Samskipti við einstaklinga með heilabilun og aðstandendur þeirra by Guðborg Björk Sigtryggsdóttir

Það skiptir máli hvernig við tölum

gudborg — 2024-04-18 12:22:05 UTC

Mikilvægt er að muna að einstaklingur með heilabilun er meira en bara sjúkdómur sinn og að baki hans er persóna með lífssögu og persónuleika. Forðast skal orðræðu eins og fórnarlömb sjúkdómanna, heilabilaðir, gamlir og ruglaðir eða slíka merkimiða. Með þeim fylgir niðurlæging fyrir manneskjuna sem ber sjúkdóminn og ekki er verið að viðurkenna persónuheild hans, en hún á að vera í hávegum höfð, ekki sjúkdómurinn (Kitwood, 1997/2007).

Samverkandi áhrif

2024-04-18 12:23:11 UTC

Þessar þarfir geta haft samverkandi áhrif á hvor aðra, bæði jákvæð og neikvæð. Sé grundvallarþörfum einstaklingsins fullnægt getur það t.d. komið fram í jákvæð áhrifum á virkni, sem gæti skilað sér í styrkingu á sjálfsmynd einstaklingsins, sem skilar sé í aukinni hlutdeild og koll af kolli (Kitwood, 1997/2007).

2024-04-18 19:32:23 UTC

Í skrifum Kitwood (1997/2007) er þörfum lýst sem einhverju sem einstaklingar geta ekki verið án og ef þörfum er ekki uppfyllt geta einstaklingar hvorki verið persóna né starfað rétt. Samkvæmt Kitwood er hægt að lýsa þörfum einstaklinga með heilabilun sem samansafni samslunginna þarfa sem mætast í meginþörf fyrir kærleika sem eru; huggun, tengsl, hlutdeild, virkni og sjálfsmynd

Huggun

2024-04-18 19:32:50 UTC

Huggun felst í því að veita öðrum öryggistilfinningu í gegnum nánd og felur í sér að lina angist og sorg meðal annars í gegnum nærveru og nærgætni. Huggun getur á þann hátt falist í því að veita einstaklingum styrk og hlýju þegar á erfiðum tímum stendur, við stórar breytingar eða mikinn missi. Einstaklingar með heilabilun eru bæði að upplifa og takast á við fjölbreyttar áskoranir er varða breytingar og/eða missi sem getur verið allt frá ástvinamissi til þess að glata eigin getu og sjálfi. Því mætti áætla að einstaklingar með heilabilun hafi mikla þörf fyrir huggun (Kitwood, 1997/2007).

Tengsl

2024-04-18 19:33:24 UTC

Tengslamyndun er manneskjunni eðlislæg hvöt og er mikilvægt fyrir einstaklinga að upplifa tengsl. Í gegnum tengsl upplifa einstaklingar öryggi og ef farið er á mis við þau getur þeim reynst erfitt að sinna hlutverki sínu sem manneskjur og haft katastrófar afleiðingar. Allt frá barnsaldri er þörf fyrir að mynda náin tengsl og er þörfin fyrir tengslamyndun því óháð aldri. Í gegnum heilabilun geta einstaklingar glatað tilfinningu og minningum fyrir góð og örugg tengsl og þess í stað gera áhyggjur og/eða óvissa vart við sig. Því mætti fær rök fyrir því einstaklingar með heilabilun hafi frekari þörf fyrir að upplifa tengsl þar sem þeir eru stöðugt í aðstæðum sem þeir upplifa einkennilegar (Kitwood, 1997/2007).

Hlutdeild

2024-04-18 19:34:02 UTC

Samkvæmt íslenskri orðabók er hlutdeild skilgreint sem það að eiga hlutdeild í eða aðild að einhverju. Þörfin fyrir að tilheyra eða vera hluti af hópi er manneskjunni eðlislæg líkt og að mynda tengls. Kitwood (1997) skrifar að hjá einstaklingum með heilabilun verður þessi þörf áberandi og getur t.d. átt sér þá birtingamynd að einstaklingar trufla eða mótmæla á ýmsa vegu eða með mikilli þörf fyrir athygli frá öðrum. Sé þessum þörfum uppfyllt eru miklar líkur á að einstaklingurinn upplifi sig með skýra stöðu innan hópsins og að hann sé viðurkenndur. Ef þessum þörfum er afturmóti ekki uppfyllt er líkast til að einstaklingur hopi og/eða hnigni (Kitwood, 1997/2007).

