Trước hết, sự bi thương đó được thể hiện trong đời sống vật chất, khi Mị bị cái nghèo đeo bám (có nguy cơ đối diện với cái chết). Cái nghèo của Mị được miêu tả trên nhiều phương diện:  vì nợ nần nên Mị trở thành "con dâu gạt nợ " của nhà Pá Tra, bị "nhốt vào buồng", suốt ngày phải làm việc đến mức "tuởng mình cũng là con trâu, mình cũng là con ngựa", mà "con ngựa, con trâu làm còn có lúc... đàn bà con gái nhà này thì vùi vào việc làm cả đêm cả ngày". Hơn thế nữa, sự bi thương đó còn được thể hiện trong đời sống tinh thần, khi đối với Mị, hạnh phúc là một thứ trang sức xa xỉ được cất trong tủ kính đắt tiền mà bàn tay lam lũ của Mị không bao giờ chạm tới được. Mị luôn trong trạng thái u buồn, kiệt quệ: "có đến hàng mấy tháng, đêm nào Mị cũng khóc", lúc nào "cũng cúi mặt, mặt buồn rười rượi"; lửng lơ, chai sần cảm xúc: "lùi lũi như con rùa nuôi trong xó cửa",  "ở buồng Mị nằm kín mít, có một chiếc cửa sổ một lỗ vuông ấy mà trông ra. Ðến bao giờ chết thì thôi"

 Khát vọng chân chính

Số phận bi thương 

• Mị nghe thấy tiếng sáo, nhẩm thầm theo bài hát → cho thấy tâm hồn Mị đã có nhận thức và Mị không còn chịu im lặng chịu đựng nữa mà muốn đứng lên đấu tranh
• Mị nhớ về những ngày trước → từng dòng kí ức ùa về trong đầu Mị, chưa bao giờ mất đi, mà đó là niềm động lực để Mị tiếp tục đứng lên phản kháng
• “Mị vẫn còn trẻ lắm. Mị muốn đi chơi" → Mị nhận thức được bản thân mình vẫn còn trẻ và không muốn sống một cuộc đời khổ cực như vậy. Mị không còn trơ lì về mặt cảm xúc, và không còn muốn nghĩ ngợi về cái chết nhiều nữa, cho thấy tâm hồn Mị lúc này đây đã được sống lại
• “Mị lén lấy hũ rượu, uống ừng ực từng bát" → đây là cũng được xem như là một hình thức phản kháng đấu tranh của Mị. Rượu cũng được xem như một chất xúc tác để tâm hồn yêu đời và khát vọng được sống, được tự do trong lòng Mị trỗi dậy. Thử hỏi xem, một nhà giàu có như thống lý ai lại để con dâu của mình phải chịu khổ, nhưng Mị vốn dĩ chỉ là một con trâu, con ngựa trong nhà thống lý mà thôi, thế nên Mị chỉ dám lén uống mà không dám uống cùng mọi người.

• đời sống vật chất: Mị tuy làm dâu nhà giàu nhưng vẫn thiếu thốn rất nhiều về mặt vật chất. Điển hình là căn buồng ngột ngạt của Mị “từ từ bước vào buồng", “ trông ra một cửa sổ lỗ vuông mờ mờ trăng trắng"
• đời sống tinh thần: Mị bị tước đi quyền sống và quyền được tự do hạnh phúc. Ngày Tết đến, nhưng Mị chỉ “ngồi trơ ra một mình giữa nhà”, và Mị nhớ đến ngày trước Mị vẫn được đi chơi nhưng giờ đây lại khác “chẳng năm nào A Sử cho Mị đi chơi", “bao nhiêu người có chồng vẫn được đi chơi Tết"

