару.

Маңызы: Қазіргі этика мен моральдық принциптер антикалық философияға негізделген.

5. Әлемдік мәдениетке әсері

Антикалық философия әдебиет, өнер, музыка және психологияға да ықпал етті.

Өнер мен әдебиет – Гомер, Софокл, Эсхил шығармаларының философиялық астары бар.

Музыка теориясы – Пифагор музыка мен математиканың байланысын зерттеді.

Психология – Платон мен Аристотель адамның жанын зерттеді, бұл кейін психология ғылымының дамуына әсер етті.

Маңызы: Антикалық философия мәдениеттің барлық салаларына ықпал етті.

Қорытынды

✅ Ғылымның негізін қалады – физика, математика, астрономия, медицина.

✅ Саясат пен құқық жүйесін қалыптастырды – демократия, әділеттілік, заң.

✅ Адамзаттың моральдық-этикалық дамуында маңызды рөл атқарды.

✅ Батыс, Шығыс және Ислам философиясына ықпал етті.

✅ Әлемдік мәдениетке әсер етті – өнер, музыка, әдебиет, психология.

Антикалық философия – тек өткеннің емес, қазіргі заманның да интеллектуалды іргетасы! 💡✨

«Адам – барлық нәрсенің өлшемі»

– бұл шындықтың субъективтілігін білдіреді деген екен. Протагордың бұл ойы субъективизмді және релятивизмді қолдайды, яғни адамдар айналадағы дүниені әртүрлі қабылдайды, сондықтан абсолютті шындық жоқ. Бұл идея софистер философиясының негізі болды және кейінірек Сократ, Платон және Аристотельдің сынына ұшырады.

Сократ – жазба еңбектер қалдырмаған адам. Байлық қумаған. Сондықтан өз заманының софистерін олардың ақиқатты тым салыстырмалы қылғаны үшін жек көрген.

Сократ софистердің "Адам – өлшем" деген тұжырымдарымен келіседі, бірақ ол нақты, өз заманының пайда іздеген адамы емес, ол – тек адам ретінде алынғандағы адам. Сократтың айтуынша, адамның терең мәні – оның жан дүниесінде. Ал адамның жаны – оның ойлауға деген қабілеті, оның парасаты, адамгершілікке негізделген жүріс-тұрысы мен іс-әрекеті. Адамды дене ретінде емес, сана ретінде түсіну керек. Ол – өз-өзін санасы арқылы сынай алатын, ар-ұжданы бар тұлға. Олай болса, адамның жан дүниесін тәрбиелеу қажет, оны өсіп-өндіруіміз керек. Өз қаласының адамдарына арнап, ол:

"Сендер өз денелеріңді болмаса байлықты, басқа керек заттарды бірінші ретте ойламаңдар, ең алдымен өз жан дүниелеріңді тәрбиелеп өсіріп, тазалаңдар, өйткені ізгілік байлықтан емес, байлық пен басқаның бәрі ізгіліктен шығады",

– дейді.

Софистер адамды риторика мен сендіру тұрғысынан қарастырса, Сократ адамды ақиқат пен моральдық кемелдікке ұмтылатын саналы жан ретінде сипаттады.

1. Идеялар теориясы
   Платонның пікірінше, біздің айналамыздағы материалдық әлем – тек өзгермелі көлеңке, ал нағыз шындық – идеялар әлемі. Әрбір заттың және құбылыстың идеалды пішіні бар, ал біз көріп отырған нәрселер – сол пішіндердің жетілмеген көшірмелері.

   Мысал:
   Мінсіз шеңберді ешкім қағазға идеалды түрде сала алмайды, бірақ бәріміз оның қандай болатынын елестете аламыз. Бұл Платонның идеялар әлемінің бар екенін дәлелдейді.

2. Әділеттілік теориясы
   Платон әділетті қоғам үш таптан тұруы керек деп санады: билеушілер (философтар), сақшылар (әскерилер) және жұмысшылар (қалған халық). Ол әр адам өзіне лайықты міндетті орындағанда ғана әділеттілік орнайды деп есептеді.

   Мысал:
   Егер қоғамда әр адам өз ісімен айналысса – дәрігерлер адамдарды емдесе, мұғалімдер білім берсе, ал билік әділ шешімдер қабылдаса – қоғам тұрақты және әділетті болады.

3. Жанның өлмейтіндігі теориясы
   Платон адамның жаны мәңгі өмір сүреді деп сенді. Ол "Федон" диалогында жанның денеден азат болғаннан кейін идеялар әлеміне қайтатынын дәлелдеді.

   Мысал:
   Кейбір адамдар бала кезінен ерекше таланттарымен көзге түседі, мысалы, жас музыканттар ешқандай дайындықсыз күрделі әуендерді ойнай алады. Платонның теориясы бойынша, бұл олардың жанында бұрынғы өмірден қалған білім болуы мүмкін.

Платонның философиясы – мәңгілік идеялар, жанның өлмейтіндігі және әділеттілік принциптеріне негізделген терең ілім. Оның көзқарастары саясаттан бастап, психологияға дейінгі көптеген ғылымдарға әсер етті. Платонның идеялары бүгінгі күнге дейін өзектілігін жоғалтпай, адамзат ойының негізін қалаушылардың бірі ретінде бағаланады.

Аристотель логиканың негізін қалап, силлогизм жүйесін енгізді. Оның философиясы тәжірибеге (эмпиризмге) негізделіп, әлемді зерттеуде бақылау мен талдауға баса назар аударды.

Негізгі еңбектері: «Органон» (логика), «Метафизика», «Никомах этикасы», «Саясат», «Поэтика».

Оның идеялары Батыс философиясына, ғылымға және саясатқа үлкен әсер етті.

Аристотель философиясының «тұтас жүйе» деп аталуы оның әртүрлі білім салаларын біртұтас ілімге біріктіргендігімен байланысты. Ол философияны жеке-жеке тақырыптар ретінде қарастырмай, логика, метафизика, этика, саясат, жаратылыстану, эстетика сияқты салаларды бір жүйеге келтірді.

1. Логика – ойлаудың негізі

Аристотель алғаш болып логиканы жеке ғылым ретінде дамытты. Оның силлогизм теориясы кейінгі философия мен ғылымның негізіне айналды. Логика оның бүкіл жүйесінің құрылымдық негізі болды.

2. Метафизика – болмыстың жалпы принциптері

Ол болмыстың төрт негізгі себебін (материалдық, формалық, қозғаушы және мақсаттық) анықтап, бүкіл шындық құрылымын түсіндіруге тырысты.

3. Таным теориясы – тәжірибе мен рационалды ойлаудың үйлесімі

Аристотель эмпирикалық әдісті қолданды, яғни білім тек ойлаумен ғана емес, тәжірибемен де дәлелденуі керек деді. Бұл ғылыми әдістің бастауы болды.

4. Этика – адамның мақсаты мен құндылықтары

Аристотель адам өмірінің мақсаты эвдемония (бақыт, кемелдік) екенін айтты және оны парасаттылық пен адамгершілік арқылы жүзеге асыруға болатынын негіздеді.

5. Саясат – қоғамды басқару принциптері

Ол мемлекеттің әртүрлі формаларын зерттеп, ең жақсы басқару жүйесі аралас басқару екенін көрсетті.

6. Эстетика – өнер мен катарсис

Аристотель «Поэтика» еңбегінде өнердің қоғамға әсерін түсіндіріп, трагедияның адамды катарсис (тазару) арқылы тәрбиелейтінін айтты.

Қорытынды

Аристотельдің философиясы жеке-жеке салалардан тұрса да, олар өзара байланысты тұтас жүйені құрайды. Ол философияны бөлшектемей, оның барлық салаларын біріктіріп, бір үлкен ілім ретінде қарастырды. Сондықтан оны «философияның тұтас жүйесін жасаушы» деп атайды.

https://youtu.be/7cXg-guuzvA?si=OnCEKU9Qo8dbtX1E эпикур

https://youtu.be/1YtSv70PCRM?si=2CuZoRew1JPkn1Nk скептик

Эллинизм дәуіріндегі философия

Эллинизм философиясы (б.з.д. IV–I ғ.) – Александр Македонскийдің жорықтарынан кейін пайда болған жаңа мәдени және философиялық кезең. Бұл дәуірде грек мәдениеті шығыс елдерімен араласып, философия адамның жеке өмірі мен ішкі дүниесіне көбірек мән бере бастады.

Эллинизм дәуірінде өмірдің мәні, мораль, бақытқа жету жолдары басты тақырыптарға айналды. Осы кезеңде стоицизм, эпикуреизм және скептицизм сияқты жаңа философиялық бағыттар пайда болды.

1. Стоицизм

Негізін қалаушы: Зенон Китийский (б.з.д. IV–III ғ.).

Негізгі идеялар:

• Адам тағдырға қарсы шықпай, оны сабырлықпен қабылдауы керек.

• Ақыл мен өзін-өзі ұстай білу – ең жоғары құндылықтар.

• Нағыз бақыт эмоцияларды бақылау және табиғат заңдарына сай өмір сүру арқылы келеді.

Белгілі өкілдері: Сенека, Эпиктет, Марк Аврелий.

✦ Мысал: Егер қиындыққа тап болсаң, оны тағдырдың бір бөлігі ретінде қабылдап, сабыр сақтау керек.

2. Эпикуреизм

Негізін қалаушы: Эпикур (б.з.д. IV–III ғ.).

Негізгі идеялар:

• Бақытқа жету үшін қорқыныштан арылу керек.

• Ләззат – өмірдің басты мақсаты, бірақ ол саналы және рухани ләззат болуы тиіс.

• Адам қарапайым өмір сүруі және шектен тыс құмарлықтарға берілмеуі керек.

Белгілі өкілдері: Лукреций.

✦ Мысал: Қымбат заттар емес, достық пен ішкі тыныштық – нағыз бақыттың көзі.

3. Скептицизм

Негізін қалаушы: Пиррон (б.з.д. IV–III ғ.).

Негізгі идеялар:

• Абсолютті ақиқат жоқ, барлық білім күмәнді.

• Адам ешнәрсеге сенбеуі керек, себебі түйсігіміз бен ақылымыз жаңылыстыруы мүмкін.

• Ішкі тыныштыққа жету үшін ештеңені дәлелдеуге тырыспау қажет.

Белгілі өкілдері: Секст Эмпирик.

✦ Мысал: Кез келген пікірге күмән келтіріп, шындықтың біржақты анықтамасын іздемеу керек.

Эллинизм философиясының ерекшеліктері:

✔ Адамның ішкі әлеміне баса назар аударды (бақыт, жан тыныштығы, эмоцияларды басқару).

✔ Ғылым мен философия тығыз байланыста болды (астрономия, медицина, логика дамыды).

✔ Космополиттік көзқарас қалыптасты (адамзат біртұтас әлемнің бөлігі ретінде қарастырылды).

Қорытынды:

Эллинизм дәуірінде философия жеке адамның өміріне бағытталып, қалай бақытты болуға болады?, қалай тыныш өмір сүруге болады? деген сұрақтарға жауап іздеді. Бұл кезеңдегі идеялар бүгінгі күнге дейін өзектілігін жоғалтқан жоқ.

Неоплатонизм – антикалық философияның соңғы ірі бағыттарының бірі. Ол Платонның ілімін дамытып, оны мистикалық және діни элементтермен толықтырды. Бұл бағыт б.з. III–VI ғасырларда өркендеп, кейін христиан философиясына үлкен әсер етті.

Негізін қалаушы:

✔ Плотин (б.з. III ғ.) – неоплатонизмнің негізгі жүйесін жасаушы.

Негізгі идеялар:

1. Біртұтас бастаудың (Абсолюттің) болуы

• Барлық нәрсенің негізінде Бір (Единое) жатыр.

• Бір – толық, жетілген, материалдық әлемнен тысқары тұрған рухани мән.

• Ол Жақсылықтың, Әдеміліктің және Шындықтың қайнар көзі.

2. Эманация (әлемнің шығуы)

• Әлем Бірден тарайды (эманацияланады) және үш деңгейден тұрады:

1. Ақыл (Нус) – барлық идеялар мен ақиқаттардың жиынтығы.

2. Жан (Псюхе) – Жан физикалық әлем мен рухани әлемнің арасындағы көпір.

3. Материалдық әлем – ең төменгі, жетілмеген, уақытша өмір сүретін сала.

3. Адамның мақсаты – қайта Бірге оралу

• Адам рухани тазару арқылы материалдық әлемнен жоғары көтеріліп, Бірмен бірігуі керек.

• Бұл интеллектуалды және мистикалық тәжірибе арқылы жүзеге асады.

4. Зұлымдық – жақсылықтың жоқтығы

• Неоплатониктер зұлымдықты шынайы күш деп есептемеді. Ол жарықтың жоқтығы сияқты, жақсылықтың жоқтығынан пайда болады.

Белгілі өкілдері:

✔ Плотин – неоплатонизмнің негізін қалаушы, «Энеадтар» еңбегінің авторы.

✔ Порфирий – Плотиннің шәкірті, неоплатонизмді жүйелеп жазған.

✔ Прокл – неоплатонизмді дамытып, христиан философиясына ықпал етті.

Неоплатонизмнің ықпалы:

✔ Христиандық теологияның дамуына әсер етті (Құдай мен әлемнің қатынасы туралы идеялар).

✔ Ислам философиясында (әсіресе, суфизмде) қолданылды.

✔ Орта ғасыр философиясы мен Қайта өрлеу дәуірінде қайта жаңғырды.

Қорытынды:

Неоплатонизм – Платонның идеяларын діни және мистикалық көзқарастармен толықтырған философиялық бағыт. Ол әлемді рухани иерархия ретінде қарастырып, адамның мақсатын Құдаймен (Бірмен) бірігу деп санады.

“Кейбір фактілер бар, олар мүмкін емес. Адам тілі арқылы өрнектеледі. Біз жалпы осындай фактілердің бар екенін мойындауымыз керек, бірақ біз оларды түсініп немесе білдіре алмасақ та”,- адам тілімен толық сипаттау немесе түсіну мүмкін еместігін айтады, яғни, біздің танымымыздың шегі бар: біз бір заттың бар екенін білеміз, бірақ оны толығымен түсініп, басқаларға жеткізе алмаймыз. Мысалы, түстерді ешқашан көрмеген адамға қызыл түсті түсіндіру мүмкін емес. Біз қанша сипаттасақ та, ол оны шынайы түрде елестете алмайды. Сол сияқты біз жарқанаттың ультрадыбыстық қабылдауын түсінуге тырысқанымен, оны толық сезініп, сипаттай алмаймыз.

Томас Нагельдің “Жарқанат болу қандай?” шығармасы өмірде кездесетін жағдайлармен тығыз байланысты, әсіресе, біз басқа адамдардың немесе тіршілік иелерінің санасын, эмоциясын және тәжірибесін толық түсіне алмайтын кездерде.

21-ғасырдың үңгірі: әлеуметтік желілер және виртуалды әлем

Платонның “Үңгір аңызы” қазіргі қоғамда жаңа мағынаға ие болды. 21-ғасырда адамдардың шындықты қабылдауына ең үлкен әсер ететін фактор – әлеуметтік

желілер мен цифрлық әлем.

Бүгінгі “үңгір” – әлеуметтік желілер, интернет және виртуалды шындық. Адамдар шынайы өмірдің орнына экрандағы контентке, трендтерге, манипуляциялық жаңалықтарға, фильтрленген суреттерге, лайктар мен пікірлерге негізделген жасанды әлемге сенеді.

• Әлеуметтік желілер (Instagram, TikTok, Facebook, X, YouTube) – адамдар шынайы өмірден гөрі, экрандағы “идеалды” әлемді қабылдайды.

• Фейк жаңалықтар мен пропаганда – адамдар тек өздеріне ыңғайлы немесе алгоритм ұсынған ақпаратты тұтынып, объективті шындықтан алыстайды.

• VR және ойын индустриясы – кейбір жастар шынайы өмірден қашып, виртуалды әлемде өмір сүруге дағдыланады.

• Фильтрленген өмір және инфлюенсерлер мәдениеті – адамдар өзін басқалармен салыстырып, жалған стандарттарға сеніп, өзін төмен сезінеді.

Қазір біз қалай осы “үңгірге” кіріп жатырмыз?

1. Алгоритмдер арқылы манипуляция

• Әлеуметтік желілер адамдардың қызығушылығына сай контент ұсынып, оларды экраннан алыстатпайды.

• Мысал: TikTok-та бір видео қараған адам тоқтамай, келесісін қарай береді.

2. Шынайы өмірден гөрі виртуалды әлемге тәуелді болу

• Көп жастар реал өмірдегі қарым-қатынасты виртуалды ортаға ауыстырған.

• Олардың эмоциялары лайк, комментарий, реакция арқылы өлшенеді.

3. Ақпараттық шу және жалған ақпаратқа сену

• Жалған жаңалықтар, трендтер мен фейк идеологиялар жастардың санасын улайды.

• Олар біржақты көзқарасқа сеніп, басқа пікірлерге сыни көзбен қарамайды.