Virkni

2024-04-18 19:35:39 UTC

Virkni felur í sér að vera virkur þátttakandi í eigin lífi á þann hátt sem það skiptir einstaklinginn máli. Í bernsku fá einstaklingar tilfinninguna fyrir því að með því að vera virkur er hægt að hafa áhrif á umhverfið í kringum sig jafnt sem annað fólk. Ef þörfum fyrir virkni er ekki sinnt getur það skilað sér í þverrandi sjálfsvirðingu og hnignun á færni. Einstaklingur getur verð virkur hvort sem er í einrúmi eða hóp og getur virkni einnig falist í hvíld eða í virkum athöfnum. Hjá einstaklingum með heilabilun er þörfin fyrir virkni ekki síðri og kemur til að mynda fram í vilja til að taka þátt í afþreyingu og þörf til að aðstoða eða hjálpa öðrum. Til þess að hvetja einstaklinga með heilabilun til þess að viðhalda virkni og taka þátt er mikilvægt að kynna sér einstaklinginn persónulega t.d. lífssögu og áhugamál, með það í huga að vita hvað það er sem færir honum ánægju og gleði og geti þar af leiðandi ýtt undir vellíðan hans (Kitwood, 1997/2007).

Sjálfsmynd

2024-04-18 19:36:11 UTC

Eitt af megin viðfangsefnum í umönnun einstaklinga með heilabilun er að halda við sjálfsmynd einstaklingsins þrátt fyrir hnignun á vitrænni færni og andlegri getu. Sjálfsmynd er hugmynd manns um sjálfan sig og felst í því að vita hver maður er, bæði tilfinningalega og skilvitlega. Fyrst og fremst er það einstaklingurinn sjálfur sem byggir upp eigin sjálfsmynd en þó geta aðrir haft áhrif þar á t.d. með óbeinum skilaboðum. Með því að vera í tengslum við fortíð sína og samræma hlutverk sín byggir einstaklingurinn upp sjálfsmynd sína á einstakan hátt. Í dag er vitað hvað er einna mikilvægast í umönnum einstaklinga með heilabilun til að viðhalda sjálfsmynd þeirra. Annars vegar er það að þekkja lífssögu einstaklingsins en með því geta umönnunarðilar og/eða nánir aðstandendur haldið í hluta sjálfsmyndar hans og hins vegar er samkennd mikilvægur þáttur. Samkennd felst í nánum samskiptum og viðurkenningu á mikilvægi tilvistar hans og að einstaklingurinn sé einstakur (Kitwood, 1997/2007).

Víxlverkanir í samskiptum við einstaklinga með heilabilun

gudborg — 2024-04-19 09:34:37 UTC

Góð umönnun til einstaklinga með heilabilun felst í ákveðnum víxlverkunum í samskiptum. Allar styrkja þær persónuheildina og stuðla að jákvæðri líðan, nærir ákveðna hæfileika eða nýtast til að græða andleg sár. Þessi samskipti einkennast af meiri hlýju en gengur og gerist. Hér á eftir eru talin upp víxlverkanir sem gott er að tileinka sér í umönnun. Að baki þeirra liggja vísindaleg fræði og eru þær byggðar á athugunaraðferðinni Dementia Care Mapping (Kitwood, 1997/2007).

Viðurkenning

gudborg — 2024-04-19 09:36:52 UTC

Með því að hlusta á það sem einstaklingurinn hefur að segja, ávarpa hann með nafni og mynda augnsamband við viðkomandi hlýtur hann viðurkenningu sem persóna. Þessi hugarfarslega viðurkenning af hálfu fagmannsins næst með tengslum og orðum. Hér mætum við einstaklingum með einlægu viðhorfi á þeirra grundvelli og veitum þeim fordómalaust umhverfi til tjáskipta. Hér er manneskjan samþykkt í krafti þess að hún er einstök (Kitwood, 1997/2007).