• Nhẫn nhục, chịu đựng:<màu hồng>

• Sự thấu hiểu:<màu hồng

3. Thấu hiểu và khoan dung cho những hành động của chồng (hồng)

• "xin được với lão... đưa tôi lên bờ mà đánh" ->người đàn bàn hi sinh tiếp tục bị đánh để những đứa con vẫn còn có miếng cơm và nơi ở
• "mong các chú cách mạng thông cảm","mong các chú lượng tình cho" - tuy học vấn thấp nhưng người đàn bà hàng chài rất lịch sự và tử tế
• "ông trời sinh ra người đàn bà là để đẻ con, rồi nuôi con" -> người đàn bà yêu thương và có trách nhiệm với những đứa con
• "đàn bà ở thuyền chúng tôi phải sống cho con chứ không thể sống cho mình như ở trên đất được" -> bà chấp nhận chịu khổ để các con được lớn lên
• "vui nhất là lúc ngồi nhìn đàn con tôi chúng nó được ăn no" -> niềm vui nhỏ nhoi khi chỉ cần con có thể sống đầy đủ

Vẻ đẹp 2: Khát vọng sống (xanh)

• "là bởi vì các chú không phải là đàn bà, chưa bao giờ các chú biết ..." ," các chú đừng bắt tôi bỏ nó" ->ý thức được một mình không thể sống trên thuyền, nên chấp nhận bị đánh để được sống
• "chợt ửng sáng lên như một nụ cười", "vợ chồng con cái chúng tôi cũng có lúc sống hòa thuận vui vẻ" -> vẫn còn tia hi vọng để tiếp tục sống 

Vẻ đẹp 1: Tuy người đàn bà hàng chài thất học, nhưng bà luôn nói chuyện với người khác một cách đầy khiêm nhường, chân thành và đầy thấu hiểu:

Vẻ đẹp 2: Tình mẫu tử thiêng liêng, hy sinh tất cả cho gia đình, nhất là con mình:

Vẻ đẹp 3: Dù đã hy sinh cả đời mình, nhưng đâu đó trong người phụ nữ này vẫn nhen nhóm khát vọng được hạnh phúc:

•  "mấy chiếc quần áo rách như tổ đỉa" - biện pháp so sánh
• "hai cái hang nước khô cong" 
• "đống rác mùn tung bành ngay lối đi"
• "búi cỏ mọc nham nhở" - từ láy

• "Trong người êm ái lửng lơ như người vừa ở trong giấc mơ đi ra" - so sánh
• "Cái nhà như cái tổ ấm che mưa che nắng"-so sánh, Tràng có tình cảm với ngôi nhà
• "Một nguồn vui sướng, phấn chấn ...phải lo lắng cho vợ con sau này", Tràng có trách nhiệm với gia đình

• Nhà cửa sân vườn hôm nay đều được quét tước, thu dọn sạch sẽ gọn gàng. 
• Mấy chiếc quần áo rách như tổ đỉa vẫn vắt khươm mươi niên ở một góc nhà đã thấy đem ra sân hong. → so sánh
• Hai cái ang nước vẫn để khô cong ở dưới gốc ổi đã kín nước đầy ăm ắp. 
• Đống rác mùn tung hoành ngay lối đi đã hót sạch.

• Chớp chớp liên hồi mấy cái, và bỗng vừa chợt nhận ra, xung quanh mình có cái gì vừa thay đổi mới mẻ, khác lạ.

• Cảnh tượng thật đơn giản, bình thường nhưng đối với hắn lại rất thấm thía cảm động.
•  Hắn đã có một gia đình. Hắn sẽ cùng vợ sinh con đẻ cái ở đấy.

• Hắn mới thấy hắn nên người, hắn thấy hắn có bổn phận phải lo lắng cho vợ con sau này

1- MỊ (mùa xuân, mùa đông)
1a- Mùa xuân --> "sức sống tiềm tàng" 
= KHÁT VỌNG HẠNH PHÚC
(tr.7) 
- Ý thức giá trị bản thân (nhớ về QK tươi đẹp)
- Ước muốn "tháo cũi sổ lồng" (nhìn lại HT đắng cay)
(tr.8)
- Hành động "tháo cũi sổ lồng" (thắp đèn - lấy váy)
- Nhựa sống dồn tụ thành ảo tưởng (bị trói)
1b- Mùa đông 
Ld1: TÌNH CẢM ĐÁNG QUÝ = Giữa những người cùng khổ
(thấy AP khóc - phảng phất nghĩ)
Ld2: KHÁT VỌNG HẠNH PHÚC = "sức mạnh vùng lên giải phóng"
(suy nghĩ cứu người - hành động cởi trói - chạy theo)
==> thương mình > thương người > ý nghĩ cứu người > hành động cứu người > hành động cứu mình