4. Әлеуметтік қысым мен жалған стандарттар

• “Идеал өмір” образдары (байлық, сұлулық, жетістік) адамдарды күйзеліске түсіреді.

• Шынайы өмір мен интернеттегі образдар сәйкес келмейді.

Бұл үңгірден қалай шығуға болады?

1. Сыни ойлауды дамыту

• Әр ақпаратты талдап, оның артында қандай мүдде барын түсіну керек.

• Балама ақпарат көздерін пайдалану.

2. Әлеуметтік желіні бақылауда ұстау

• Әлеуметтік желілерді саналы түрде пайдалану (уақыт шектеу қою, қажетсіз контенттен бас тарту).

• Шынайы өмірдегі қарым-қатынасты күшейту.

3. Цифрлық детокс жасау

• Аптасына немесе айына бір рет әлеуметтік желілерден толық үзіліс алу.

• Шынайы тәжірибелерге уақыт бөлу (спорт, кітап оқу, саяхат, шығармашылық).

4. Шынайы қарым-қатынасты дамыту

• Достармен, отбасымен бетпе-бет уақыт өткізу.

• Қоғамдық іс-шараларға қатысу.

Қорытынды:

21-ғасырдың үңгірі – әлеуметтік желілер мен виртуалды әлемге тәуелділік. Одан шығу үшін саналы түрде интернетті қолдану, сыни ойлау қабілетін дамыту және шынайы өмірді бағалау керек. Әйтпесе, адамдар цифрлық иллюзиялардың тұтқыны болып, шынайы өмірден алыстай береді.

Оны алғаш дамытқандар: Миллет мектебі (б.з.б. VII - VI ғғ), Пифагор мектебі (б.з.б. VI ғ)

• Милет мектебі

  «Табиғи элементтер – ғалам бастауы»

👤Фалес: “бүкіл ғалам судан пайда болып оған оралады”

👤Анаксимен: “барлық зат ауаның тығыздалуы мен сиреуінен пайда болды”

👤Анаксимандр: “әлем бастауы апейрон (белгісіз/шексіз динамикалық күш)”

Милет мектебі – материализмнің бастауы

Милет философтары табиғи элементтерді зерттей отырып, әлемнің негізін физикалық заттардан іздеді. Бұл көзқарас кейінгі материалистік және натуралистік философияға әсер етті. Олардың идеялары ғылыми ойлаудың дамуына үлес қосып, табиғатты мифологиялық емес, рационалды тұрғыда түсіндіруге мүмкіндік берді.

• Пифагор мектебі:

“Сан – әлемнің негізі”

📌Табиғатта симметрия мен пропорция маңыздылығы

📌Музыкалық интервалдар сан

📌Геометриялық пішіндер

Дуализм ұсынды: жұп-тақ/шекті-шексіз

Оның концепциясында:

1 - божество (единное, неделимое)

2 - противоположность 1 (множество, делимое - материя)

3 - идеально (начало, середина, конец)

🗣️: “Мир гармоничен – поэтому прекрасен”

Пифагор мектебі – идеализм мен математикалық рационализмнің бастауы

Пифагоршылар сандардың әлемдік рөлін зерттей отырып, абстрактілі ойлауды алға тартты. Олардың идеялары кейінгі философтар мен ғалымдарға, әсіресе Платонға әсер етіп, идеалистік көзқарастардың негізін қалады.

Бірінші принциптің маңыздылығы

Бұл екі мектептің айырмашылықтары философиядағы негізгі дилеммалардың бірін көрсетті: дүниенің негізі – материалдық па, әлде идеялық па? Бұл сұрақ философия мен ғылымда әлі күнге дейін талқыланып келеді.

Осылайша, Милет мектебі эмпирикалық зерттеулерге негіз салса, Пифагор мектебі теориялық және математикалық ойлаудың маңыздылығын көрсетті.

🔍Милет мектебі: https://youtu.be/4xSy7-KBFo0?si=Z20gbO4hI85NTpVw

🔍Пифагор мектебі: https://youtu.be/Ziou6oNpV2I?si=99-Ur66mAJP5BTRr

• Гераклит философиясы:

Даму мен қозғалыс - табиғаттың ажырамас бөлігі

📌Даму үздіксіз

📌Әлем қарама қайшылықтар күресінен тұрады ( “соғыс – барлық нәрсенің әкесі” )

📌Өзгерістердің бәрін Логос (әмбебап заң/күш) басқарады

📌 “Бір өзенге екі рет түсе алмайсың” афоризмі

Гераклит философиясында отты : “огонь- первоначальная” деп алады және “покой - иллюзия” деп санайды. Яғни, әрдайым өмір қозғалыста. От әрдайым түрлі формада тыныш күйде болмайды. Әлемді де тап осы оттан басталатынын айтқан:

🗣️: “Все течет - все меняется”

Гераклиттің көзқарасы қазіргі диалектикалық материализмге, эволюция теориясына жақын. Ол дамуды шындықтың ажырамас бөлігі деп есептейді.

• Элей мектебі:

“Даму – иллюзия”

Шынайы болмыс біртұтас, өзгермейтін және мәңгілік

Егер өзгеріс бар десек, онда “болмыс жоқтықтан пайда болуы керек”, бірақ жоқтық жоқ, демек, өзгеріс жоқ. Зенон апорияларында қозғалыс жоқтығын дәлелдеуге тырысты (“Ахиллес пен тасбақа парадоксы”): https://youtu.be/Nhg03Rs8eLo?si=WXw7AuvtaaG7-sec

Элей мектебінің көзқарасы идеализмге, платонизмге және метафизикалық детерминизмге жақын. Олар өзгерісті тек сезімнің қателігі ретінде қарастырады.

Бұл екі философиялық бағыттың тартысы кейінгі философия мен ғылымның дамуына үлкен үлес қосты.

Гераклит – өзгерісті нақты құбылыс ретінде қарастырады. Оның идеялары қазіргі физикаға, биологияға, әлеуметтік ғылымдарға жақын.

Элей мектебі – өзгерісті иллюзия деп есептейді. Бұл көзқарас кейін идеалистік философияға, әсіресе Платон мен Кантқа әсер етті.

Қазіргі ғылым Гераклиттің көзқарасына көбірек сүйенеді, бірақ Элей мектебінің идеялары логикалық және математикалық теорияларға ықпал етті.

🔍Гераклит: https://youtu.be/lAYlVmGEFdg?si=QUtwgVnHIKfti2M-

🔍Элей мектебі: https://youtu.be/Azfz4FwzFJM?si=0Xeq1yv8jx-Uc4bb

Левкипп – атомистиканың негізін салушы, ол алғаш рет атомдар мен бос кеңістік идеясын ұсынды

Демокрит – оның идеяларын дамытушы, ол атомдардың қасиеттерін, қозғалысын және олардың әлемді қалай құрайтынын жан-жақты зерттеді.

Мир – атомы и пустота

Атомдар әлемнің бастамасы болғандықтан оның пайымдауынша, қозғалыс бар. Себебі, атомдар өздігінен қозғалыста болуға бейімді.

Жалпы атомдардың 5 қасиетіне сүйене (неделимы/вечны/обладают всеми возможными формами/постоянное движение/бесчисленны) ол әлемде қозғалыс пен өзгеріс бар екенін айтады

📌Атомдар мәңгілік қозғалыста

📌 Әлемдегі барлық өзгерістер атомдардың соқтығысуы, бөлінуі және қайта бірігуі нәтижесінде жүреді

📌 Құдайлар немесе басқа тылсым күштер өзгерісті басқармайды, бәрі табиғи заңдарға бағынады.

Даму және таным мәселесі:

📌Адам жаны да атомдардан тұрады, бірақ ол өте нәзік, жеңіл атомдардан құралған.

📌Өлім кезінде жан атомдары бытырап кетеді, сондықтан жан өлмейді, бірақ жеке тұлға ретінде сақталмайды.

📌Таным сезім мүшелері арқылы жүреді: әрбір объект өз атомдарын бөліп шығарады, олар біздің сезім мүшелерімізге әсер етеді.

🗣️: “Случайность не существует”

1.Материалистік детерминизм ұсынған. Кез келген нәрсенің себебі болады деп есептеген.

2.Атомдар шексіз көп, яғни ғалам де шексіз көп

3.Атомдар қозғалысында ешқандай мақсат және мәні жоқ. Сәйкесінше өмірдің де мәні жоқ. Біреуі екіншісіне әсер етіп барлығы механикалық түрде жүреді.

Расселдың айтуынша, бұл көз-қарас қазіргі заманның ғылымына жақын.

Этика және өмір философиясы

• Демокрит “Эвдемония” (бақытқа ұмтылу) идеясын қолдады.

• Адам ақылмен өмір сүрсе, сабырлы және қанағатшыл болса, шынайы бақытқа жетеді.

• Қорқыныш, әсіресе өлімнен қорқу, білімсіздіктен туындайды.

Атомистиканың маңызы

• Бұл теория кейін ғылымның, физиканың, химияның дамуына әсер етті.

• Демокриттің идеялары қазіргі атомдық теорияға негіз салды, бірақ қазіргі ғылым атомдардың бөлінетінін және ішкі құрылымы бар екенін дәлелдеді.

Қорытынды: Демокрит пен Левкипп әлемді материалистік және механистік тұрғыда түсіндіруге тырысқан алғашқы философтар болды.

https://youtu.be/iGkizgiPzmc?si=i0nQkTLKIm0CytMW

📍Обективизм – нақты ақпарат, зертелген, дәлелденген.

📍Субьективизм – әр нәрсенің өзіндік тәжербие, ойлары.

Неліктен жарқанат? Менің ойымша, жарқанат әлемде кездеспейтін ерекше жануар, күдіз емес, түнде оянып, аяғымен төмен салбырап ұйықтайды, сондықтан бұл да мәтінге ерекшелік бере қоймай негізгі ойын жеткізу үшін. Бұл жарқанатты түсінуге тырысқан мүлдем басқа болмыстың(адам/сущность) еңбегі жайлы.

Бұл концепцияны түсіндіргеннен гөрі өзіме түйген ішкі ойлар жайы айтып кетсем: Аудиторияда отырып көптеген ойлар келді, біз әрқайсымыз әртүрліміз, ойларымыз, тағдырымыз, бет әлпетіміз.

Біз басқаға түсіністікпен қарауымыз мүмкін, мейлінше барынша оның қазір не сезініп жатқанын түсініп көруге тырысамыз, алайда оның нақты қандай күйде екенін өзінен артық ешкім ұқпайды.

Бұл жалғыздық әрбірімізде бар және осы жалғыздық бізді біріктіріп тұрған нәрсе. Сіз әрдайым жалғыз боласыз (физикалық түрде емес). Қанша адамдармен бір кеңістікте болсаңызда жалғызсыз, қайтыс болғанда да жалғыз өмірден кетесің. Бұл жәй ғана ащы шындық

Жарқанаттың да біз қандай сезімде болатынын сезініп көре алмаймыз, қанша зерттесек те оны толықтай түсінбейміз, мейлі сіз әрбір ішек-құрылысын зерттеңіз, мейлі, эксперимент жасап қандай іс-әрекет жасайтынын байқаңыз, бірақ сіз қанша тырыссаңыз да оның сезінетін нәрселерін бәрібір ұқпайсыз, себебі сіз жарқанат емессіз.

Дәл осы ойларды адамдарға қатысты ойлауғада болады, сіз біреуді сынға салмастан бұрын оның қандай жолда болғанын ұғына алмайсыз

Немесе, өзіңді басқамен салыстырма деген ойды да айтып өтсем болады, себебі әр адамның бастан кешетін оқиғасы әртүрлі болады.

Бұл аңыз бойынша жалпы адам баласын осы үңгір тұтқындарымен салыстыруға болады. Олар Платонның нағыз болмыс деп есептеген идеялар әлемінің өзі емес, көлеңкесі болып табылатын сезімдік заттар әлемін қалай көріп, қалай қабылдаса, соны шындық дүние деп ойлайды. Ал философ болса осы үңгір тұтқындарының арасынан қашып шығып, күннің сәулесін, шынайы өмірді өз көзімен көрген, үңгірде отырып жер бетінде сондай жарық, шынайы дүниенің бар екенін білмейтін достарына шындық деп қабылдаған нәрселерінің сол шынайы өмірдің жалған көлеңкелері ғана екенін айтып, түсіндіру үшін үңгір тұтқындарының арасына қайта оралған адам. Бірақ оған үңгірдегілерге сол шындық туралы көргенін айтып түсіндіру қиынға соғады. Бір жағынан олар мұның айтқанына сенбейді. Екінші жағынан, жарықтан келген адамға үңгір ішіндегі алакөлеңкеде не нәрсені болсын дұрыстап көру қиынға айналады

Өмірде көзі ашық көкірегі ояу деген сөздің мағынасын түсіне бермейміз. Көзі ашық болу дегеніміз білімге құмарлықпа әлде Платон айтқандай даналық па? Даналық білімдегі жол емес, ақиқатқа ұмтылыс.

Меніңше даналық = көзі ашықтық.

Егер даналық – ақиқатқа ұмтылыс болса, онда біз қаншалықты ақиқатқа жақындай аламыз? Ақиқат деген бір ғана нәрсе ме, әлде әркімнің өз ақиқаты бар ма? Көп жағдайда, адамдар өз шеңберінен шыққысы келмейді, өйткені жаңа шындықпен бетпе-бет келу қорқынышты. Үңгірден шыққан адамның қайта оралғанда түсіндіргендері қабылданбағаны сияқты, кейде қоғам да шындықты айтуға тырысқандарды түсінбейді. Бірақ бәрібір шындыққа ұмтылу – адамзаттың ең ұлы сапарларының бірі…

Мәтіннің басты идеясы – адамның жаны, оның ішкі толғаныстары мен рухани әлемі. Автор адамның жан дүниесіне үңіліп, өмірдің мәні, адамның ішкі сезімдері туралы ой қозғайды. Мысалы, мәтінде: «Жан – адамның ең терең сырларын сақтайтын құпия сандық» деп келтірілген. Бұл жерде адамның жаны – оның барлық ойлары мен сезімдерінің негізі екені айқын көрсетілген.

Кейіпкердің жалғыздығы мен түсініксіздігі

Мәтінде кейіпкердің өзін өзгелерден бөлектеніп, жалғыз сезінуі анық көрінеді:

«Менің ішкі күйімді ешкім түсінбейтіндей көрінді.»

Бұл сөйлем арқылы автор адам баласының кейде өзін мүлде жалғыз сезінетінін көрсетеді. Кейіпкер өз ойын, сезімін бөліскісі келгенімен, айналасында оны шынайы түсінетін адам жоқтай көрінеді. Бұл қазіргі заманда да жиі кездесетін мәселе. Әлеуметтік желілерде жүздеген достары бар адамдардың өздерін жалғыз сезінуі – осының бір мысалы.

Әдебиеттегі ұқсас мысал:

Абай Құнанбайұлының:

“Көптің бәрі осындай, бәле кімде?

Көпті аламын деп жүріп, мен де өлсемші?”

деген өлең жолдары да көпшілік ішінен өзін түсінетін жан таппаған адамның мұңын көрсетеді.

Қазіргі таңдағы орны:

Бүгінгі күні бұл тақырып өте өзекті. Адамдар күнделікті өмірдің қарбаласында рухани мәселелерді екінші орынға ысырып жатады. Бірақ бәрібір адам жанының тыныштығы маңызды екенін түсінетіндер көп. Мәтінде: «Адам өмір бойы жанын түсінуге тырысады, бірақ оны толық тану мүмкін емес» деп жазылған. Бұл қазіргі адамдардың өздерін, өз жандарын түсінуге тырысатынын, бірақ кейде бұл оңай еместігін көрсетеді.

Осындай жағдайлар әлі кездесе ме?

Иә, бұл жағдайлар әлі де кездеседі. Өйткені адамзат үшін рухани ізденіс – мәңгілік тақырып. Мысалы, мәтінде: «Жан – кейде шаттыққа, кейде мұңға толы» деген сөйлем бар. Бұл қазіргі адамдардың да өміріндегі рухани өзгерістер, көңіл-күй ауытқулары туралы ойды білдіреді.

Неге “Жан туралы” деп аталған?

Мәтіннің атауы оның негізгі идеясын дәл көрсетеді. Мұнда адамның жан дүниесі, оның сезімдері, ішкі дауысы туралы айтылады. «Жан – адамның шынайы болмысы» деген сөйлем осы тақырыптың мәнін ашады.

Қорытынды:

Бұл мәтіннің басты идеялары – адамның жалғыздығы, оның ішкі күйзелісі, уақыт өте ой-санасының өзгеруі және адамның жан дүниесінің күрделілігі. Әркім өмірінде осындай сәттерді бастан кешіреді, сондықтан мұндай мәтіндер оқырманға жақын әрі әсерлі болады.

• «Біз табиғатты жаратқанның соңғы нүктесіне дейін ізін кестік, бірақ Құдайдың сырын аша алмадық».