Samningar

gudborg — 2024-04-19 09:38:20 UTC

Samningar fela í sér að við leitum upplýsinga hjá einstaklingnum hvaða óskir viðkomandi hefur varðandi eigin umönnun, þarfir, siði og venjur. Óöryggi sem oft fylgir sjúkdómnum og sú staðreynd að færni fólks til þess að meðtaka upplýsingar getur valdið kvíða og því þarf að tryggja vandaðar samningaviðræður. Samningarnir sem um ræðir þurfa ekki að vera flóknir heldur jafnvel snúast um einföld atriði eins og val á morgunmat, klæðnaði eða hvenær viðkomandi vill fara í sturtu. Það er þó mikilvægt að hafa valkostina ekki of marga heldur leggja til einfalt val, t.d. hvort viðkomandi vilji hafragraut eða ristað brauð í morgunmat. Með því að fara þessa leið erum við að tryggja að einstaklingurinn þurfi ekki að aðlaga sig um of að forsendum umönnunaraðila. Að fara þessa leið getur verið valdeflandi fyrir einstaklinga með heilabilun sem jafnvel hafa tapað niður færni og hluta af sjálfstæði sínu (Kitwood, 1997/2007).

Samvinna

gudborg — 2024-04-19 09:38:58 UTC

Hér virkjum við hæfileika og frumkvæði einstaklingsins með því að gera verk saman eins mikið og hægt er. Að gera hlutina saman í umönnun einstaklinga með heilabilun vinnur gegn valdbeitingu og eflir fólk til athafna þar sem við biðjum þau að aðstoða okkur við það sem við vitum að þau geta gert. Verkin þurfa ekki að vera flókin, að opna hurð, skrúfa frá krana, halda á pappír o.þ.h. eru dæmi um einföld verk sem geta viðhaldið færni og jafnvel byggt upp traust á milli þess sem veitir umönnun og þiggur hana (Kitwood, 1997/2007).

Leikur

gudborg — 2024-04-19 09:39:42 UTC

Leikur er frjálsræðið að gera eitthvað án sérstaks markmiðs. Hér leyfist starfsmanninum að vera skapandi og frjáls og er góð æfing fyrir þann sem nýtur umönnunarinnar í að einfaldlega vera til. Fullorðnir einstaklingar hafa sumir hverjir hlotið litla sem enga þjálfun í frjálsum leik þar lífsbaráttan og agi í atvinnulífi hafa orðið ofan á. Hér er því kjörið tækifæri til að t.d. raða hlutum, telja spil, skoða myndir eða hver önnur hugarleikfimi sem gefur einstaklingnum færi á að tjá sig og vera. Vel er hlúð að þessum hæfileika í góðu vinnuumhverfi (Kitwood, 1997/2007).

Heiðrun

gudborg — 2024-04-19 09:40:24 UTC

Heiðrun er í meginatriðum tegund af víxlverkun sem er skynræn eða líkamleg og án truflunar. Í þessu ferli gerum við engar kröfur, einstaklingurinn fær tíma til að vera í fullkominni ró og hans persónulegu mörk eru virt. Það felst í þessu ákveðið gildi þar sem dýrmætt samband getur myndast á milli starfsmanns og skjólstæðings sem skiptir sköpum. Hér er það nærveran og það að vera til staðar sem skiptir máli og að skjólstæðingurinn fái einfaldlega að vera í núinu (Kitwood, 1997/2007).

Fögnuður

gudborg — 2024-04-19 09:41:06 UTC

Fögnuður er þegar andrúmsloftið er opinskátt og glaðvært, hvert augnablik er dýrmætt en margir einstaklingar með heilabilun varðveita færni sína til að gleðjast, og verður gleðin jafnvel auðveldari því að ábyrgðartilfinningin er minni eða farin. Mörk á milli þessi sem veitir umönnun og þess sem nýtur hennar komast næst því að þurrkast út þar sem allir aðilar eru á valdi sama hugarástands.

Í fögnuði mætast einstaklingar með heilabilun og starfsfólk á grunni sem byggist á jafnrétti og mörkin milli hlutverka mást út. Einstaklingar með heilabilun eiga oft á tíðum auðvelt með að sýna fögnuð og gleði þótt að tilvera þeirra geti oft verið erfið. Fögnuður getur verið einhver viðburður sem veitir gleði en einnig eitthvað sem getur gerst í dagsins önn. Í fögnuði er andrúmsloftið einlægt og opið og gleðin er við völd (Kitwood, 1997/2007).

Slökun

gudborg — 2024-04-19 09:42:19 UTC

Einstaklingar með heilabilun eru oft á tíðum miklar félagsverur. Það að hvílast í einrúmi getur því verið krefjandi og betra er að ná fram slökun með aðstoð félagsskapar. Hér er gott að hafa í huga nálægð þegar verið er að ná hvíld og líkamlega snertingu.Starfsmaður sýnir fordómaleysi og er einlægt. Sleppir tökum á staðalímyndum. Starfsmaður mætir einstaklingi með heilabilun á jafningjagrundvelli.