2- BÀ CỤ TỨ (đêm hôm trước, sáng hôm sau)
2a- Đêm hôm trước
(tr.28) TÌNH CẢM ĐÁNG QUÝ = Tình thương con
- Đối với mình: "ai oán"
- Đối với con: "xót thương"
(tr.29) 
- TÌNH CẢM ĐÁNG QUÝ
  + tình thương con (với Tràng)
  + tình cảm những người cùng khổ (với thị)
- KHÁT VỌNG HẠNH PHÚC
(lời dặn dò về tương lai đổi đời)
2b- Sáng hôm sau (trong bữa cơm) [xem hình]

3- THỊ (2 cung cách ăn uống --> nhân vật)
Lần 1: ăn bánh đúc (trước khi làm dâu)
Lần 2: ăn chè khoán (khi về làm dâu)
--> sự thay đổi, chuyển biến về nhận thức = phẩm chất (-/+) ==> giá trị nhân đạo

4- TRÀNG (sáng hôm sau) [xem hình]
*** Gợi ý:
Tình cảm đáng quý: tình cảm gia đình (mẫu tử...), tình cảm giữa những người cùng khổ...
Khát vọng chân chính: khát vọng sống, khát vọng hạnh phúc...

1. MỊ:

1. Bà cụ Tứ

1. Thị

1. Tràng

• trong đêm tình mùa xuân

• trong đêm tình mùa đông

• đêm hôm trước

• sáng hôm sau

• trong bữa cơm

• Sáng hôm sau

   Thế là thị ngồi sà xuống, ăn thật. Thị cắm đầu ăn một chập bốn bát bánh đúc liền chẳng chuyện trò gì. Ăn xong thị cầm dọc đôi đũa quệt ngang miệng, thở:
– Hà, ngon! Về chị ấy thấy hụt tiền thì bỏ bố.

   Người con dâu đón lấy cái bát, đưa lên mắt nhìn, hai con mắt thị tối lại. Thị điềm nhiên và vào miệng. 

dẫn chứng khả năng quan sát tinh tế: mơ hồ lòe nhòe, trắng như sữa, hồng hồng, im phăng phắc như tượng, khum khum, y hệt cánh một con dơi,...

- "Không! Không! Tôi không muốn sống như thế này mãi! Tôi chán cái chỗ ở không phải của tôi này lắm rồi, chán lắm rồi! Cái thân thể kềnh càng thô lỗ này, ta bắt đầu sợ mi, ta chỉ muốn rời xa mi tức khắc!" -> biện pháp nghệ thuật:
1. Ba từ phủ định "không" liên tiếp kết hợp với dấu chấm than cho thấy thái độ dứt khoát muốn thoát khỏi xác.
2. Tính từ "kềnh càng", "thô lỗ" cho thấy thái độ chán ghét chính mình. (ông làm gãy cành cây non và hỏng con diều của cu Tị)
3. Từ chỉ cảm xúc theo mức độ tăng dần: "không muốn", "chán" và "sợ" bộc khao khát được sống là chính mình.

• Ý thức đấu tranh nhưng bất thành

• thoả mãn xác anh hàng thịt: thèm ăn ngon, thèm rượu thịt, cái món tiết canh, cổ hũ, khấu đuôi và đủ các thứ thú vị khác → liệt kê cám dỗ mà hồn Trương Ba không cưỡng lại được
• có cảm xúc không đứng đắn bên vợ người hàng thịt: tay chân run rẩy, hơi thở nóng rực, cổ nghẹn lại → liệt kê cám dỗ mà hồn Trương Ba không cưỡng lại được