• Адам жанының қайдан шыққаны, оның материалдық немесе материалдық емес субстанция екені жұмбақ күйінде қалады.

Вольтер этикалық мәселелерді де қарастырады. Ол әлемде жамандық пен қайғының болуын табиғи заңдардың салдары деп түсіндіреді.

• Жамандық тек біз үшін жамандық болып көрінеді, бірақ бүкіл әлемнің заңдары тұрғысынан ол тек қажеттілік.

• Егер Құдай бәрін алдын ала білсе, онда ол зұлымдықтың да пайда болуын алдын ала білген болып шығады.

• «Жоғарғы болмыс үшін жамандық деген жоқ, ол үшін тек заңдардың орындалуы бар».

• Адамдардың қайғы-қасіреті – тек табиғи себептердің нәтижесі.

Қортынды:

Вольтер «Жан туралы» еңбегінде жанның мәнін ғылыми тұрғыдан түсіндіруге тырысады және оның табиғаты туралы діни және философиялық теорияларды талдайды. Ол адамның еркіндігі, Құдайдың рөлі және жанның материалдылығы туралы сұрақтарға сыни көзқараспен қарайды.

Шығарманың негізгі тақырыптары:

1. Адамның өзін-өзі тану мүмкіндігі

Вольтер адамға «Сен кімсің? Қайдан келдің? Қайда барасың?» деген іргелі сұрақтарды қояды. Бірақ ешкім бұл сұрақтарға нақты жауап бере алмайды. Ол табиғатты зерттесе де, жануарларға назар аударса да, тіршіліктің мәні туралы толық түсінікке жете алмайды.

2. Адамның әлсіздігі мен танымының шектеулілігі

Автор адам табиғатының әлсіздігі мен оның білім алудағы шектеулі мүмкіндіктерін көрсетеді. Ол тіпті біз өмір сүру барысында жинақтайтын білімнің өзімізге қаншалықты қажет екенін сұраққа алады.

3. Философиялық дәстүрлерді сынау

- Аристотель: Шүбәлану (күмәндану) – даналықтың бастауы деген пікірін атап өтеді.

- Декарт: Вольтер Декарттың метафизикалық идеяларын, әсіресе оның «туа біткен идеялар» туралы тұжырымын сынайды. Ол бұл көзқарасты Гомер мен Рафаэльдің шығармашылық процестерімен салыстыра отырып жоққа шығарады.

- Гассенди: Вольтер Гассендидің материалистік көзқарастарын келтіре отырып, оның Декартпен пікірталасын атап өтеді.

4. Жануарлар мен олардың санасы туралы пікір

Вольтер жануарлардың тек «механикалық тіршілік иелері» екені туралы көзқарастарға күмән келтіреді. Ол жануарлардың да есі мен түйсігі бар екенін айтады және олардың табиғатта белгілі бір рөл атқаратынын көрсетеді.

Негізгі ой:

Вольтер адамның танымы мен философиялық ізденістері шектеулі екенін, бірақ соған қарамастан, білім алуға және шындықты іздеуге деген құштарлықты тоқтатуға болмайтынын айтады. Ол әлемнің күрделілігін мойындай отырып, догмалар мен жалған ақиқаттарға сенбеуге шақырады.

Аңызда үңгірдегі адамдар өздеріне көрсетілген көлеңкелерді шындық деп қабылдайды. Егер біреу оларды босатып, шынайы әлемге шығарса, олар бастапқыда оған сене алмай, көзі үйренбей, керісінше, бұрынғы жағдайын дұрыс деп санайды. Бұл адамның білім мен таным процесіндегі қиындықтарын сипаттайды.

Философтар – осы үңгірден шыққан, шынайы ақиқатты көрген адамдар. Бірақ олар өз білгендерін басқаларға түсіндіруге тырысқанда, оларды дұрыс қабылдамай, қарсылық көрсетеді. Бұл Сократтың тағдырына ұқсайды: ол шындықты іздеп, оны жеткізгісі келді, бірақ көпшілік оны түсінбей, ақыры өлім жазасына кесті.

Яғни, Платон білім мен ақиқатқа жетудің қиын екенін, бірақ оған ұмтылу қажеттігін көрсетеді. Шынайы таным – көрініп тұрған нәрселерден жоғары тұрған идеяларды түсіну.

Платонның «Үңгір туралы аңызы» біздің өміріміздің көптеген қырларына сәйкес келеді. Оны заманауи мысалдармен байланыстырып көрейік.

1. Білім мен ғылым

Мектептегі оқушылар тек оқулықтағы ақпаратпен шектелсе, олар үшін шындық – сол кітаптардағы мәліметтер ғана. Бірақ ғылыми зерттеулермен айналысатын адамдар білімнің әрі қарай тереңдей түсетінін біледі. Яғни, үңгірдегі көлеңкелер – бастапқы білім, ал үңгірден шыққан адам – зерттеуші ғалым, ол әлемді кеңірек көреді.

Мысал: Бастауыш сыныптағы бала жердің тегіс екенін ойлауы мүмкін, себебі оның күнделікті тәжірибесінде жер тегіс болып көрінеді. Бірақ ол физика мен астрономияны оқығанда, жердің шар тәрізді екенін түсінеді. Бұл – баланың «үңгірден шығуы».

2. Қоғамдағы манипуляция

Кейбір адамдар ақпаратты тек бір жақты қабылдап, шындықты толық көре алмайды. Мысалы, тек әлеуметтік желілердегі немесе бір ғана жаңалық көзінен алынған ақпаратқа сену – үңгірдегі көлеңкелерге сенумен бірдей. Ал саналы азамат әртүрлі ақпарат көздерін тексеріп, логикалық талдау жасайды.

Мысал: Кейбір елдерде мемлекеттік БАҚ жалған ақпарат таратып, халықты манипуляциялайды. Егер адамдар басқа дереккөздерді зерттемесе, олар тек көлеңкелерді ғана көріп, шындықты білмей қалады. Ал өз бетінше ізденетін адам – үңгірден шыққан тұлға сияқты, ол шынайы әлемнің қандай екенін түсіне бастайды.

Қорытынды

Платонның «Үңгір туралы аңызы» – тек философиялық метафора емес, ол біздің күнделікті өмірімізде жиі кездесетін құбылыс. Ақпаратқа біржақты қарау, білімді шектеулі қабылдау, жаңа тәжірибелерден қорқу – бәрі үңгірдегі адамдардың жағдайына ұқсас. Ал үңгірден шығу – білімге, ақиқатқа және дамуға ұмтылу.

1. Субъективтік тәжірибені объективті теорияға толық интеграциялау мәселесі.

Еңбекте адамның немесе басқа тіршілік иелерінің субъективті, ішкі тәжірибесін физикалық процестермен байланыстырудың қиындықтары көрсетіледі. Дегенмен, нақты қандай теориялық модельдер немесе эксперименталды әдістер арқылы осы айырмашылықты жоюға болатыны туралы толық ұсыныс келтірілмеген.

citeturn0file0

2. Редукционизм мен физикализмнің шектеулері мен балама теориялар.

Т.Нагель редукционистік көзқарастың жеткіліксіздігін дәлелдеп, субъективті құбылыстардың табиғатын толық сипаттай алмайтынын көрсетеді. Алайда, ол осы қиындықтарды шешуге бағытталған балама немесе толық теориялық жүйелерді ұсынбайды, яғни «не айтылған» – субъективті тәжірибені толық түсіндіретін шешім жолдары ашық қалды.

citeturn0file0

3. Нейрофизиологиялық және эволюциялық аспектілердің жетіспеушілігі.

Жарқанаттың сезіну жүйесі, оның сонымен қатар, эхо-локация арқылы сыртқы әлемді қабылдауы туралы кең талқылау жүргізіледі. Дегенмен, осы сезім қабілеттерінің нейрофизиологиялық негіздері мен эволюциялық дамуы жөнінде заманауи ғылыми зерттеулердің нәтижелері мен дәлелдері толық көрсетілмеген.

citeturn0file0

4. Когнитивті шектеулер мен тәжірибені сипаттау мүмкіндіктері.

Еңбекте адамның танымдық шектеулері, яғни субъективтік тәжірибені толық объективті сипаттау мүмкін еместігі туралы айтылады. Бірақ, осы шектеулерді жеңуге немесе оларды ескере отырып, жаңа әдістемелік жолдарды құру мәселесі толық талқыланбаған.

Осылайша, Т.Нагельдің еңбегінде адамның (немесе жарқанаттың) субъективтік әлемін түсіндірудің қиындықтары, физикализмнің жеткіліксіздігі және редукционистік әдістің шектеулері жан-жақты көтеріледі, алайда осы мәселелерді шешуге бағытталған нақты әдістер, теориялық құрылымдар немесе балама ұсыныстар толық айтылмаған. Бұл – еңбекте қалған, әрі әрі қарай зерттеуді қажет ететін өзекті мәселе болып табылады.

Негізгі ойлар мен талдау

1. Адамның табиғаттағы орны мен шектеулері

• Вольтер адамды табиғаттың бір бөлшегі ретінде қарастырады, бірақ адамның өзін табиғат патшасы деп атауы орынсыз екенін көрсетеді.

• Ол: “Мен өзімді-өзім іздеп табуға тырысамын” – деп, адамның өзінің кім екенін түсінуі қаншалықты қиын екенін айтады.

• Бұл ой қазіргі ғылымда да өзекті: біз адам санасының табиғатын, ғаламдағы орнымызды толық түсініп болған жоқпыз.

2. Білім мен оның шектеулері

• Вольтер білімнің шектеулі екенін, тіпті философтар мен ғалымдардың да ақиқатты толық түсіне алмайтынын көрсетеді.

• “Мендегі бұл күш қашан өсуге қабілеттілігін жұмсағаннан кейін ол күн сайын әлсірей бастағанда өсе бастайды” – деп, адамның интеллектуалдық қабілеттері уақыт өте әлсірейтінін айтады.

• Бұл ой биология мен психологияда дәлелденген: адамның когнитивті қабілеттері жастық шағында шыңына жетіп, кейін баяу төмендейді.

3. Философияны сынау және күмәншілдік

• Вольтер философиядағы абсолюттік сенімге күмән келтіреді. Ол Декарттың рационализмін, Аристотельдің догматизмін және Гассендидің эмпиризмін талдап, олардың шектеулерін көрсетеді.

• “Аристотель, шүбәлану – даналықтың бастауы деген нақыл сөзден бастайды; Декарт бұл ойды көпсөзділікке бөлді” – деп, философиядағы догмаларды сынайды.

• Бұл қазіргі ғылыми әдіске жақын: ешбір теорияны абсолютті ақиқат деп қабылдамай, оны қайта-қайта тексеру қажет.

4. Жануарлардың сана-сезімі туралы пікірталас

• Вольтер жануарлардың механикалық тіршілік иелері екенін жоққа шығарады. Ол иттер мен басқа жануарлардың есінде сақтау қабілеті, сезімі бар екенін атап өтеді.

• “Оның есте сақтау қабілеті бар және кейбір идеяларды да қоса алатыны түсінікті” – деп, жануарлар да белгілі бір деңгейде ойлай алатынын көрсетеді.

• Бұл ой қазіргі зоопсихология мен нейробиологияда дәлелденген: көптеген жануарлар ойлау, шешім қабылдау және эмоцияны сезіну қабілетіне ие.

Қазіргі таңдағы орны

Вольтердің көтерген мәселелері әлі күнге дейін өзекті:

• Ғылым мен философия шекарасында адам санасының табиғаты туралы сұрақтар шешілмеген.

• Жануарлардың интеллектісі туралы зерттеулер жалғасуда.

• Адамзаттың ғаламдағы орны әлі күнге дейін философиялық және ғылыми сұрақ болып қала береді.

Қорытынды

“Дерексіз философ” – бұл тек философиялық еңбек қана емес, сонымен бірге ғылым мен рационалды ойлауға шақыру. Вольтер адамзаттың шектеулерін мойындап, әр нәрсені күмәнмен қарауға және ақиқатты үнемі іздеуге шақырады.

1. Аристотель (эмпиризм және табиғатты зерттеу)

Мәтіннен дәлел:

«Ол барлық заттардың пайда болу себебін зерттей бастады. Аңдардың, өсімдіктердің және жұлдыздардың табиғатын бақылап, олардың байланысын түсінді.»

Бұл Аристотельдің эмпирикалық әдісіне сәйкес келеді. Аристотель білімге тәжірибе мен бақылау арқылы жетуге болады деп санаған. Хай ибн Яқзан да ешқандай мұғалімсіз, тек табиғатты зерттеу арқылы білім жинайды.

2. Әл-Фараби (ақыл-ой мен қоғам арасындағы байланыс)

Мәтіннен дәлел:

«Хай адамдардың өзара қарым-қатынастарын көріп, олардың өмірінің әділетсіз екенін сезді. Ол оларға шындықты жеткізгісі келді, бірақ олар оны түсінбеді.»

Әл-Фараби «Қайырымды қала» еңбегінде философтар адамдарға шындықты жеткізуге тырысса да, көпшілік оны қабылдауға дайын болмайтынын айтқан. Ибн Туфейл бұл ойды Хай ибн Яқзанның қоғаммен кездескен кезіндегі оқиғалар арқылы дәлелдейді.

3. Ибн Сина (ақыл арқылы Құдайды тану)

Мәтіннен дәлел:

«Хай өзінің ойлау қабілеті арқылы бар әлемнің біртұтас жүйе екенін түсінді. Ол осы дүниенің Жаратушысы бар екенін сезінді.»

Бұл Ибн Синаның «Жан туралы» трактатымен сәйкес келеді. Ол ақыл-ой арқылы адам Құдайды таниды деп есептеген. Хай ибн Яқзан ешбір діни кітапсыз немесе ұстазсыз, тек ақыл арқылы Жаратушыны таниды.

4. Ибн Баджа (жеке тұлғаның кемелденуі)

Мәтіннен дәлел:

«Хай жалғыз өмір сүріп, ойларын тәртіпке келтірді. Ол шындықты іздеуге бел буды.»

Ибн Баджа «Жалғыздың тәртібі» еңбегінде адам қоғамнан алшақ болу арқылы рухани кемелдікке жете алады деп айтқан. Хай ибн Яқзан да оқшауланып өмір сүріп, шындықты түсінуге тырысады.

Қорытынды:

Ибн Туфейл өз романында Аристотельдің эмпиризмін, Әл-Фарабидің қоғам философиясын, Ибн Синаның рухани танымын және Ибн Баджаның жалғыздық арқылы кемелдену идеясын пайдаланған. Мәтіндегі дәлелдер оның осы ғұламалардың еңбектеріне сүйенгенін көрсетеді.

Канттың негізгі тезистері:

1. “Өз ақылыңды пайдалануға батыл бол!” (Sapere aude)

• Бұл Канттың Ағартушылыққа берген негізгі ұраны. Ол адамды ойлау еркіндігіне, догмалар мен билікке соқыр бағынудан бас тартуға шақырады.

2. Адамдардың интеллектуалды тәуелсіздікке қол жеткізе алмауының себебі – жалқаулық пен қорқыныш

• Көптеген адамдар өз ақылын пайдалануға еріншек немесе қорқады, өйткені оларға басқалар (үкімет, дін, дәстүр) бәрін түсіндіріп береді.

3. Ағартушылықтың басты жауы – догмалар мен авторитарлық басқару

• Егер адамдар ойлау еркіндігінен айырылса, олар мәңгі бала сияқты қалады.

4. Қоғамдық және жеке сана

• Кант адамдардың екі түрлі ойлау режимін ажыратады:

• Жеке сана (private use of reason) – адамның белгілі бір әлеуметтік рөлде (мысалы, жұмысында) басқа ережелерге бағынуы.

• Қоғамдық сана (public use of reason) – адамның ғалым, философ ретінде ашық ойлануы, пікірін білдіруі.

Канттың ойларының қазіргі заманмен байланысы

• Қазіргі демократиялық қоғамда пікір еркіндігі, білімге қолжетімділік, сыни ойлау маңызды.

• Фейк жаңалықтар, манипуляция, пропаганда – адамдардың өз ақылын қолданбауына әкелуі мүмкін.

• Канттың идеясы – әр адам білім алып, ойлау қабілетін дамытып, сыни тұрғыдан ойлауы керек деген қағиданы қолдайды.

Қорытынды

Канттың «Что такое Просвещение?» еңбегі адамды өз ақылын қолдануға шақырады, интеллектуалды тәуелсіздікті қолдайды және авторитаризмнен, догмалардан, жалқаулықтан құтылуды ұсынады. Бұл идеялар бүгінгі күні де өзектілігін жоғалтқан жоқ.

"Сен кімсің? Қайдансың? Немен айналысасың? Не боласың?" – бұл сұрақтарды кез келген тіршілік иесіне қоюға болады, бірақ ешкім оларға нақты жауап бере алмайды.