Mikilvægt er að starfsmaður mæti þörf skjólstæðings síns hér, hægi á og leyfa líkama og sál að hvílast og hættir á meðan virkri vinnu og skipulagningu (Kitwood, 1997/2007).

Umföðmun

gudborg — 2024-04-19 09:43:03 UTC

Að gefa rými/skjól fyllt af öryggi þar sem varnarleysi getur komið fram í formi þess að fyrri áföll líta dagsins ljós eða einhverskonar árekstrar. Ef við byggjum upp slíkt rými byggjum við upp traust í formi öryggis þar sem skjólstæðingur veit að hann getur komist yfir erfiðar tilfinningar eins og skelfingu, ótta, sorg eða reiði. Hér er hægt að nota líkinguna við faðm móður þar sem að barn leyfir sér að brotna saman eftir erfiðan dag þar sem að það veit að það er öruggt í faðmi móður sinnar. Við viljum skapa þannig líkt umhverfi til að umfaðma einstaklinginn þegar erfiðar tilfinningar blossa upp (Kitwood, 1997/2007).

Réttmæting

gudborg — 2024-04-19 09:44:49 UTC

Rannsóknir hafa sýnt fram á að viðurkenning á tilfinningum og hugsunum skili árangri í samskiptum. Það að viðurkenna að það sem einstaklingurinn er að upplifa sé raunverulegt og draga ekki úr þeirri tilfinningu, staðfesta þær frekar og reyna að skilja tilfinningalegt ástand viðkomandi skilar jákvæðum árangri, þó svo að aðstæður séu augljóslega ekki raunverulegar er mikilvægt að draga þó ekki úr upplifuninni. Þegar viðurkenning er gefin á aðstæðum, hugsunum og tilfinningum eflast tengsl, einstaklingar upplifa að þeir séu meira lifandi og veruleikinn er raunverulegri (Kitwood, 1997/2007).

Auðveldun

gudborg — 2024-04-19 09:45:58 UTC

Að hjálpa einstaklingnum að gera honum mögulegt að gera það sem hann getur ekki, með því að veita þá þætti sem eru ekki til staðar. Allt gert í samvinnu til að stuðla að frekari geðfeðferðarlegri víxlverkun. Hér er mikilvægt fyrir starfsmann að virkja ímyndunaraflið og gefur látbragðinu innihald og aðstoðar þannig við að gera athöfnina mögulega.Kitwood, 1997/2007).

Virðing

gudborg — 2024-04-19 10:30:12 UTC

Persónuheild er sú virðing sem er borin er í garð einstaklings eða staðan sem honum er úthlutað af öðrum, á grundvelli tilvistar og félagslegra tengsla (Kitwood, 1997/2007).

Að bera virðingu fyrir einhverjum þýðir að þú kemur fram við hann sem jafningja. Mikilvægt er að alltaf sé borin virðing fyrir einstaklingum með heilabilun og að hver hann er og hver hann var sem manneskja áður en sjúkdómurinn tók yfir sé haft að leiðarljósi við umönnun hans. Heilabilun tekur smám saman frá einstaklingunum persónueinkenni þeirra en tekur ekki frá þeim lífið sem þeir hafa lifað, alla þeirra reynslu og mannlega reisn (Arnrún Halla Arnórsdóttir, 2024).

Veikindi er áhrifaþáttur á virðingu og sem heilbrigðisstarfsfólk er hluti af okkar starfi að viðhalda virðingu skjólstæðinga okkar (Condon og Hegge, 2011). Rannsóknir hafa leitt það í ljós að skjólstæðingar sem upplifa það að borin sé virðing fyrir þeim eru heilt yfir ánægðri með þá aðhlynningu sem þeir fá (Jacobsen, 2009). Það hefur áhrif á sjálfsálit einstaklings með neikvæðum afleiðingum og skertri andlegri heilsu ef honum er ekki sýnd virðing (Clark, 2010).