• cho rằng xác hàng thịt vốn “không có tiếng nói, mà chỉ là xác thịt âm u đui mù”
• phủ nhận quyết liệt sự tồn tại của phần xác, cho rằng xác không có đời sống, mà chỉ là “cái vỏ bên ngoài”, “không có ý nghĩa”, “không có tư tưởng”, “không có cảm xúc”
• luôn gọi phần xác bằng “mày” và luôn nói với xác bằng giọng điệu coi thường, mắng mỏ: “Vô lý”, “Nói láo!”, “Im đi!... đã bảo mày im đi”, “Không!”
• cho rằng tất cả sự thay đổi, biến chất của mình là do phần xác gây nên: “Im đi! Đấy là mày chứ, chân tay mày, hơi thở của mày...”. → hồn Trương Ba đã đuối lý hoàn toàn trước xác anh hàng thịt
• phủ nhận sự phụ thuộc vào xác: “Ta vẫn có một đời sống riêng: nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn” → liệt kê tính từ “nguyên vẹn” , “trong sạch", “thẳng thắn"

Câu chuyển: "bóng tối hoàn cảnh", "ánh sáng nhân tâm", "chất thơ hồn người"

CÁCH 1

CÁCH 2:

• Lòng thương người

• Khát vọng hạnh phúc

Tuy nhiên, dưới ngòi bút nhân đạo cảu tác giả, từ "bóng tối của hoàn cảnh", những con người nơi đây vẫn ngời lên "ánh sáng của nhân tâm và "chất thơ của hồn người"

CÁCH 1

• “Những gia đình từ những vùng Nam Định, Thái Bình, đội chiếu lũ lượt bồng bế, dắt díu nhau lên xanh xám như những bóng ma, và nằm ngổn ngang khắp lều chợ.”,  “Người chết như ngả rạ.”, “Dưới những gốc đa, gốc gạo xù xì bóng những người đói dật dờ đi lại lặng lẽ như những bóng ma.” → Biện pháp nghệ thuật: so sánh “như những bóng ma", “người chết như ngả rạ"
• “Không khí vẩn lên mùi ẩm thối của rác rưởi và mùi gây của xác người.”  → Biện pháp nghệ thuật: liệt kê “mùi ẩm thối của rác rưởi", “mùi gây của xác người"
• “Ngã tư xóm chợ về chiều càng xác xơ, heo hút.”, “Hai bên dãy phố, úp súp, tối om, không nhà nào có ánh đèn, lửa.” → Biện pháp nghệ thuật: từ láy; liệt kê: “xác xơ", “heo hút", “úp súp"; “ánh đèn", “lửa"
• Tiếng quạ trên mấy cây gạo ngoài bãi chợ cứ gào lên từng hồi “thê thiết.”

• “Nhìn theo bóng Tràng và bóng người đàn bà lủi thủi đi về bến, người trong xóm lạ lắm. Họ đứng cả trong ngưỡng cửa nhìn ra bàn tán.”
• “Mặt hắn có một vẻ gì phởn phơ khác thường. Hắn tủm tỉm cười nụ một mình và hai mắt thì sáng lên lấp lánh” → Biện pháp nghệ thuật: từ láy “phởn phơ", “tủm tỉm"

• Tràng: “Sợ chúng nó đùa như trước, Tràng vội vàng nghiêm nét mặt, lắc đầu ra hiệu không bằng lòng.” → Tràng rất hay chơi đùa cũng lũ trẻ trong xóm
• Những người dân: “Ai đấy nhỉ? ... Hay là người dưới quê bà cụ Tứ mới lên?”, “Chả phải, từ ngày còn mồ ma ông cụ Tứ có thấy họ mạc nào lên thăm đâu.”, “Hay là vợ anh cu Tràng? Ù khéo mà vợ anh cu Tràng thật anh em ạ, trông chị ta thèn thẹn hay đáo để.”

• Tràng: “Mặt hắn có một vẻ gì phởn phơ khác thường. Hắn tủm tỉm cười nụ một mình và hai mắt thì sáng lên lấp lánh”, “hắn lại lấy vậy làm thích ý lắm, cái mặt cứ vênh lên tự đắc với mình.”
• Thị: dù biết nhà Tràng không giàu có những vẫn chịu theo Tràng về nhà “Người đàn bà có vẻ khó chịu lắm. Thị nhíu đôi lông mày lại, đưa tay lên xóc xóc lại tà áo.”
• Những người dân: “Những khuôn mặt hốc hác u tối của họ bỗng dưng rạng rỡ hẳn lên.Có cái gì lạ lùng và tươi mát thổi vào cuộc sống đói khát, tăm tối ấy của họ”  → Biện pháp nghệ thuật: tương phản giữa “hốc hác u tối" và “rạng rỡ"
  