Вольтер адамның танымы мен философиялық ізденістері шектеулі екенін, бірақ соған қарамастан, білім алуға және шындықты іздеуге деген құштарлықты тоқтатуға болмайтынын айтады. Адам өзін ғаламның орталығы ретінде қабылдағанымен, ол табиғат заңдарын толық түсіне алмайды.

"Хай Якзан" – адамның танымдық және рухани дамуын сипаттайтын философиялық роман.

• Бұл шығарма ислам философиясы мен батыс рационализмінің арасындағы көпір болды.

• Ибн Туфейл дін мен философияны біріктіруге тырысты.

• Адам өздігінен, сыртқы оқытусыз-ақ ақиқатқа жете алады.

• Бірақ көпшілік бұл білімге дайын емес.

Шығарма адамның шынайы білімге жету жолын сипаттайды, сонымен қатар дін, философия және ғылыми таным арасындағы байланысты зерттейді.

Көпшілік адамдар үшін бұл күй ыңғайлы, өйткені олар өздері шешім қабылдауға ұмтылмайды. Егер дін қызметкері сен үшін сеніміңді анықтаса, дәрігер қалай өмір сүру керектігін айтса, ал үкімет сені қалай басқару қажеттігін шешсе, онда өзіңнің ақылыңды қолданудың қажеті болмай қалады. Осы себепті көптеген адамдар рухани жетілмеген күйде қалады. Олар өз ақылын қолданбағандықтан, оларға басшылық жасағысы келетіндер де көп. Қоғамдағы билік пен дәстүр адамдардың өздігінен ойлауына тосқауыл қояды, өйткені басқарушылар халықтың ойланбай бағынуын қалайды.

Алайда, Канттың айтуынша, адам ағартушылыққа қол жеткізе алады. Ол үшін ең бастысы – "Sapere aude!" немесе "Өз ақылыңды қолдануға батыл бол!" деген қағиданы ұстану керек. Адамдарға білім алу, сыни ойлау және өз пікірін еркін айту мүмкіндігі берілсе, олар бірте-бірте рухани жетілмегендіктен шыға алады. Бірақ бұл үдеріс күрделі және баяу жүреді.

Туындыдағы 16 символ :

1. Нәресте – ұйықтап жатқан бала жердегі өмірге келгенге дейін адам жанын бейнелейді.

2. Ит-жердегі адамды күтетін қиындықтардың символы

3. Үш әйел адам жанының өзін-өзі тануға деген ұмтылысы ашылғанға дейін дене қабығында болуының бірінші кезеңін білдіреді.

4. Жақсылық пен зұлымдық ағашының жемісін жұлып алған адам-адамда ғаламның құпияларын түсінуге деген ұмтылыстың оянуының символы.

5. Ойланған адам – өз болмысын түсінуге тырысып отырған ер адам. Бұл адамның өзін іздеуі мен философиялық сұрақтар қоюын білдіреді.

6. Қызыл түстегі екі фигура-олар адам талдау қабілетіне ие болған кезде психикалық дамудың үшінші кезеңін білдіреді

7. Құс-Ежелгі Египет өнерінен Гоген алған рухани жолдың символы.

8. Қара киімді әйел өзінің жердегі инкарнациясының мағынасын түсінген кезде дамудың жоғарғы сатысында жанды бейнелейді.

9. Дереккөз-мәңгіліктің символы.

10. Құдай мүсіні – бұл таитяндық құдайды бейнелейді, ол мәңгілік пен руханилықтың белгісі. Ол адамзаттың қайдан шыққанын білдіреді.

11. Көкке қараған жас бала – адамның рухани оянуын, белгісіздікті түсінуге ұмтылысын білдіреді.

12. Ешкі, мысық және күшік — Гогеннің айтуынша, рухани ізденістің азабын білмейтін материалдық табиғат патшалығы өмір сүретін бейқам тіршіліктің символдары.

13. Әйел -материалдық әлемнің заңдары бойынша өмір сүретіндер қуып жететін сезімтал Ләззаттың символы.

14. Кемпір дененің өлімге душар болуын білдіреді.

15. Тырнақтарында кесіртке бар құс-Гогеннің айтуынша, өлім сағатының сөзсіз символы.

16. Француз тіліндегі картинаның атауы-D ' ou venons nous? Біз кімбіз? Біз қайда бара жатырмыз?

Романның негізгі желісі:

- Бала Хай Якзан елсіз аралда өсіп, табиғатпен үндесіп өмір сүреді.

- Қоршаған ортаны зерттеу арқылы ойлау және таным процестерін дамытады.

- Өздігінен табиғат заңдылықтарын, жан мен тән байланысын ұғынады.

- Рухани кемелденуге қол жеткізіп, Жаратушыны тануға тырысады.

Бұл роман Даниель Дефоның "Робинзон Крузо" шығармасына ықпал еткен деп есептеледі. Бірақ негізгі айырмашылығы – Хай Якзанның басты мақсаты тіршілік ету емес, рухани және философиялық ақиқатты тану.

Романда суфизм мен ислам философиясының элементтері көрінеді, әсіресе, Ибн Сина мен әл-Фарабидің идеяларымен үндеседі. Мұнда ақыл мен жүректі біріктіру арқылы Ақиқатты тану мәселесі көтеріледі.

Кант призывает к принципу Sapere aude! («Имей мужество пользоваться собственным умом!») как девизу Просвещения. Он утверждает, что общество может достичь просвещения, если ему будет предоставлена свобода, особенно свобода публичного использования разума. Однако он различает два типа применения разума:

1. Публичное использование разума — когда человек, как учёный, открыто выражает свои мысли для широкой публики. Оно должно быть абсолютно свободным.

2. Частное использование разума — когда человек выполняет свою гражданскую или служебную обязанность (например, солдат, священник или чиновник). Здесь требуется подчинение установленным правилам.

Кант считает, что революция может изменить власть, но не приведёт к истинному просвещению, так как старые предрассудки будут заменены новыми. Настоящее просвещение возможно только постепенно, через распространение свободного мышления.

Он хвалит монарха, который не вмешивается в религиозные убеждения граждан и позволяет им свободно рассуждать, утверждая, что такой правитель способствует прогрессу человечества.

### Аргументы Канта:

1. Ответственность за несовершеннолетие лежит на самом человеке, если он не решается мыслить самостоятельно.

2. Опекуны (авторитеты) заинтересованы в том, чтобы удерживать людей в этом состоянии, так как это даёт им власть.

3. Реформы без свободного мышления бесполезны, так как они лишь заменяют одни предрассудки другими.

4. Государство должно предоставлять свободу публичного рассуждения, чтобы общество могло просвещаться.

5. Истинное просвещение возможно только постепенно, без насильственных перемен.

Этот текст остаётся актуальным и сегодня, так как поднимает вопросы свободы мысли, влияния авторитетов и роли государства в развитии общества.

### Анализ 16 ключевых фигур и элементов:

1. Младенец (справа) – символ начала жизни, рождения.

2. Женщина, склонившаяся к младенцу – материнство, забота, источник жизни.

3. Три сидящих женщины рядом – разные этапы взросления и осознания себя.

4. Юноша с рукой у головы – размышление, поиск смысла жизни.

5. Две центральные фигуры (мужчина и женщина) – возможно, олицетворяют взрослость и зрелость.

6. Человек с поднятой рукой – он будто хочет задать вопрос или выразить сомнение.

7. Старик слева (или человек в темных одеждах) – символ завершения жизненного пути.

8. Фигура со склоненной головой – печаль, раздумья о конечности бытия.

9. Статуя идола (бог) в центре – духовность, вера, бессмертие души.

10. Женщина с плодом – возможно, символ природы, плодородия, цикличности жизни.

11. Птица у ног сидящих фигур – неизвестно, живая она или нет, но может означать душу или дух.

12. Женщина, держащая руку на подбородке – раздумья, внутренний поиск.

13. Человек, касающийся дерева – связь с природой, укорененность в мире.

14. Синие и желтые ткани – могут символизировать день и ночь, дуальность жизни.

15. Растения и цветы – символ жизненной энергии.

16. Голубое небо и пейзаж – бесконечность времени, переход из одной стадии в другую.

Все эти фигуры и элементы составляют единый философский рассказ, отражая путь человека от рождения до смерти, его поиски и духовные переживания.

Америкалық революционерлер бостандық үшін күресіп жатқан тұста неміс философы Иммануил Кант ағартушылыққа еркіндік ұғымдарымен анықтама берді. Оның ойынша, бізге пікір таластыру еркіндігі беріліп, қоғамды жетілдіру амалдарын ойлап табу үшін осы еркіндікті пайдаланардай жеткілікті жігер болганда ғана прогресс жүзеге асады.

Ағартушылық - адам баласын жетілмегендіктен шығарар жол. Жетілмегендік - өз түсінігінді басқа біреудің нұскауынсыз пайдалануда қабілетсіз болу. Осы жетілмегендік себебі түсініктің болмауынан емес, оны баска біреудін, нұсқауынсыз пайдаланардай батылдық пен жігердін жетіспеуіне байланысты болганда, өздігінен пайда болады. Демек, Ағартушылыктын ұраны: Sapere Aude! (білу үшін батыл болу) «Өз түсінігінізді пайдалану үшін батыл болыныз!»

Менің жеке ойым:

Егер біз сұрақ қою, пікір таласу және ойлау еркіндігіне ие болмасақ, өз дәрежесінде философиялық зерттеу жасай алмаймыз. Осы кезде Платонның үңгірі еске түседі. Сіз қоғам сілтеуінсіз өзіндік жеке дара ойлауыңыз бар болса үңгірден шығушы адам боласыз. Яғни просвещениеге жете аласыз.

Туфейльмен байланыстыра кетсем, Туфейль адам жаны арқала ақиқатқа(просвящение) жете алады дейді, ол рухани ішкі түйсік (интуиция), рухани тазару, шабыт арқылы ашылатын шындық. Бұл – адамның өзіндік кемелденуі, ішкі жан дүниесінің толықтай Ақиқатпен (Құдаймен) бірігуі. Ал Кант үшін ақиқатқа жету көбінесе сенім, мораль, логика, ғылым, философия арқылы танылатын шындық. Бұл – себеп-салдарлық байланыстарды зерттеу, табиғаттың заңдарын түсіну, адамның танымдық қабілетін дамыту.

Қортынды жасай келе, Канттың идея әлі күнге дейін өзекті. Тіпті оны бізде этика пәнінен универ қабырғасында зерттеулер үшін қолданамыз. Себебі бұл идея ойлау еркіндігі, рационалды болуға, өзіндік тұлға болып, өзіндік пікір қалыптастыруға шақырады. 21 ғасырдың талабы бойынша критикалық ойлау қазір өте қажет, Канттың да идеясы сол үшін әзіргі күнге дейін тірі

Бұл шығарма адамзаттың танымдық дамуы, рухани кемелденуі және Құдайды тану жолдары туралы ой қозғайды. Романда Хай Якзан есімді бала елсіз аралда өсіп, табиғатты зерттеу арқылы өзін, қоршаған ортаны және жаратылыстың мәнін түсінуге тырысады. Ол ақыл-ойдың күшімен өмірдің сырын ашып, Жаратушыны тануға жетеді.

Ибн Туфейл шығармасында танымның екі жолын қарастырады:

• Рационалды таным (ақыл арқылы тану) – адамның ойлау қабілеті арқылы ақиқатты ізде

• Мистикалық таным (суфизм жолы) – Құдайды жүрекпен сезініп, рухани тазару арқылы тану

Бұл роман ислам философиясының маңызды туындысы ғана емес, сонымен қатар еуропалық әдебиетке де әсер етті. Мысалы, Даниель Дефоның “Робинзон Крузо” шығармасы осы идеяларға негізделген деп саналады.

Өзіме түйген ұнаған ой және түйгенім:

Материалдан мені ерекше таңғалдырған нәрсе – ақыл мен жүректің үйлесімі арқылы шын мәнінде танымға қол жеткізу мүмкіндігі.

Адамның өз өмірінде логика мен білімнің ғана емес, сонымен қатар ішкі сезім мен интуицияның да орны бар. Бұл ой маған қазіргі заманның жылдам өзгерістерінде де маңызды екенін еске салады – біз сыртқы әлемді зерттей отырып, жүрегіміздің үнін де тыңдасақ, нағыз рухани кемелденуге қол жеткізе аламыз.

Қорытынды:

Ибн Туфейлдің «Хай ибн Якзан» шығармасы тек философиялық роман ғана емес, ол адамға өмірдің екі қыры – ақыл мен жүректің үйлесімін меңгерудің маңыздылығын көрсетеді. Әркім өз жолын, өз ішкі дүниесін тыңдап, ақыл мен жүректің теңдігін сақтаса, шын мәніндегі таным мен рухани өсуге қол жеткізе алады.

Мәтін бірнеше негізгі тақырыптарды қозғайды:

• Адамның өз болмысын іздеуі – “Сен кімсің? Сен қайдансың? Не боласың?” деген сұрақтар арқылы Вольтер адамның өзіне қоя беретін, бірақ нақты жауабы жоқ сұрақтарды көтереді

• Әлемнің шексіздігі және адамның шектеулігі – Вольтер ғаламда басқа саналы тіршілік иелері болуы мүмкін екенін айтады, бірақ біз оларды ешқашан тани алмаймыз деп сенеді.

• Адамның әлсіздігі – Ол адамның табиғи тұрғыда әлсіз екенін және уақыт өте келе ақыл-ойы мен күші әлсірейтінін атап өтеді.

• Таным шекаралары – “Табиғат әр тіршілік иесіне өзіне тиісті үлесін сыйлады…” деген тұжырым арқылы Вольтер адамның бәрін білуге міндетті емес екенін айтады, бірақ соған қарамастан, ол шындықты білуге тырысады.

• Философиялық жүйелерге сын – Аристотель, Декарт, Гассенди сияқты философтардың көзқарастарын талдай отырып, олардың да көп нәрсені нақты түсіндіре алмағанын көрсетеді.

Жалпы, бұл мәтіннен адамның таным мүмкіндіктері шектеулі болғанымен, ол әрдайым шындықты іздеуге ұмтылады деген қорытынды жасауға болады.

1. Спящий ребенок символизирует человеческую душу до ее земного воплощения. По словам искусствоведа Марины Прокофьевой, «Гоген был мистиком, увлеченным теософией, и считал, что человеческие души до нисхождения в материальный мир пребывают в младенческом блаженстве на небесах».

2. Собака — символ бед, которые поджидают человека на земле.

3. Три женщины символизируют первую стадию пребывания человеческой души в телесной оболочке до открытия в ней стремления к самопознанию. «Эти женщины не вязнут в самокопании, не мучаются сомнениями, а бездумно отдаются счастью материального бытия», — говорит Марина Прокофьева.

4. Мужчина, срывающий плод с древа добра и зла, — символ пробуждения в человеке стремления к постижению тайн мироздания.
Как теософ, Гоген полагал, что влечение к открытию тайн мироустройства заложено в человеке изначально. Но в ком-то оно пробуждается, а в ком-то нет.

5. Фигура с рукой на голове олицетворяет вторую стадию развития человеческой души, когда она приходит в отчаяние от невозможности найти ответы на «проклятые вопросы» бытия.

6. Две фигуры в красном. «На картине Гогена, — рассказывает Марина Прокофьева, — они олицетворяют третью ступень душевного развития, когда человек приобретает способность анализировать. Это два мудреца, поверяющие друг другу свои мысли».

7. Птица — символ духовного пути, взятый Гогеном из древнеегипетского искусства.

8. Женщина в черном символизирует душу на высшей стадии развития, когда она постигает смысл своего земного воплощения. Он заключается в том, что душе необходимо закалиться в страданиях. «Женщина в черном скорбна, но спокойна, — замечает Прокофьева, — поскольку ей открыто, что за страданиями, на которые обречены в этом мире люди, выбравшие духовный путь, следует загробное воздаяние — радостный покой».

9. Источник — символ вечности.

10. Статуя божества олицетворяет надежду на воскресение на небесах освобожденной души.

11. Фигура подростка символизирует зачаточный уровень развития души у тех, в ком стремление к самопостижению так и не раскрылось и кому знакома только жизнь тела.

12. Коза, котенок и щенок — это, по словам Гогена, символы беспечного существования, в котором пребывает царство материальной природы, не знающее мук духовного поиска.

13. Обнаженная — символ чувственного наслаждения, за которым гонятся те, кто живет по законам материального мира.

14. Старуха символизирует обреченность тела на смерть. «Ее не развившаяся душа, — говорит Марина Прокофьева, — будет обречена на аморфное существование, не знающее мук, но и не знающее радости».

15. Птица с ящерицей в когтях — это, по словам Гогена, символ неизбежности смертного часа

16. Название картины на французском — D’ou venons nous? Que sommes nous? Ou allons nous?Сегодня картина находится в коллекции Музея изящных искусств (Бостон, США).

Вольтер жанды түсіну үшін алдымен тәнді зерттеу керек дейді:

«Жан деп аталатын нәрсе туралы түсініктің мазмұнын ашу үшін сол жанмен басқарылатын, әрі оның сыртқы жабыны деп есептелетін тәнді мүмкін болғанша барлап көру қажет».