Umhyggja

gudborg — 2024-04-19 10:30:32 UTC

Einstaklingar með heilabilun upplifir oft vanlíðan og ringulreið en þar undir er manneskja með mannlegt eðli sem við öll eigum sameiginlegt og mikilvægt að bera hag þeirra fyrir brjósti. Vitsmunaleg skerðing og skert sjálfstraust einkennir heilabilun en tilfinningalegt skyn er enn til staðar og því er mikilvægt að tala til einstaklinganna af virðingu (Arnrún Halla Arnórsdóttir, 2024).

Skilningur

gudborg — 2024-04-19 10:34:36 UTC

Skilningur skal álitinn mikilvægur og leiðandi í framkomu við skjólstæðinginn. Á fyrri stigum sjúkdómsins er mögulegt að komast nær einstaklingnum með því að þekkja hann og þannig vita hvað hann lætur bjóða sér og hvað ekki. Á síðari stigum verður að miða skilninginn út frá sammannlegum tilfinningum og þá getur verið erfiðara að vita hvað það er nákvæmlega sem veldur vanlíðan hjá einstaklingnum (Arnrún Halla Arnórsdóttir, 2024).

Gott er að þekkja eftirfarandi í sundur:

Skilningur: næmni um það sem er sagt og gert

Að sýna skilning = virkja þessa næmni

Skilja = Að hafa vitsmunalegan skilning, geta meðtekið, greint frá öðru, skipta í sundur (Arnrún Halla Arnórsdóttir, 2024).

Samskipti

gudborg — 2024-04-19 10:39:04 UTC

Mikilvægt er að miða við á hvaða stigi sjúkdómsins skjólstæðingur er. Öll samskipti skulu stuðla að virðingu fyrir einstaklingnum og eiga að láta honum líða eins og hann sé einhvers virði. Samskipti skulu bera vott um einlægni, áhuga og vilja til að koma til móts við hvern og einn. Samskipti eru einn mikilvægasti þátturinn í að sýna umhyggju. Samskipti geta verið með eða án orða og veita þannig umönnunaraðilar einstaklingnum með heilabilun viðurkenninngu á tilveru sinni og að hann sé einhvers virði (Arnrún Halla Arnórsdóttir, 2024).

gudborg — 2024-04-19 10:47:13 UTC

Gott er að lesa reglulega yfir eftirfarandi hugtök til að minna okkur á mikilvægi andlegrar umönnunar og hvað skal hafa í huga.

gudborg — 2024-04-19 11:40:33 UTC

Aðstandendur eiga oft virkilega erfitt og eru að kljást við margar tilfinningar í kjölfar sjúkdómsgreiningar ástvinar síns og er það okkar hlutverk að veita þeim stuðning, fræðslu og gott upplýsingaflæði. Hægt er að veita stuðning með því að hlusta og sýna næmi og aðstoða við aðlögun. Að sýna skilning er veigamikill þáttur og að viðurkenna tilfinningar. Gott er einnig að muna að taka engu persónulega og sýna samkennd (Arnrún Halla Arnórsdóttir, 2024b).

Með fræðslu og upplýsingaflæði byggjum við upp traust aðstandenda svo það upplifi öryggi. Starfsfólk þarf því að sýna heiðarleika, næmni og hreinskilni til að það gerist. Fræðsla um sjúkdóminn af fagaðila getur einnig gagnast vel til að greina persónulegan ásetning frá einkenni sjúkdóms. Upplýsingaflæði í formi dags daglegra athafna og lífs er mikilvægur partur af því að aðstandendur upplifi sig sem þátttakendur og nái þannig sáttum. Höfum aðstandendur með í öllum breytingum eins og hægt er (Arnrún Halla Arnórsdóttir, 2024b).

Tillögur að samskiptaleiðum

gudborg — 2024-04-19 11:41:39 UTC

Dagbækur
Samskiptabækur
Smáforrit
Memaxi

Pirringur og kvíði hjá einstakling með heilabilun.

gudborg — 2024-04-19 11:48:18 UTC

Hér sjáum við dæmi um nálgun sem virkar illa og svo nálgun sem gæti virkað betur

Ef skjólstæðingur neitar að fara í sturtu/bað

gudborg — 2024-04-19 11:51:28 UTC

Hér sjáum við dæmi um nálgun sem gæti virkað vel þegar aðstoða á einstakling með heilabilun í sturtu/bað

Hvernig skal takast á við ofskynjanir hjá einstaklingum með heilabilun?

gudborg — 2024-04-19 11:56:39 UTC

Hér er gott dæmi um hvernig skal eiga í samskiptum við einstaklinga með heilabilun þegar kemur að ofskynjunum. Hér eru tilfinningar viðurkenndar ásamt öðrum víxlverkandi hugtökum sem vinna að því að veita einstaklingnum vellíðan.