  

    • Khi bị lũ trẻ chòng ghẹo, Tràng biết bảo vệ thị bằng việc "nghiêm nét mặt, lắc đầu, tỏ vẻ không bằng lòng" -> Đó là biểu hiện của một người đàn ông trưởng thành, có sự chín chắn trong suy nghĩ 

    • Ngoài cổng chợ tỉnh: thị chua ngoa, đanh đá bao nhiêu thì bây giờ thị lại càng xấu hổ, e thẹn bấy nhiêu : "đầu hơi cúi xuống, cái nón rách tàng nghiêng nghiêng che khuất đi nửa mặt. Thị có vẻ rón rén, e thẹn".

 "Những gia đình từ những vùng Nam Định,... lũ lượt bồng bế, dắt díu nhau lên xanh xám như những bóng ma, và nằm ngổn ngang khắp lều chợ" 

"...ba bốn cái thây nằm còng queo bên đường,...mùi ẩm thối rác rưởii và mùi gây củ xác ngừoi" 

 "Ngã tư xóm chợ về chiều càng xác xơ, heo hút", "hai bên dãy phố, úp súp, tối om" "bóng những người đói dật dờ, đi lại lặng lẽ như những bóng ma" 

***Tuy chìm trong bóng tối của hoàn cảnh, nhưng dường như tia sáng của vẻ đẹp về tâm hồn, niềm khao khát sống và khao khát hạnh phúc vẫn luôn len lỏi ở một ngóc ngách nào đó ...

-"nghiêm nét mặt, lắc đầu ra hiệu không bằng lòng" --> không coi thường, coi rẻ mà vẫn tôn trọng ngừoi đàn bà khốn khổ theo không mình về

• “ Không thể sống bên ngoài một đằng, bên trong một nẻo”
• “ “Sống nhờ vào đồ đạc, của cải người khác đã là chuyện không nên này đến cái thân tôi cũng phải sống nhờ anh hàng thịt.”
• “Ông chỉ nghĩ đơn giản là cho tôi sống, nhưng sống thế nào thì ông chẳng cần biết.” 
• “ Sống thế này còn khổ hơn là chết"

• Sự tồn tại "hồn này", "xác kia" không những phiền toái mà còn đâu khổ. Không thể có một tâm hồn thanh cao trong một thể xác phàm tục, tội lỗi.

• “ Ông sẽ không còn lại một chút gì nữa…”
• “ Tôi không phải kẻ khốn khiếp… Ông chính là lẽ tồn tại của tôi"
• “ Không đánh cờ. Đế Thích sẽ không còn là Đế Thích"

• “ Không phải chỉ mình tôi khổ. Những người thân của tôi sẽ phải khổ vì tôi.”
• “ Vì để chứng minh ông tồn tại mà tôi phải sống không được là chính tôi"
• “ Người ta đánh cờ để rèn luyện tâm trí… Còn ông đánh cờ để chứng tỏ mình là tiên cờ"

• Sống nhờ, sống gửi, sống chắp vá... thì dù có tồn tại cũng không phải là sống theo đúng nghĩa.
• Sống mà đánh mất bản thân, sống giả dối với người và giả dối với mình thì thà chết còn hơn

• Mặc dù bị xác tha hoá chi phối “ tôi đã cho ông sức mạnh… tát thằng con ông toé máu mồm máu mũi” nhưng ông vẫn hết sức phản kháng lại “Ta cần gì đến cái sức mạnh làm ta trở nên tàn bạo”

• Mặc dù xác hàng thịt có những lý lẽ mang tính thuyết phục “ Tôi là cái bình đựng chứa linh hồn”,”Nhờ tôi mà ông có thể làm lụng cuốc xới”,” Ông nhìn ngắm.. người thân” nhưng hồn Trương Ba vẫn có những lời khinh thường cái xác, ông khinh thường sự phàm tục, thô kệch mà ngược lại với tâm hồn và phẩm chất của ông “ Sao ông có vẻ khinh thường tôi thế nhỉ?”,”Lý lẽ của anh thật ti tiện” “Trờii”