Яғни, тәнді білмейінше, жан туралы толық түсінік қалыптастыру мүмкін емес. Бірақ медицина дамығанымен, адамның ішкі мәнін толық аша алмайды.

2. Жанның табиғаты туралы сұрақтар

Вольтер жанның не екенін нақты білмейтінімізді мойындайды:

«Ұлы болмыстың бізге және басқа жануарларға дарытқан қасиеттерінің бәрінің бізде жасырын құпия екендігін мойындаудан бастаған жөн».

Яғни, жанның қалай жұмыс істейтіні, сезімдердің қалай қалыптасатыны – әлі күнге дейін жұмбақ.

3. Жанның мәңгілігі туралы идеялар

Брахмандар жанның бір денеден екінші денеге көшетініне сенген:

«Брахмандар ғана метемпсихозды бар деп ойлады, ал мұны бір денеден екінші денеге ауысатын жан ғана орындай алады».

Бұл идея кейін басқа мәдениеттерге де әсер етті.

4. Жанның денемен байланысы

Гомер заманында жан «көлеңке» ретінде қарастырылған:

«Жан ауадан тұратын, жеңіл, терімен сезілмейтін, дененің өзіне ұқсас және оны қозғалысқа келтіреді деп есептелген».

Кейін философтар жанды үшке бөлді:

• Өсімдіктік жан – өмірді жарататын.

• Сезімдік жан (психе) – тілектер мен эмоцияларды басқаратын.

• Зерделі жан (нус) – ойлау қабілеті.

5. Құдай және жан

Вольтер Құдай барлық нәрсені басқарады деп сенетіндерді сынға алады:

«Құдай тек белгілі бір таңдаулы тұлғаларға ғана тікелей ықпал етеді деу – оны шектеу».

Яғни, егер Құдай бар болса, ол барлық тіршілікке бірдей әсер етуі керек.

6. Еркіндік пен тағдыр

Адамдарда шексіз еркіндік жоқ:

«Еркіндік деген бір нәрсені қалау және қалаған нәрсеңді, егер оған еш нәрсе тосқауыл болмаса, орындау».

Адам белгілі бір шеңберде ғана еркіндікке ие.

7. Жақсылық пен жамандық

Вольтерше, Құдай бәрін жаратқандықтан, жақсылық пен жамандық та соның қолында:

«Бәрін жаратқан сөз жоқ жақсылық пен жамандықты да жаратты».

Яғни, біздің түсінігіміздегі зұлымдық – тек бізге қатысты ғана жаман, ал жалпы әлемдік жүйе үшін бұл заңдылық.

Қорытынды:

Вольтер жан туралы абсолютті ақиқат жоқ екенін, ол туралы барлық теориялар – тек ықтималдықтар екенін көрсетеді. Ол метафизикалық ұғымдарды сынға алып, жанды табиғи заңдылықтар арқылы түсінуге тырысады.

Суреттегі реттілік және негізгі символдар

1. Нәресте – өмірдің басталуы. Бұл жерде бала туу мен өмірге келу бейнеленген.

2. Үш әйел және бала – алғашқы өмір кезеңі, отбасы мен жақын орта.

3. Қолын жоғары көтерген сары әйел – рухани ояну немесе өмірдің мәнін іздеу. Ол өмір мен ғалам туралы сұрақ қояды.

4. Ағаш түбіндегі көк мүсін – Полинезиядағы жергілікті құдайлардың бірі, ол мистицизм мен табиғаттың рухын бейнелейді.

5. Отырған адам – ойға батқан, философиялық тұрғыда өз өмірін саралап отырған жан.

6. Жеміс ұсынған әйел – «Тыйым салынған жеміс» мотивін еске түсіреді, бұл білімге ұмтылу немесе тағдырды қабылдау.

7. Екі адам сөйлесіп отыр – қоғам мен адам арасындағы байланыс, өмірдің әлеуметтік аспектісі.

8. Кәрі әйел – өмірдің соңғы кезеңі, ол өлімді және ақыретті бейнелейді.

9. Қара мысық – жұмбақтық пен белгісіздікті білдіреді.

10. Құлаған жеміс ағашы – өмірдің өткінші екенін еске салады.

Неге бұл картина философия үшін маңызды?

Гоген бұл картинаны өзін-өзі тану мен өмірдің мәнін іздеу ретінде салған. Ол адамзаттың үш негізгі сұрағына жауап іздейді:

• Біз қайдан келдік? (Өмірдің бастауы, туу)

• Біз кімбіз? (Қазіргі өміріміз, таңдауларымыз)

• Біз қайда барамыз? (Өлім мен болашақ)

Бұл философиядағы экзистенциализм, өмірдің мәні және адамның тағдыры туралы ойлармен үндеседі. Сіздің мұғаліміңіз бұл картинаны сіздерге философиялық талдау жасау үшін берген болуы мүмкін, себебі ол тек өнер туындысы ғана емес, адамның өмір туралы негізгі сұрақтарын қоюға мүмкіндік беретін терең философиялық шығарма.

Менің пікірім:

Сенека бұл хатында өмірдің күрделілігі мен қиындықтарға толы екенін түсіндіреді. Адам өмір бойы түрлі сынақтардан өтеді, бірақ осы қиындықтар оны шыңдайды. Өмір – тек бақыт пен қуаныштан тұрмайды, оның ішінде қайғы, сәтсіздік, сынақтар да бар. Бұл ойды нақты мысалдар арқылы түсіндіруге болады.

1. Табиғи апаттар – өмірдің өзгермелі екенін көрсетеді

Табиғат адам өміріне әсер ететін күтпеген жағдайларды тудырады. Жер сілкінісі, дауыл, қуаңшылық сияқты апаттар адамдарға үлкен қиындық әкелсе де, олар өмір сүруді жалғастырады.

Мысал:

• Түркия мен Сирияда болған жер сілкінісі мыңдаған адамның өмірін қиып, көптеген ғимараттарды қиратты. Бірақ адамдар бірлесіп, қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді.

• Қазақстанда жиі болатын қуаңшылық ауыл шаруашылығына әсер етеді, бірақ шаруалар жаңа технологияларды қолданып, қиындықтарға бейімделеді.

2. Өмірлік қиындықтар – адамның төзімділігін сынайды

Адамдар өмірінде әртүрлі сәтсіздіктерге ұшырайды. Біреулер жұмысынан айырылады, біреулер ауыр науқастан өтеді, кейбіреулер қаржылық қиындықтарға тап болады. Бірақ бұлар адамның шыдамдылығын арттырады.

Мысал:

• Көптеген табысты адамдар алғашқыда көптеген қиындықтарға тап болған. Мысалы, Илон Маск бірнеше рет банкрот болудың алдында тұрған, бірақ табандылығының арқасында SpaceX және Tesla компанияларын сақтап қалды.

• Оқушылар мен студенттер білім алу барысында көптеген қиындықтарға тап болады – сәтсіз емтихандар, қаржылық мәселелер. Бірақ олар оқуын жалғастырып, еңбек етсе, жетістікке жетеді.

3. Өмір – қарама-қайшылықтардан тұрады

Сенека өмірдің табиғаты өзгермелі екенін айтады. Қиындықтан кейін жеңіс келеді, түннен кейін күн шығады. Өмірде қуаныш пен қайғы, сәттілік пен сәтсіздік үнемі алмасып отырады.

Мысал:

• Күн мен түннің алмасуы сияқты, адам өмірінде де жақсылық пен қиындық қатар жүреді. Адам бір сәтте бақытты болып, келесі сәтте сынаққа тап болуы мүмкін.

• Мысалы, спортшылар жарыста жеңіске жету үшін көп жаттығып, жеңілістерді бастан өткереді. Бірақ олар берілмей, еңбектенсе, түбінде жетістікке жетеді.

Қорытынды

Сенека айтқандай, өмір – әрқашан жеңіл бола бермейді. Ол адамның төзімділігі мен даналығын сынайтын күрделі жол. Өмірдің қиындықтарын қабылдап, олардан сабақ алу – нағыз даналықтың белгісі.

Қайғы – адам өміріндегі ең терең әрі күрделі сезімдердің бірі. Ол жақын адамын жоғалтқан сәтте жүректі қысады, көзді жасқа толтырады. Бірақ, "қайғы деген тез арада-ақ жеккөрінішті нәрсеге айналады" деген ой қайғының уақытша ғана емес, сонымен қатар өзгермелі табиғатын ашады. Адам қайғымен күресе алмағанда, ол іште жиналып, жеккөрінішті сезімге айналады. Бұл – қайғыны қабылдаудың емес, одан қашудың нәтижесі.Қайғының осы трансформациясы адамның өз өлімділігін мойындама алмауынан туындайды. "Біреудің өлгеніне қатты күйзелген адам – өзінің одан бұрын өлуі мүмкін екенін ойлап көрмеген адам" деген сөз осы шындықты ашады. Біз өлімді тек басқаларға қатысты деп қабылдаймыз, бірақ өзіміздің де сол тағдырға тап болатынымызды ұмытамыз.Өлімнің жасқа, мәртебеге немесе уақытқа бағынбайтынын еске салады. Бұл – өмірдің нәзіктігін, әр сәттің құндылығын түсінуге шақырады.Мысал ретінде COVID-19 пандемиясын қарастырсақ болады. Миллиондаған адамның өмірін алды, олардың көбі жас немесе кенеттен аурудан қайтыс болды. Мысалы, дені сау адамдардың бір күнде өлуі өлімнің "кезекке қарап келмейтінін" дәлелдеді. Отбасылар жақындарын жоғалтқан кезде қайғыны қабылдауға уақыт тапшы болды, бұл көптегенде психологиялық күйзеліске алып келді.Сондықтан, адам әрдайым өз өмірінің де, жақындарының да уақытша екенін түсініп, саналы түрде өмір сүруі тиіс.Бұл ой адамның өлім туралы ойлану арқылы өз өміріне басқаша қарауына шақырады .

Маған осы хаты өте ұнады. Осыны оқи отырып есіме, “Цезерь мен лекарь” туралы оқиға түсті.

Бұл оқиғада, Юлий Цезарь - Рим қолбасшысы. Оның жалғыз досы - лекарь(емшісі) болады. Тек соның қолынан дәрі ішетін. Күндердің күнінде Цезарь аурып қалғанда оған жасырын хат келеді: “сенің досым деп санап жүрген адамыңнан абайла, ол сені уламақшы” делінген. Осы хатты алып ол бірден лекарьға барып оның ұсынған дәрісін көз алдында ішіп жатып хатты досына оқытады. Дәріні ішіп болып ол: “лучше умереть чем усомневаться в своем друге” дейді.

Дәл осы оқиға осы Сенекеның идеясын ашып көрсетеді, меніңше. Қазірде, дос деп кез-келген танысыңды айта бересің, алайда сен сол досым деген адамға толықтай ойыңды айта аласың ба? Оның бар кемшілігі мен артықшылығын қабылдап шынайы сын айта аласың ба? “Дос жылатып айтады, дұшпан күлдіріп айтады” демекші, егер сен досыңа ащы шындықты айта алмасаң, оның несі саған дос? Тек тәтті өтірікпен жаныңды жұбататын сөздер айтып жараңды жауып қоя салады. Осы ойымды да, Сенеканың 77 ші хатында мысал қылып алсақ болады.

Сондықтан дос таңдай біл, әрбір адам сен ойлағандай жаныңа жақын жақсылығыңды тілейтін жанашырың емес. Адамға нақты ойыңды айтсаң қашатыны қашып кетеді, тек шынайы сені қабылдағаны жаныңда қалады. Санның не қажеті бар сапасы болмаса? Ал егер таңдасаң адамыңды, одан бас тартпай, күмән келтірме.

https://youtu.be/t5g1m8omJF8?si=3OHldrWEVfomB-Ac

– Картезий (Декарт), 1 апта.

2. “Нағыз ақиқат дегеніміз заттардың өзі емес,
   олардың идеясында, тиісінше білім де заттардың өзін білуде емес, сол
   идеялардың мәнін ұғынуда”

–Платон, 2апта, (Жарқанат болу қанлай?)

3. “Жүректің өз ақиқаты бар, ал оны ақыл түсінбейді”

–Блез Паскаль, 2апта, (Ойлар)

4. “Жизнь есть окотный путь к смерти”

–Зигмунд Фрейд, 3апта

5. “Адам барлығының өлшемі, соның ішінде ақиқаттың да”

–Протигор, 3апта

6. “Дүние мәңгі қозғалыста, бәрі өткінші – брі өзгермелі”

–Гераклит, 4апта

7. “Шүбәләну – даналықтың бастамасы”

–Аристотель, 4апта

8. “Тіл болмыстың үйі”

–Мартин Хайдеггер, 4апта

9. “Адам бол!”

–Абай Құнанбайұлы, 4апта

10. “Сену үшін, алдымен, түсіну қажет”

–Абай Құнанбайұлы, 4апта

11. “Адам санасы – шындық”

–Джордж Беркли, 5апта

12. “Білу үшін батыл бол”

–Иммануил Кант, 6апта, (Что такое просвещение?)

13. “Еркіндік бар жерде қажеттілік болмауы тиіс”

–Спиноза, 10апта

Шәкәрім:

• «Жасымда ғылым бар деп ескермедім» – адамның жасы өткенмен, рухани қуат пен ізденіс тоқтамауы керек деген ой айтылады.

Исламдағы мағынасы:

→ Исламда жас — тек сан емес, жүректің тірілігімен өлшенеді.

→ Пайғамбарымыз (с.а.у.) хадисінде: «Адам қартаяды, бірақ оның екі нәрсеге деген сүйіспеншілігі қартаймайды: өмір мен байлыққа» — бұл адамның рухани шынайы кемелденуі маңызды екенін көрсетеді.

→ Ғұламалардан Имам Ғазали былай дейді:

«Кей адамдар жас болса да — рухани өлген, ал кейбір кәрілер — рухани тірі.»

Неге өмір мен байлыққа деген сүйіспеншілік қартаймайды?

Бұл ой — адамның жасына қарамастан дүниеге деген құмарлығы, нәпсі қалауы тоқтамайды дегенді білдіреді.

Яғни:

• Адам дене жағынан қартайса да, ішкі қалауы — байлыққа, билікке, ләззатқа деген тәбет сақталып қала береді.

• Кейде ақыл мен рухани өсу тоқтаса да, дүниеқоңыздық пен құмарлық бәсеңдемейді.

• Бұл — рухани кәріліктің белгісі: адам жасы ұлғайса да, өмір мәні мен рухани биіктікке емес, тек материалдық қызықтарға байланып қалуы.

Мысал:

• Қартайған адамдардың кейбірі әлі де мүлік жинауға, атаққа, ләззатқа қызығушылық танытады — бұл ішкі рухани дамудың тоқтағанын көрсетеді.

• Ал рухани оянған адам, жасы артқан сайын қарапайымдылық пен ішкі тыныштықты қалайды.

Философтар не дейді?

• Аристотель: “Адамның шынайы бақыты – ішкі жан дүниенің тепе-теңдігінде.”

• Сенека (стоик): “Байлық – жаныңда емес, қолыңда. Бірақ ол жанды билемеуі керек.”

"Біз сыртқы дүние құбылыстарын тереңірек түсінуге ұмтылған кезде бұл көзқарасты шетке қалдыра аламыз. Дегенмен, біз оны толығымен елемеуге болмайды, өйткені бұл жай ғана көзқарас емес, ішкі дүниенің квинтэссенциясы."- Т.Нагель

2-апта.

"Дүниені қоғамдық пікір емес, күш билейді". – "Бірақ күш жұмсайтын да тап сол қоғамдық пікір". – "Жоқ, ол – күштің туындысы. Біздіңше, жұмсақтық, – тамаша қасиет. Неліктен? Өйткені арқан үстінде би билеуге бел буған адам жалғыз қалады, ал мен сол уақытта күшті пікірлестеріммен топ құрып аламын да, олар арқан үстінде би билеу – ұят іс деп айқай салатын болады".- Блез Паскаль

3-апта.

"Біз табиғатты жаратқанның соңғы нүктесіне дейін ізін кестік, бірақ Құдайдың сырын аша алмадық."-Ф.Вольтер

4-апта.

"Мені қоршағандардың барлығының мен құлымын

және өлшеусіз әлемнің қоршауында бір нүктедей қысылғандықтан мен өзімді-өзім

іздеп табуға тырысамын." -Ф.Вольтер

5-апта.

 "Ақиқатты игеру қиын, ал жалғанынан пайда

жоқ"-Туфейль

6-апта.

"Sapere aude!-Өз ақылыңды қолдануға батылдық ет! "-И.Кант

Примеры из жизни

1. Учёный, посвятивший жизнь науке
   Как и Фауст, многие учёные стремятся к познанию, жертвуя личной жизнью. Например, Никола Тесла отказался от семьи и богатства ради науки. Он стремился изменить мир, но умер в бедности.