Vinna í hópum

2024-04-19 20:03:50 UTC

Verkefni A: Deilið tilviki/um í ykkar störfum þar sem upp hafa komið aðstæður þar sem samskipti hafa krefjandi. Ræðið saman um hvernig væri hægt að nýta efni fræðslunar í leiðum til lausna.

Verkefni B: Ræðið saman um ykkar styrk- og/eða veikleika í samskiptum og hvernig þið gætuð mögulega eflt samskiptafærni út frá efni fræðslunar.

Einstaklingsverkefni

2024-04-19 20:04:08 UTC

Verkefni C: Svara stuttri könnun með einföldum spurningum úr fræðsluefni.

Einnig verður starfsfólkið beðið um að svara hvernig þeim fannst fræðslan vera, hvað þau telja sig hafa lært og hvort eitthvað mætti gera betur.

Óyrt tjáning

2024-04-20 13:15:40 UTC

Einstaklingar með heilabilun eiga oft í erfiðleikum með að tjá sig með orðum, og er því mikilvægt fyrir okkur sem veitum umönnun að geta lesið í óyrta tjáningu þeirra. Óyrt tjáning er ómeðvituð og felst í raddblæ, svipbrigðum, augnaráði auk líkamstjáningu svo sem snertingu og framkomu (Kourkouta og Papathanasiou, 2014).

Rannsóknir hafa sýnt fram á það að þegar við látum skoðanir okkar í ljós eru 93% af þeim án orða. Sá boðskapur sem við viljum flytja er um 7% með orðum, 38% með röddinni og 55% með líkamstjáningu. Okkar hlutverk er því að nýta okkur á betri veg tjáningu án orða og kunna að lesa í hana (Verity, 2001/2008).

2024-04-20 13:22:15 UTC

Arnrún Halla Arnórsdóttir. (2024a). Samskipti við einstaklinga með heilabilun [PowerPoint

glærur]. https://unak.instructure.com/courses/3543/pages/fyrirlestur-3-dot-april-arnrun-halla-xmo-samskipti-v-folk-m-heilabilun?module_item_id=173992

Arnrún Halla Arnórsdóttir. (2024b). Fyrirlestur 5.apríl AHA ZOOM FRH samsk. við fólk m

heilabilun, samstarf við fjölskyldur og lykilþættir samskipta v samstarfsfólk auk aðlögunar umhverfisþátta[PowerPoint glærur]. https://unak.instructure.com/courses/3543/pages/fyrirlestur-5-dot-april-aha-zoom-frh-samsk-vid-folk-m-heilabilun-samstarf-vid-fjolskyldur-og-lykilthaettir-samskipta-v-samstarfsfolk-auk-adlogunar-umhverfisthatta?module_item_id=173993

Clark, J. (2010). Defining the concept of dignity and developing a model to promote its use in

practice. Nursing Times, 106(20), 16-19.

Condon, B.B. og Hegge, B. (2011). Human Dignity: A Cornerstone of Doctoral Education in

Nursing. Nursing Science Quarterly, 24(3), 209-214. https://doi.org/10.1177/0894318411409425

Hlutdeild. (e.d.). Íslensk orðabók (vefútgáfa). Sótt 18. apríl 2024, af https://snara.is/

Jacobson, N. (2007). Dignity and health: A review. Social Science & Medicine, 64. 292-302. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2006.08.039

Jacobson, N. (2009). Dignity Violation in Health Care. Qualitative Health Research, 19(11),

1536-1547. https://doi.org/10.1177/1049732309349809

Kitwood, T. (2007). Ný sýn á heilabilun: Einstaklingurinn í öndvegi (Svava Aradóttir þýddi). JPV

útgáfa. (Upphaflega gefið út 1997)

Kourkouta, L. og Papathanasiou, J.V. (2014). Communication in Nursing Practice. Mater Sociomed, 26(1), 66-67. https://doi.org/10.5455/msm.2014.26.65-67

Verity, J. (2008). Að endurvekja lífsneistann hjá fólki með heilabilun. (Ingibjörg Pétursdóttir

þýddi). FAAS - Félag áhugafólks og aðstandenda Alzheimerssjúklinga og annarra skyldra sjúkdóma. (Upphaflega gefið út 2001).