2. Человек, гонящийся за успехом
   Многие бизнесмены и политики, как Фауст, хотят власти и богатства. Например, Стив Джобс создал Apple, но в конце жизни осознал, что здоровье и семья важнее денег.

3. Любовь, которая приводит к трагедии
   История Гретхен похожа на ситуации, когда девушки из-за любви попадают в беду, совершают ошибки или жертвуют собой. Например, Мэрилин Монро – великая актриса, но личная жизнь и неразделённые чувства привели её к трагическому концу.

   Заключение

   "Фауст" Гёте – это история о поиске смысла жизни. Каждый человек мечтает о счастье, но не всегда понимает, что оно не в удовольствиях или власти, а в добрых делах и внутренней гармонии. Фауст ошибался, но искренне стремился к чему-то большему, и именно это его спасло.

   Мои мысли

   Я думаю, что "Фауст" остаётся актуальным даже сейчас. Люди всё так же ищут смысл, гонятся за богатством, властью, любовью, но часто не осознают цену своих желаний. Самое важное – не потерять себя в этом поиске и помнить, что настоящее счастье – в добрых поступках и гармонии с собой.

Өлеңдегі жігіттің құздан секіруі өмірден өлімге бір сәтте ауысудың символы. Ол қызбен бірге өмір сүру мүмкін болмаған соң, өлімді таңдайды, бірақ бұл таңдау оның өмірінің мәнін – сүйгеніне деген адалдығын сақтау үшін жасалады. Ал қыздың секіре алмауы өмірді таңдағанымен, оның ішкі жан-дүниесіндегі өлімді – рухани күйзелісті білдіреді. Бұл жерде өмір мен өлім физикалық қана емес, рухани деңгейде де қатар өмір сүреді.

Тағдыр өмір мен өлімнің арасындағы көпір сияқты көрінеді. «Жазмыш солай болған шығар, кенеміз» деген жол тағдырдың алдында адамның дәрменсіздігін көрсетеді. Жігіт өлімді таңдаса, қыз өмірде қалады, бірақ екеуінің де таңдауы тағдырдың жазуына бағынады. Бұл өмірдің уақытша, ал өлімнің сөзсіз екенін еске салады.

Жігіттің өлімі – махаббатқа адалдықтың белгісі. Ол сүйгені үшін еш ойланбастан құрбан болды. Бірақ қыздың таңдауы – өмірді сүюдің, адамның табиғи қорқынышының көрінісі. Бұл жерде философиялық сұрақ туады: нағыз ерлік – махаббат үшін өлу ме, әлде оны қабылдап, өмірді жалғастыру ма?

Кейде адамдар өздерін бір нәрсеге толықтай арнағысы келеді, бірақ өмір алдындағы қорқыныш, белгісіздік оларды тоқтатады. Бұл – адам табиғатына тән қасиет.

Менің ойымша, қыздың әрекеті – сатқындық пен әлсіздіктің көрінісі.

Шынайы махаббат дегеніміз – сенім, беріктік және құрбандық. Қыздың жасағаны – әлсіздік, ол тек өзін ойлады. Сондықтан ол тек жігітті ғана емес, өзін де алдады. Егер ол басынан бастап махаббаты үшін бәріне дайын болмаса, жігітті де адастырмауы керек еді. Өмірдің тәттілігі оны өз сезімінен бас тартуға мәжбүр етті, ал бұл оның махаббатында шынайылық болмағанын дәлелдейді.

Қорытындылай келе,

Өлеңнің басты философиялық идеясы – адам өз сезімдері мен ұстанымдарына қаншалықты адал бола алады деген сұрақ. Өмір мен өлімнің арасындағы таңдау адамның мінезі мен құндылықтарын айқындайды. Кейбіреулер махаббат үшін бәріне дайын болса, басқалары өмірден бас тартуға батылы жетпейді. Бұл тұрғыдан алғанда, қыздың әрекеті екіұшты: біреулер оны әлсіздік деп бағаласа, екіншілер өмірді таңдау – ақылдылық дер еді.

Демек, өлең тек махаббат трагедиясын емес, адам болмысының қайшылықтарын көрсетеді. Өмір мен өлім – әрқашан бір-бірімен байланысты ұғымдар, ал таңдау жасау – әр адамның өз жауапкершілігі.

Қыз бастапқыда бірге өлеміз деді, бірақ соңында қорқып қалды. Бұл да қазіргі адамдарда жиі кездесетін жағдай – сезім бар, бірақ жауапкершілік жетпейді. Неге бұлай? Өйткені көп адам өз ішкі әлемін түсінбейді, ойланбай шешім қабылдайды.

Ағасының сөзі мені қатты ойландырды. Ол махаббатты түсіне білді, қолдады. Осындай парасатты адамдар қазір де керек. Неге? Себебі олар шынайылықты бағалай алады, жастарға дұрыс бағыт бере алады.

Бұл шығарма философиямен де байланысты. Мысалы, Платонның үңгір аңызы сияқты, біреу шындыққа жетсе, біреу көлеңкеде қалып қояды. Бұл жерде жігіт – рухани биіктікті таңдаған адам. Неге бұлай айтуға болады? Өйткені ол махаббат пен адалдықты бәрінен биік қойды.

Менің ойым: бұл шығарма арқылы мен адал болу, сөз бен істің бір болуы – нағыз рухани байлық екенін түсіндім. Ақша да, атақ та емес — адамның жүрегі мен ісі маңызды.

Осылайша, шығарма оқырманды өмірдің әр сәтін бағалап, өз іс-әрекеттерінің мағынасын тереңірек ойлауға шақырады. Махаббат пен адалдық үшін өлімге бару – адам болмысының ең жоғары сынағы ретінде бейнеленеді.

• Шынайы махаббат пен ерлік тек сөзбен емес, іспен дәлелденеді.

• Өлімге дайын болу – сүйіспеншілік пен адалдықтың ең жоғары деңгейі

• Қорқыныш пен өмірге деген құштарлық кейде уәдені бұзуға итермелейді.

• Адамның шын болмысы қиын сәтте көрінеді.

• Руханилық – адамның ішкі әлемін жетілдіру, әділеттілікке, жақсылыққа ұмтылу.

• Адам болмысы – материалдық, физикалық және әлеуметтік факторлардан тұрады, ол кейде рухани құндылықтармен үйлессе, кейде қайшылыққа түсуі мүмкін.

• Ортақ қасиет – екеуі де адамның өмірлік мәнін іздеуімен байланысты. Адам өзінің болмысын толыққанды сезіну үшін руханилыққа бет бұруы керек.

Бұл диаграмма адам болмысының екі жағын – материалдық және рухани аспектілерін салыстыра отырып, олардың өзара байланысын көрсетеді.

Бұл мәтінде адамның рухани дамуы мен оның қоршаған ортамен өзара байланысы қарастырылады. Рухани әлем – бұл адамның ішкі жан дүниесі, оның құндылықтары, ізгілікке ұмтылысы, әділеттілік пен мейірімділік секілді қасиеттері. Ал адамданған әлем – бұл адамның мәдениеті, қоғамдағы рөлі, материалдық және рухани қажеттіліктерінің үйлесуі. Бұл мәтіннің негізгі идеясы – адам тек сыртқы әлемді өзгертіп қоймай, өз ішкі жан дүниесін де дамытуы керек. Сонда ғана ол толыққанды тұлға ретінде қалыптасады.

Автор ақиқатты іздеуді рухани дамудың негізгі борышы ретінде қарастырады және оны жүрек пен зерденің бірлігі арқылы жүзеге асыруға болатынын айтады. Бұл гносеологиялық мәселелерді рухани контексте қарастыруды ұсынады, бұл Батыс философиясындағы рационализм мен эмпиризмнен өзгеше, шығыстық және қазақтық дүниетанымға тән синтетикалық тәсілді көрсетеді.

Данте Алигьеридің ойынша, күнәлардан арылуға бола ма?

Иә, Данте күнәлардан арылуға болады деп есептейді. Оның поэмасында күнәһарлар үш түрлі тағдырға тап болады:

1. Тозақта – ең ауыр күнәлары үшін мәңгілік жазаланғандар. Олар ешқашан құтыла алмайды.

2. Чистилищеде – тәубеге келгендер. Олар күнәлары үшін белгілі бір мерзім тазару жолынан өтеді.

3. Жұмақта – рухани кемелдікке жеткендер, олар Құдаймен бірге мәңгілік өмір сүреді.

Демек, Данте адамның өз күнәсін түсініп, өкініп, тазаруға ұмтылса, құтқарылуға мүмкіндігі бар деп есептейді.

Еркіндік – тек жеке адамның құқығы ғана емес, сонымен бірге оның моральдық жауапкершілігі мен қоғамдағы орнына тікелей байланысты ұғым. Гүлжиһан Нұрышева, Ж. Ошақбаева және Исая Берлин еңбектерін салыстыра отырып, еркіндіктің таңдау жасау мүмкіндігі, әлеуметтік әділеттілік, мемлекет пен тұлға арасындағы қарым-қатынас секілді маңызды аспектілерден тұратынын байқауға болады.

Нұрышева еркіндікті адамның өз тағдырын өзі анықтауы, өз өміріне саналы түрде жауапкершілік алу қабілеті ретінде түсіндіреді. Ол экзистенциалистік көзқарасқа жақын, өйткені еркін адам – өз әрекеттері үшін жауап беретін адам.

Ошақбаева еркіндікті тек жеке тұлға тұрғысынан ғана емес, ұлттық деңгейде қарастырады. Жыраулар поэзиясында еркіндік халықтың тәуелсіздігімен, әділетті билікпен тығыз байланысты. Еркіндік – елдің бірлігі мен болашағының кепілі.

Берлин еркіндіктің теріс және оң екі түрін қарастырады. Теріс еркіндік – адамның сыртқы шектеулерден азат болуы, ал оң еркіндік – тұлғаның өзін-өзі жетілдіруі және жоғары мақсаттарға жетуі. Алайда, ол еркіндіктің мемлекет тарапынан шектелуі немесе толық анархияға айналу қаупін ескертеді.

Оң еркіндік, керісінше, өзін-өзі басқарумен, өз тағдырына саналы түрде иелік етумен байланысты. Мысалы,зергерлік бұйымдар сататын дүкен. Ол өз идеяларын жүзеге асыру үшін нақты қадамдар жасайды: нарықты зерттейді, шеберхананы жалға алады, материалдар сатып алады және өз өнімдерін жарнамалайды .

Барұх Спиноза еркіндікті «танып-білінген қажеттілік» деп түсіндіреді. Оның ойынша, адам табиғат заңдарына бағынады, бірақ осы заңдарды түсіну арқылы ол еркіндікке жетеді. Яғни, еркіндік – сыртқы күштерге қарсы күрес емес, оларды қабылдау және соған сәйкес әрекет ету.

Мен үшін еркіндік — бұл тек шектеулердің болмауы ғана емес, сонымен қатар мүмкіндіктердің болуы.Еркіндік — таңдау ғана емес, сонымен қатар саналы әрекет ету қабілеті.

“Барлығы әрқашан бір нәрсені жасырып тұрады. Біз көріп тұрған нәрсені әрқашан басқа бір нәрсе жасырып тұрады. Біз әлемді көргіміз келеді, бірақ ол көрінбейтін нәрсемен жабылған.”

Бұл ой еркіндік пен таңдау мәселесіне сәйкес келеді. Адам кейде таңдау жасағанымен, оның шынайы мәнін түсіну үшін тереңірек ойлау қажет.

Мысал:

Платон: өнер – шындықтың көлеңкесі, яғни ол өмірдің көшірмесі ғана.

Аристотель: өнер – еліктеу (mimesis), бірақ ол адамның жанын тазартады (катарсис).

Мысал ретінде:

Абайдың өлеңдері тек поэзия емес, сонымен қатар халықтың рухани жағдайын, қоғамдағы проблемаларды көрсететін өнер туындысы. Бұл – өнердің ой тудырып, терең мағына беретінін көрсетеді.

Қысқаша айтқанда, өнер философиясы – өнердің тек көркемдік жағынан емес, мағынасы мен әсер ету күші тұрғысынан қарастыратын терең ілім.

Қойылым декорациясы мен музыкасы да атмосфераны толықтыра түсті. Кеңестік кезеңдегі студенттік өмір, ауыл мен қала мәдениетінің айырмашылығы шебер берілген. Бұл қойылым — махаббаттың ғана емес, адамның рухани өсуі мен таңдауы туралы да үлкен ой тастайды.

«Махаббат қызық мол жылдар» — тек романтика емес, өмірлік сабақ беретін, терең мағыналы спектакль. Мұндай қойылымдар махаббат пен жауапкершіліктің қадірін түсінуге көмектеседі.

Поэмадағы трагедиялық элементтер де сахнада ерекше орын алды.Махаббаттың аяқталуы немесе жоғалуы тек жеке драма емес, өмірдің мәнін іздеудегі сәтсіздік ретінде бейнеленді. Қойылымды тамашалағаннан кейін мен ұзақ уақыт бойы ой үстінде болдым.

«Махаббат, қызық мол жылдар» деген жолдар өмірдің қысқа, бірақ мағыналы сәттерін еске салды. Қойылым маған махаббаттың тек бақыт емес, сонымен қатар рухани ізденіс екенін ұғындырды. Ол – адамды өзін-өзі тануға, шынайы болмысқа жетелейтін жол.

Мәтіндегі негізгі мәселелер:

1. Жалған қажеттіліктер: Адамдар шынайы емес, қоғам мен жарнама арқылы таңылған нәрселерді қалайды.

2. Сыни ойлаудың жоғалуы: Адамдар жүйені (мысалы, саясатты, экономиканы) сұрақсыз қабылдайды.

3. Технология үстемдігі: Техника мен технология адамдарды еркін емес, бағынышты етеді.

Мысал:

Бүгінгі күні адамдар жаңа смартфон шықса, не үшін керек екенін білмесе де сатып алуға тырысады. Бұл — жалған қажеттілік. Адам бұл затты өз еркімен емес, қоғамның қысымымен алғысы келеді.

Қорытынды:

«Бір өлшемді адам» — адамның рухани және сыни ойлау қабілетін қайта оятуға шақыратын еңбек. Ол бізге: “Не үшін өмір сүріп жатырмыз? Біздің құндылықтарымыз өзіміздікі ме, әлде бізге таңылған ба?” — деген сұрақ қоюға мәжбүр етеді.

• Қазіргі замандағы дамыған елдерде адамдар техника мен жарнаманың әсеріне қатты бағынады.

• Адамдар шын бостандықта емес, бірақ өздерін еркінмін деп ойлайды.

• Олар не істеу керек екенін өздері шешпейтін сияқты – бәрін қоғам, теледидар, жарнама шешіп береді.

• Мысалы: бізге «мына затты сатып алсаң – бақытты боласың» деп сендіреді.

• Сөйтіп адам ойланбайтын, бәріне көнетін "бір өлшемді адамға" айналады.

• Бұл қауіпті дейді Маркузе, себебі адамдар өздерін қанаушылықтан, әділетсіздіктен қорғай алмай қалады.

• Нағыз өзгерісті – жастар, студенттер, азшылық топтар ғана жасай алады дейді.

1. Қоғам дегеніміз не?

Қоғам – бұл адамдардың бірігіп өмір сүретін ортасы.

Адамдар жалғыз өмір сүре алмайды, сондықтан олар бірігіп жұмыс істейді, ережелер жасайды, бір-бірімен қарым-қатынас жасайды.

Қоғамда адамдар бір-біріне көмектеседі, бір-бірінен үйренеді, бірге өмір сүреді.

Яғни, қоғам – адамдардың қарым-қатынасы, бірігіп әрекет етуі.

2. Қоғам қалай пайда болды және дамиды?

• Бұрынғы кезде адамдар шағын топ болып өмір сүрген (мысалы, тайпалар).

• Кейін егін егіп, қала сала бастады – бұл қоғам дамыды деген сөз.

• Қоғам әр дәуірде өзгеріп отырады. Мысалы:

  • Дәстүрлі қоғам – ауылда, ру-тайпа ішінде өмір сүрген.

  • Индустриялық қоғам – зауыттар мен қалалар пайда болған.

  • Ақпараттық қоғам – қазір біз технология мен интернетпен өмір сүріп жатырмыз.

3. Қоғамды зерттейтін ғылымдар

• Қоғамды зерттейтін ғылымдар бар. Олар:

  • Философия – қоғам туралы терең ойлайды.

  • Социология – қоғамдағы адамдардың өмірін зерттейді (мысалы: отбасы, мектеп, т.б.).

  • Тарих – қоғамның қалай дамығанын зерттейді.

4. Мәдениет дегеніміз не?

Мәдениет – адамдардың рухани өмірі.

Бұл – адамның ойы, тілі, дәстүрі, өнері, білімі, тәртібі.

Мәдениет – адамдардың қалай сөйлейтіні, қалай киінетіні, қалай ойлайтыны.

Мысалы: домбыра тарту, Наурыз мейрамын тойлау – қазақ мәдениетінің бір бөлігі.

5. Қоғам мен мәдениеттің байланысы

Қоғам мен мәдениет бір-бірінен ажырамайды.

Қоғам болмаса – мәдениет те болмайды.

Мәдениет адамдарды тәрбиелейді, ал қоғам мәдениетті сақтайды және дамытады.

6. Әртүрлі ғалымдардың көзқарасы

• Әртүрлі ойшылдар қоғам туралы түрлі пікір айтқан:

  • Платон – қоғамда бәрі тәртіппен болуы керек дейді.

  • Аристотель – адам қоғамда өмір сүруге жаралған дейді.

  • К. Маркс – қоғам байлар мен кедейлерге бөлінеді дейді.

  • Поппер – демократиялық, еркін қоғамды "ашық қоғам" дейді.

Дәріс бойынша қорытынды:

Қоғам – адамдардың бірге өмір сүруі.

Мәдениет – сол қоғамда адамдардың қалай өмір сүретіні, ойлайтыны, сөйлейтіні.

Бұл екеуі – бір-бірімен тығыз байланысты.

Біз қоғам мен мәдениетті түсінсек, өз орнымызды да дұрыс таба аламыз.

Екі мәтіннің байланысы мынада:

Екеуі де қоғам мен мәдениетті зерттейді, бірақ көзқарастары әртүрлі:

• Дәрістік мәтін – теориялық, бейтарап түрде қоғам мен мәдениетті түсіндіріп береді. Ол «қоғам деген не?», «мәдениет қалай дамиды?» деген сұрақтарға жауап іздейді. Яғни, оқып, түсініп, қабылда дейді.

• Маркузе – қоғам мен мәдениетті сынға алады. Ол қазіргі қоғам адамды ойланбайтын, бәріне көнетін күйге түсіріп отыр дейді. Яғни, сақ бол, сыни қара дейді.

Қалай байланыстырамыз?

Дәріс – қоғам мен мәдениетті теориялық негізде түсіндіреді.
Маркузе – сол теорияның ішіндегі ең дамыған қоғам түріне (индустриялық қоғам) сыни көзбен қарайды.

Яғни, Маркузенің сыны – дәрістегі қоғамның бір кезеңін тереңінен талдаған түрі.

Қарапайым тілмен айтқанда:

Дәріс – қоғам қандай болатынын көрсетеді.
Маркузе – сол қоғамның ішінде не дұрыс емес екенін айтады.

Сондықтан бұл екі мәтін – бір тақырыптың екі жағы: бірі – таныстырады, екіншісі – талдайды және сынайды.

Махаббат, қызық мол жылдар романының негізгі идеясы — махаббаттың тазалығы мен шынайылығы, соғыс кезіндегі жастардың өмірі, олардың рухани әлемі мен ар-ұяты, махаббат пен адалдық үшін күресі. Автор жас ұрпаққа шынайы сезімді бағалау, сенім мен төзімділік арқылы махаббатты сақтап қалу керектігін жеткізеді.

«Махаббат, қызық мол жылдар» романындағы философиялық мәселе — адамның ішкі жан дүниесі, махаббаттың мәні мен құндылығы, сондай-ақ адамгершілік, адалдық пен сенімнің күшін көрсетеді.

Ербол мен Меңтайдың арасындағы махаббат — бұл тек сыртқы әдемілік емес, ол — шынайы сезім, сенім мен адалдықтың көрінісі. Олар бір-біріне деген махаббаттарын түрлі қиындықтар мен сындарға қарамастан сақтайды. Бұл жерде философиялық мәселе — адамның шынайы сезімдерін сақтап қалу үшін өмірдің ауыртпалықтарына төтеп беруі.

Сонымен қатар, роман соғыс сияқты ауыр кезеңдерде адамдардың ішкі әлемінің қалай өзгеретіні туралы сұраққа да жауап береді. Әсіресе, соғыс кезіндегі жастардың өмірін және олардың рухани тазалығы мен адамгершілігін сақтау жолдарын талқылайды.

Махаббат пен сенімнің адам өмірінде қаншалықты маңызды екендігі, адам болмысының мәні мен адамгершілік қасиеттерінің бұзылмауы — шығарманың негізгі философиялық мәселесі болып табылады.

Қысқаша айтқанда, романның философиялық мәселесі — шынайы махаббаттың және адалдықтың рухани құндылық ретінде өмірде қалай сақталуы керек екенін түсіндіру.

Қорытындылай келе, бұл шығарма — сезім мен сана, махаббат пен ар-намыс, соғыс пен бейбіт өмір туралы терең философиялық ой тастайтын туынды.

Маркузе шынайы және жалған қажеттіліктерді айыра білу маңызды екенін алға тартады:

• Жалған қажеттіліктер — индустриялық қоғам тарапынан енгізілген, адамның еркіндігін шектейтін тұтыну, сән-салтанат, еліктіру арқылы басқаруға бағытталған нәрселер.

• Шынайы қажеттіліктер — еркіндік, әділеттілік, адамның дамуына негіз болатын қажеттіліктер.

Техника мен технология бастапқыда адам өмірін жеңілдету үшін жасалғанымен, қазіргі қоғамда олар бақылау мен манипуляция құралына айналған. Технологиялық прогресс енді бостандық емес, құлдықтың жаңа формасын жасайды.

Бұқаралық ақпарат құралдары мен жарнама арқылы қоғам адам санасына идеяларды күшпен сіңіреді, нәтижесінде адамдардың өз қажеттіліктері мен таңдаулары шын мәнінде өзіне емес, үстем идеологияға қызмет етеді.

Қысқаша айтқанда, "Бір өлшемді адам" — тұтынушылық пен технологиялық қоғамда адамның еркін, сыни ойлау қабілетін сақтап қалу мүмкіндігі туралы .

1. Тарихтың мәні туралы:

Фукуяма тарихты оқиғалар хроникасы емес, идеялар мен сананың эволюциясы ретінде қарастырады. Ол бұл ойды неміс философы Гегельден алады.

Цитата:

“Тарих — бұл еркіндіктің біртіндеп жүзеге асуы.” (Гегель)

Фукуяма бұл идеяны дамытып:

“Адамзат тарихының шынайы қозғалтқышы – рух пен еркіндікке деген ұмтылыс,” – дейді.

2. “Соңғы адам” ұғымы туралы:

Фукуяма бұл ұғымды Ницшенің “соңғы адам” концепциясынан алған. Бұл — рухани әлсіз, тек жайлылықты ғана қалайтын адам.

Цитата (Фукуяма):

“Соңғы адамда идеал үшін күрес жоқ, тек қауіпсіздік пен тұтыну бар.”

Ницшенің айтуынша:

“Соңғы адам: ‘Біз бақытты болдық’ дейді, сол сәтте адамзат тоқтайды.”

Фукуяма бұл арқылы демократия дамыса да, адамның рухани тоқырауға түсу қаупін көрсетеді.

3. Сындар мен күмән:

Фукуяма өз теориясын мәңгі шындық ретінде ұсынған жоқ. Ол тарихта ауытқулар болатынын, бірақ ұзақ мерзімде адамзат либералды жүйеге оралатынын айтты.

Цитата:

“Тарих тоқтауы мүмкін, бірақ бұл оның енді ештеңе болмайды дегені емес. Ол қай бағытта қозғалу керектігін анықтады.”

Қорытынды ой:

Фукуяманың көзқарасы тарих философиясындағы мағына, бағыт, мақсат секілді сұрақтарға жауап беруге тырысады. Ол тарихты хаос емес, рухани эволюцияның жолы деп көреді. Оның жұмысы – қазіргі заманғы тарих пен саясатты түсінуге арналған терең философиялық негіз.

Фукуяма бұл тұжырымды неміс философы Гегельдің тарихи идеализмінен алады. Гегель үшін тарих — сананың дамуы. Адамзат түрлі кезеңдерден өтіп, ең соңында өзінің ең парасатты қоғамдық формасына, яғни демократиялық мемлекетке жетеді.Бұл ойды ХХ ғасырда Александр Кожев қайта жаңғыртты. Ол француз революциясының мұраттары — бостандық пен теңдік — жүзеге асқанда тарих аяқталды деп санады.

Бірақ тарих тоқтады ма? Фукуяма бұл сұраққа толықтай «иә» деп жауап бермейді. Ол либералдық демократия әлі де өз кемшіліктерімен күресіп жатқанын мойындайды. Дін, ұлтшылдық, экономикалық теңсіздік — бұл либерализмнің әлсіз тұстары. Алайда ол осы қайшылықтардың ішінде жаңа, өміршең идеология туатынына сенбейді.Фукуяманың «тарихтың соңы» идеясы — бұл жеңістің емес, үміттің декларациясы. Ол адамзат санасының шексіз күресінен кейін ең тұрақты, ең әділетті қоғамдық құрылым ретінде либералдық демократияны таниды. Бірақ бұл — тыныштық емес, күрестің басқа формасы. Сананың дамуы жалғасады, ал тарих соңы — бұл тек жаңа парақтың басталуы.

Мен Фукуяма еңбегін оқып отырып, оған қарсы шыққан Хантингтон туралы ізденіп, қызықты ойлар мен диллемалар байқадым және екеуінің сөз таласын құруды жөн көрдім.

Хантингтонның философиясы:

1. Мәдениет және өркениет: Хантингтон философиясы мәдениет пен өркениеттің әлемдік саясаттағы маңызды рөлін мойындайды. Әрбір өркениет өз құндылықтары мен дүниетанымына сүйенеді, бұл олардың бір-біріне қарама-қайшы болуына себеп болады.

2. Қақтығыстардың табиғаты: Ол әлемдегі қақтығыстарды идеологиялардан гөрі, мәдени және діни айырмашылықтардан туындайтын құбылыс ретінде қарастырады. Бұл философиялық тұрғыдан әлемнің көптүрлілігін, әртүрлі дүниетанымдардың қақтығысын көрсетеді.

3. Циклділік: Хантингтон тарихты циклді деп көреді — әрбір өркениет өз даму кезеңдерінен өтеді, ал қақтығыстар әрдайым қайта жаңғырады.

Фукуяманың философиясы:

1. Либерализмнің үстемдігі: Фукуяма философиясында адамның ақыл-ойы мен прогрессіне деген сенім басым. Либералды демократия ең жоғары саяси жүйе деп танылады, және адамзаттың тарихи даму жолы осы жүйеге келу үшін өтіп отыр.

2. Тарихтың аяқталуы: Фукуяма тарихты соңғы бір идеологияның — либерализмнің жеңісі ретінде көреді. Бұл философия адамзаттың ақыл-ойының, бостандық пен жеке құқықтар мәнінің дамуын көрсетеді

3. Прогресс және рационализм: Фукуяма прогрестің, адамның құқықтары мен бостандықтарының үздіксіз дамуын жақтайды. Оның философиясы ағартушылықтың жетістіктеріне, рационалды ойлауға және әлеуметтік әділеттілікке негізделген.

Айта кететін жайт: Фукуяма өз концепциясынан бас тартқан болатын.

📌 Өнер деген не?

Өнер – адамның ішкі жан-дүниесін, сезімін, ойларын сурет, музыка, поэзия, мүсін сияқты тәсілдермен жеткізу. Ол жай әдемілік емес, терең мағына мен сезімді білдіреді.

Бердяевтің ойынша, адам шектеулі материалдық дүниеден шығармашылық арқылы босанып, өзінің шынайы рухани болмысына жақындай алады. Өнер – осы рухани босану мен шексіз еркіндіктің құралы.

Басқа ойшылдардың пікірлері:

• Шопенгауэр: Өнер – адам қайғысын жеңілдететін жол.

• Ницше: Өнер – өмірдің қиындықтарына қарсы тұрудың күші.

• Толстой: Өнер – адамдар бір-бірінің сезімін түсініп, бірігетін құрал.

Өнердің философиялық мәні:

Өнер – бұл жай ғана сұлулықты бейнелеу емес, ол адамның шындықты ішкі күйімен, рухани әлемімен ұғынуы. Өнер арқылы адам өз «менін» ашады, қоғаммен, Құдаймен, табиғатпен сырласады.

Қорытынды пікір (философиялық ой):

Өнер – бұл адамның ішкі әлемі мен өмірге деген көзқарасы. Ол – еркіндікке бастайтын жол. Өнер арқылы адам өз жанын танып, қоғаммен сырласа алады. Өнер – жай әдемі нәрсе емес, ол терең ой мен шынайы сезімнің бейнесі.

Қоғам және мәдениет (қарапайым тілмен)

📌 Қоғам деген не?

Қоғам – адамдардың бірге өмір сүріп, өзара байланыс жасап, заңға, ережеге, салт-дәстүрге бағынатын жүйесі.
Онда отбасы, білім, дін, саясат, экономика сияқты салалар бар.

Мәдениет деген не?

Мәдениет – адамдардың ойлап тапқан, жасаған барлық рухани және материалдық құндылықтары.
Мысалы: тіл, өнер, ғылым, әдет-ғұрып, дін – бәрі мәдениетке жатады.

Қоғам мен мәдениеттің байланысы

• Қоғам мәдениет арқылы дамиды, ал мәдениет – қоғамдағы өмір салтын көрсетеді.

• Егер мәдениет жоғары болса – қоғам да дамыған, рухани бай болады.

• Қоғамдағы өзгерістер мәдениетке әсер етеді, керісінше де солай.

Герберт Маркузе – «Бір өлшемді адам»

Герберт Маркузе – ХХ ғасырдағы неміс философы, Франкфурт мектебінің өкілі. Ол қоғам мен мәдениетті терең зерттеген.

🧠 Оның негізгі идеясы:

• Қазіргі қоғамда адамдар ойланбайтын, бәріне көнетін «бір өлшемді» адамдарға айналды.

• Мәдениет – адамдарды еркін етуі керек, бірақ қазіргі қоғам оны тұтыну мен пайда табу құралына айналдырып жіберді.

• Адам еркін ойлай алмай қалды, тек не ұсынса – соны қабылдайды.

Басқа ойшылдар не дейді?

• Ибн Халдун: Қоғам – тарихи заңдылықпен дамиды, әр халықтың көтерілу және құлдырау кезеңі бар.

• Гегель: Мәдениет – адамның рухани өсу жолы.

• Альтюссер: Мәдениет пен білім – билік пен идеологияның құралы.

Қорытынды философиялық ойлар:

Қоғам мен мәдениет – бір-бірімен тығыз байланысты. Қоғам қандай болса – мәдениет те соған сай болады. Бірақ, Маркузе айтқандай, шынайы мәдениет адамды ойлауға, сұрақ қоюға, шындықты көруге үйретуі керек. Егер біз бәріне көнсек – қоғамда нағыз еркіндік болмайды. Сондықтан, әр адам өз мәдениетін, ой-санасын дамытып, қоғамда белсенді рөл атқаруы тиіс.

Алдымен қоғам пайда болды. Қоғам ішінде адамдар бірігіп өмір сүріп, мәдениет қалыптасты. Ал мәдениет – қоғамның дамуына, ой-сананың өсуіне жол ашты. Бірақ бүгінгі таңда мәдениеттің шынайы мәні кейде ұмытылады. Маркузе айтқандай, адамдар тек тұтынушыға айналса, қоғам да тоқырай бастайды. Сондықтан, мәдениет – қоғамды оятатын, еркіндікке жетелейтін күш болуы керек.

Абайдың қара сөздерінің ішінде сыни көзқараспен жазылған қара сөздерінің бірі — он сегізінші қара сөзі.

### Неліктен бұл сыни қара сөз?

Он сегізінші сөзінде Абай қазақ халқының мінез-құлқына, жалқаулығына, надандығына, бірін-бірі күндеушілігіне қатты сын айтады. Ол халықтың ілім мен білімге немқұрайлы қарайтынын, еңбек етпейтінін, мақтаншақ екенін сынайды.

Мысалы, Абай айтады:

> "Біріңді қазақ бірің дос, көрмесең істің бәрі бос."

Бұл жерде ол ел ішіндегі алауыздықты, бірліктің жоқтығын сынап отыр. Сонымен қатар, жастардың жалқау болып өсіп келе жатқанын, ғылымға емес, пайдакүнемдікке ұмтылатынын сынайды.

### Қорытынды:

Он сегізінші қара сөз — Абайдың қазақ қоғамына деген ашық сыни көзқарасының көрінісі. Ол халықты оятуға, терең ойланып, дамуға, еңбек етуге шақырады. Сондықтан бұл сөзді сыни қара сөз деп айтуға толық негіз бар.

Құндылық- адам үшін маңызы бар, жеке немесе әлеуметтік мәні бар нәрсе.

Құндылықтардың философиялық мәні

• Антикалық әлем: Шындық пен құндылық бір-бірінен қатаң бөлінбеді.

• Орта ғасырлар: Құдайға бағытталған құндылықтар басым болды.

• Жаңа уақыт: Ақыл-ой адамның басты ерекшелігі ретінде анықталды.

• Кант философиясы: Шындық, сұлулық және жақсылықты ажыратты. Шындық – ақылмен, құндылық – ақылға қонымды ерікпен байланысты.

• ХХ ғасыр: Құндылық мәселесі философияда бірінші орынға шықты.

Руханилық – адамды адам ететін ерекше нұр, жан арқылы пайда болады.Жақсылық, махаббат, қайырымдылық, әсемдік сияқты құндылықтар руханилықтың көрінісі. (С.Нұрмұратов)

Қоғамдық мәдениеттің өзегі:

• Құндылықтар жүйесі мәдениеттің барлық салаларын біріктіреді.Құндылықтар тұрақты емес, даму барысында өзгереді, кейбірі құнсызданып, басқалары басымдық алады.

Әлеуметтік құрылым :

• Тарихи дәуірлер, әлеуметтік-экономикалық тәртіптер, ұлттар, кәсіби және демографиялық топтар өзіндік құндылықтарға ие.

Құндылықтар – философиядағы “мәңгілік” мәселелердің бірі, адамның негізгі анықтамаларымен байланысты. Руханилық құндылықтарды жүзеге асырудың негізі ретінде адамды адам етеді, оның ішкі нұры мен махаббаты арқылы әлемді байытады.

----------------------------------

Еркіндік философиясы – күрделі және көп қырлы ұғым.

Исаия Берлиннің еркіндік концепциялары

Негативті еркіндік:жеке адамның басқа адамдардың немесе институттардың араласуынсыз өз әрекеттерін жүзеге асыруға мүмкіндік беретін кеңістік.

Позитивті еркіндік:адамның өз өмірінің қожайыны болуға, өз шешімдерін өзі қабылдауға деген ұмтылысы.

Барұх Спиноза еркіндікті «танып-білінген қажеттілік» деп түсіндіреді. Оның ойынша, адам табиғат заңдарына бағынады, бірақ осы заңдарды түсіну арқылы ол еркіндікке жетеді.

Жан-Поль Сартр еркіндікті «адамгершіліктің ауыр жүгі» деп санайды. Ол адамның өз болмысын өзі анықтайтынын, яғни кім болатынын таңдау арқылы жауапкершілікті өз мойнына алатынын айтады.

Абай Құнанбаев еркіндікті адамгершілікпен және жауапкершілікпен байланыстырады. Ол адамның өмірдегі басты міндеті – «адам болып қалу» деп есептейді. Адамгершілік – басқа адамдар алдындағы жауапкершілікті талап ететін ерік-жігердің көрінісі.

Мен үшін еркіндік — бұл тек шектеулердің болмауы ғана емес, сонымен қатар мүмкіндіктердің болуы.Еркіндік — таңдау ғана емес, сонымен қатар саналы әрекет ету қабілеті.

Кант Құдайдың болмысын моральдық принциптермен байланыстырып, трансцендентті танымның шектеулері туралы айтады. Августин де Құдайды трансцендентті болмыс ретінде қарастырады, бірақ оның көзқарасы теологиялық және мистикалық сипатқа ие.

Августиннің діни философиясы жамандықтың табиғаты, Құдайдың трансценденттілігі және адамның құдайлық бейнесі сияқты мәселелерді терең талдай отырып, дін философиясының дамуына елеулі ықпал етті. Оның ойлары теологиялық сенім мен философиялық рационализмді синтездеп, дінді объективті және субъективті тұрғыдан түсінуге мүмкіндік береді.

Дін философиясының негізгі сұрақтары:

1. Құдай бар ма? Оның сипаты қандай?

2. Жан мен рух деген не? Олар мәңгі ме?

3. Ақырет өмірі бар ма?

4. Адамның өмір мәні неде?

5. Дін мен ақылдың арақатынасы қандай?

6. Дін мен ғылым қайшылықта ма, әлде үйлесімді ме?

Негізгі бағыттары:

• Теизм – Құдайдың бар екенін мойындайтын бағыт (мысалы, ислам, христиан, иудаизм философиялары).

• Атеизм – Құдай мен тылсым күштердің бар екенін жоққа шығаратын көзқарас.

• Агностицизм – Құдайдың бар-жоғын адам ақылымен білу мүмкін емес деген пікір.

Белгілі дін философтары:

• Батыс ойшылдары: Августин, Фома Аквинский, Кант, Кьеркегор

• Ислам ойшылдары: әл-Фараби, Ибн Сина, әл-Ғазали, Ибн Рушд

Не туралы?

Бұл кітапта Августин өз өміріндегі қателіктері мен күнәларын айтып, Құдайға қалай бет бұрғанын баяндайды. Ол ақиқатты ұзақ іздеп, көптеген философиялық мектептерден өтеді (мысалы, манихейлік, скептицизм), бірақ шын тыныштықты тек Құдайдан тапқанын мойындайды.

Негізгі ойлар:

- Құдай – бәрін жаратушы, өзгермейтін, мәңгі тірі күш.

Мысал: Августин айтады: «Мен күн мен айды емес, оларды жаратқан Құдайды іздедім».

- Жамандық қайдан шығады?

Жауап: Жамандық – Құдай жаратқан нәрсе емес, ол Құдайдан алыстау.

Мысал: Ағашты қараңғыда көлеңке басқанда, ағаш жаман болмайды, тек жарық жоқ. Сол сияқты, Құдайдан алыстағанда жамандық пайда болады.

- Адамда ерік бар, бірақ ол еркін болу үшін Құдаймен жақындасуы керек.

Мысал: Августин өзін театрдағы қайғыға еліктеп қуанып, ал Құдайға жақындамаған адам ретінде сипаттайды.

2. Карен Армстронг — «Құдай тарихы» кітабы

Не туралы?

Бұл кітапта Құдай туралы түсініктің адамзат тарихында қалай өзгергені, дамығаны, әртүрлі діндердегі (иудаизм, христиан, ислам) Құдайды түсіну жолдары айтылған.

### Негізгі ойлар:

- Құдай туралы түсінік бірден емес, уақыт өте келе қалыптасқан.

Мысал: Ежелгі адамдар Құдайды таулар мен найзағаймен байланыстырса, кейін пайғамбарлар Құдайды әділдік пен мейірім иесі деп түсіндірді.

- Монотеизм – бір Құдайға сену – адам рухының дамуы.

Мысал: Мысырдағы көпқұдайлықтан Моисейдің бір Құдай туралы іліміне көшуі.

- Құдай туралы түсінік — адамның өмірдегі орны, жақсылық пен зұлымдықты түсіну жолы.

Мысал: Сопылар (мұсылман мистиктері) Құдайды жүрекпен тануға тырысқан. Бұл Августиннің ішкі сезіммен Құдайға жетуге ұмтылуымен ұқсас.

Қорытынды:

Екі автор да дінді тек сенім емес, ойлау, сезіну, тану жолы ретінде көрсетеді. Августин — ішкі жан дүниенің Құдайға қарай бет бұруын сипаттаса, Армстронг — Құдай туралы түсініктің тарихын көрсетеді. Екеуі де дін философиясының негізгі сұрақтарына — Құдай деген не, адам кім, неге сенеміз, жамандық қайдан — деген сұрақтарға жауап береді.

1. Құдай мәні

2. Адам мен құдай арақатнасы

3. Жамандық мәселесі

4. Тіл мен ақиқат туралы

Осы 3 бөлікті ащып айтатын боламын:

Адам мен Құдайдың арақатынасы:

• Августин: Адам тек Құдайға сену арқылы ғана құтқарылады. Адам ерікті сияқты, бірақ бәрі Құдайдың еркіне байланысты.

Сенім (fides) – рационалдық дәлелдерден гөрі жүректің дауысына ұйыған руханилық. Августин үшін сенім – Құдаймен тікелей қарым-қатынас құратын «жүрек көзінің» күші: адам ойлана отырып емес, шынайы шоқыну мен тәубе арқылы ғана Құдайдың мәңгілігін сезеді.

Ішкі тәжірибе – сыртқы рәсімдерден маңызды. Ол жазған «Тәубе» кітабында театр мен поэзиядан алған көңіл-күйдің, уайым-қайғының өзі адамның жүрегін Құдайға аударған құрал деп қарастырылады. Яғни, рухани жол – йога секілді ішкі саяхат, тек өзіңнің сезіміңді, ойыңды бақылап, жүрегіңді «тазалаудан» өтеді.

• Армстронг: Адамдар Құдаймен әртүрлі тәжірибе, ритуал, мистикалық жол арқылы байланыс іздеген. Дін — тек ереже емес, ізденіс.

Ритуал мен мифология – Құдай туралы сөздер (ғажайып оқиғалар, метафоралар, қасиетті мәтіндер) дерексіз шындықты бейнелеуге арналған сурет. Мәселен, «Құдай – күн сәулесі» дегенде күн сәулесін нақты Құдайға баламайсың, ол – Құдайдың жарқыраған мейірімі мен шапағатын сипаттайтын символ.

Өзгермелі түсінік – әр мәдениет, әр дәуір тілі арқылы өзіне жақын бейнелеп, сол символмен өмір сүреді. Яғни, Құдай туралы «тіл» ешқашан абсолютті емес, адамның тәжірибесіне, елестету әлеуетіне сай келетін көркем­деу.

Августин мен Карен Армстронгтың Құдай туралы ойлары мені терең ойға салды. Бірі — ортағасырлық діни ойшыл, екіншісі — қазіргі заманғы дін тарихшысы болса да, екеуі де адам мен Құдай арасындағы байланысты әр қырынан ашады. Мен үшін бұл тек теориялық пікірлер емес, өз рухани ізденісіммен тікелей байланысты сұрақтар болды.

Августин Құдайды тек сенім мен ішкі тәжірибе арқылы ғана тануға болады дейді. Бұл ой мені тебірентті. Күнделікті өмірде біз көп нәрсені түсіндіруге тырысамыз: дәлел іздейміз, салыстырамыз, логикамен бағалаймыз. Бірақ кейде жүрекпен сезілетін ақиқат бар сияқты. Қарапайым дұға, ішкі тыныштық, қайғыдағы шын көз жасы – осылардың бәрі де мен үшін Құдайдың үнсіз, бірақ анық қатысуы сияқты. Августиннің «менің ішкі уайымым мені Құдайға жақындатты» дегені шындыққа өте жақын.

Ал Карен Армстронг Құдай туралы тілді символ деп қарастырады. Яғни, біз Құдайды нақты сипаттай алмаймыз – біз тек елестетеміз, бейнелейміз. Бұл ой мені таңғалдырды: расында да, адамдар әртүрлі ұлтта, дәуірде, дінде бола тұра, бәрі Құдайды әрқалай сипаттайды. Сонда шындық қайда? Мүмкін, шын Құдай біздің сөзімізден, елестеткен бейнемізден де жоғары шығар. Бұл маған смирение (көп білмегенімді мойындау) сезімін үйретті.

Меніңше, Құдайды тану үшін сенім мен ізденіс қатар жүруі керек. Тек ішкі уайым мен сезімге сүйену адастырып жіберуі мүмкін, бірақ тек логика мен дәлелге ғана сену де жүрексіздікке апарады. Адам шын мағынада Құдайды ақылмен емес, жүрегімен сезінеді, бірақ ол жүрек те тазарып, ізденіспен өсіп отыруы керек.

Абай мен Шәкәрімнің шығармашылығы осы дәстүрді жалғастыра отырып, философиялық ойды жаңа сатыға көтерді. Олар адам болмысына, оның ішкі әлеміне, рухани тазалығына ерекше мән берді. Абай үшін надандық пен жалқаулық – рухани тоқыраудың басты себебі, ал толық адам болу – тәрбиенің, білім мен еңбектің жемісі. Шәкәрім болса, ар ілімін ұсынып, адамның бойындағы ұят, әділет, мейірім қасиеттерін ең биік рухани өлшем ретінде қарастырды. Бұл ойлар Сократтың ілімімен үндес келеді. Сократ та өзін-өзі тануға, ішкі әлемге үңілуге, ізгілікті өмір сүруге шақырды.

Қазақ философиясы – тек өткеннің мұрасы емес, ол қазіргі заманның сұрақтарына да жауап бере алатын тірі ойлау формасы.

1. Сократ пен Абай – адамдық пен ізгіліктің жолын көрсеткен ойшылдар

Сократ – ежелгі грек философы, ол адам бойындағы адамгершілік, ар, ақыл сияқты қасиеттерге баса мән берді. Ол “өзіңді таны” деген қағида арқылы адам өз-өзіне үңілуі, жан дүниесін тануы керек екенін айтты. Бұл идеяны Абай Құнанбайұлы да өз шығармаларында жалғастырады. Абай “Қара сөздерінде” адам баласының өмірдегі мақсаты, ар-ұят, иман, білім, тәрбие туралы терең ой қозғайды.

Мысал:
Сократ “Білім – жақсылыққа жетелейді” десе, Абай “Ғылым таппай мақтанба, орын таппай баптанба” дейді. Екеуі де білім мен ақылдың адамның өмір жолындағы маңызын айтады.

2. Шәкәрім – ар ғылымын қозғаған қазақ ойшылы

Шәкәрім Құдайбердіұлы – Абайдың шәкірті. Ол философиялық еңбектерінде ар-ождан, жан мен тән, әділет мәселелерін көтерді. Шәкәрім «Үш анық» атты еңбегінде дін мен ғылымды байланыстырып, адамның ішкі дүниесіне үңіледі.

Мысал:
Шәкәрім “Ар ғылымы” деген ұғымды ұсынып, адамның ішкі рухани тазалығын ең басты қасиет деп таныды. Бұл ойлар неміс философы Канттың “парыз” туралы ілімін еске түсіреді.

3. Қазақ философиясының ерекшелігі – өмірмен тығыз байланысы

Қазақ философиясы көбінесе ауызша, жыраулар поэзиясы арқылы тараған. Асан Қайғы, Бұқар жырау, Махамбет сынды тұлғалар қоғам, әділет, еркіндік туралы өз ойларын өлеңмен, нақылмен жеткізген. Бұл – философиялық ойдың халықтық болмысқа жақын екенін көрсетеді.

Мысал:
Асан Қайғы “Жерұйықты” іздесе, бұл – шын мәнінде, адам баласының әділетті қоғамға, бақытты өмірге ұмтылысы. Бұл ізденіс – утопиялық ойды білдіреді. Мұндай ізденістерді әлемдік философияда Платон “Мінсіз мемлекет” идеясымен, Томас Мор “Утопиямен” айтқан.

Қорытынды:

Қазақ философиясы – тек ұлттық шеңберде ғана емес, дүниежүзілік философиялық ойдың ажырамас бөлігі. Сократ пен Абай, Кант пен Шәкәрім, Платон мен Асан Қайғының идеялары – бір-бірімен үндесіп, адамзаттың рухани дамуына ортақ үлес қосып отыр. Қазақ халқының ойшылдары да ақыл, ар, адамдық, әділет деген биік құндылықтарды дәріптей отырып, әлемдік философияға өзіндік үлесін қосты.

Сократ, Абай және Шәкәрім – әр дәуірдің, әр мәдениеттің өкілдері болса да, үшеуінің де философиясының өзегінде адам мәселесі тұр. Бұл ойшылдар адамды тек биологиялық тіршілік иесі емес, рухани болмыс, адамгершілік иесі, саналы жан ретінде қарастырған.

Сократтың көзқарасы бойынша, ізгілік — біліммен тең. Яғни, адам жақсылықты жасау үшін алдымен оның не екенін білуі керек. Ол: «Ешкім өз еркімен жамандық жасамайды, ол тек білмегендіктен болады» дейді. Бұл — Сократтың интеллектуализм деп аталатын этикалық ілімінің негізі. Оның басты әдісі — майевтика, яғни сұрақтар арқылы адамның өз ішіндегі білімін ояту. Бұл әдіс қазіргі заманда сын тұрғысынан ойлау мен шынайы өзіндік пікір қалыптастыруға ұқсас.

Абайдың философиясы да адамды жетілдіруге бағытталған. Ол нұрлы ақыл, ыстық жүрек және қайраттың үйлесуін адамның кемелденуінің шарты деп түсінген. Абай үшін адам болу – өзіңді тәрбиелеу, ақылды әрекет ету, адамгершілікті ұстану. Ол адамның ішкі әлемі мен сыртқы әрекеттері арасында тепе-теңдік болуын талап етеді. Бұл Абайдың «Толық адам» концепциясының негізі.

Ал Шәкәрім болса, адамды ұждан иесі ретінде қарастырады. Оның айтуынша, адам – тек Жаратушы жаратқаннан емес, ұжданы болғандықтан адам. Ол адам бойындағы нәпсіні тежеу, ар-ожданмен өмір сүру туралы көп жазады. Шәкәрімнің «ар білімі» – қазіргі тілмен айтқанда, адамның моральдық өзін-өзі реттеу механизмі. Бұл білімді пән ретінде үйрету керек деп есептейді.

Үшеуінің де ойлары мына бір ортақ идеяға келіп тіреледі: Адамның нағыз табиғаты – рухани жетілуінде. Материалдық байлық, денсаулық, сұлулық – бәрі уақытша. Ал адамның жаны, ойы, ішкі мәдениеті – оны адам ететін басты қасиеттер.