Ingrijpende jeugdervaringen kunnen zijn: fysieke mishandeling, fysieke verwaarlozing, emotionele mishandeling, emotionele verwaarlozing, seksueel misbruik, getuige zijn van partnergeweld, opgroeien in een gezin met een verslaafde, samenleven met een psychiatrisch ziek of suïcidaal gezinslid, een vechtscheiding, het ontvallen van een naast familielid, uithuisplaatsing, detentie van een gezinslid.

Mogelijke gedragsveranderingen bij kinderen tot zes jaar:

• Ze gaan meer aan de ouders of leerkracht hangen dan ervoor.

• Het herbeleeft de gebeurtenis door erover te praten, te tekenen en/of de gebeurtenis na te spelen.

• Het laat zichtbare tekenen van stress zien bij herinneringen aan de gebeurtenis.

• Het gedraagt zich jonger dan het is. Dat wordt regressie genoemd.

• Het is ongewoon waakzaam en schrikachtig.

• Het is sneller boos of agressief. Het zeurt meer dan eerst.

• Het is bang voor zaken waar het eerst niet bang voor was.

• Het speelt minder, zoekt andere kinderen niet meer op en is mat en initiatiefloos.

• Het verkent minder en het spel vertoont minder variëteit.

Mogelijke gedragsveranderingen bij kinderen van zeven tot twaalf jaar:

• Het herbeleeft de gebeurtenis door erover te praten, te tekenen en/of door de gebeurtenis na te spelen.

• Het laat zichtbare tekenen van stress zien bij herinneringen aan de gebeurtenis.

• Het vermijdt bepaalde activiteiten en wil niet praten over de gebeurtenis.

• Het is ongewoon waakzaam en schrikachtig.

• Het is sneller boos of agressief.

• Het heeft concentratieproblemen en is minder gemotiveerd dan voor de gebeurtenis.

• De schoolprestaties zijn duidelijk verslechterd.

• Het heeft vage lichamelijke klachten die nergens vandaan lijken te komen: hoofdpijn, buikpijn.

• Het lijkt nergens zin in te hebben, ook niet in activiteiten die het eerst leuk vond.

• Het heeft emotionele uitbarstingen 'om niets' en wisselende stemmingen.

• Het laat weinig of geen emoties zien.

• Het is angstig en gespitst op veiligheid voor zichzelf en anderen.

• Het voelt zich schuldig of schaamt zich.

Leerkrachten moeten er rekening mee houden dat veel kinderen extra steun nodig hebben, ondanks het feit dat ze door het meemaken van dergelijke gebeurtenissen misschien gedrag vertonen dat niet direct uitnodigt om ze te gaan steunen. De link tussen 'moeilijk gedrag' en trauma is er zeker. Hun hyperalertheid, die zorgt dat ze snel getriggerd zijn, zorgt voor gedrag waar moeilijk mee om te gaan is.

Naast invloed op gedrag, heeft trauma ook grote invloed op het leren.

Het meemaken van ingrijpende gebeurtenissen kan leiden tot moeilijkheden op school. Hoe meer ingrijpende gebeurtenissen, hoe meer kans op problemen. Hieronder een aantal van de mogelijke moeilijkheden op een rijtje: werkgeheugenproblemen, concentratieproblemen, leerproblemen, moeite met aangaan relaties, moeite met het snappen van 'sociale aanwijzingen', sneller agressief en negatief naar anderen, meer kans op probleemgedrag, meer kans op schorsing of verwijdering van school, sneller de neiging zich terug te trekken uit sociale relaties of anderen te pesten, geen of minder vertrouwen in de leerkracht, meer kans op zittenblijven of slechter presteren, meer kans op plaatsing in buitengewoon onderwijs, vaker afwezig dan andere kinderen.

Aan objectpermanentie is een ontwikkeling gekoppeld die constantheid heet. Constantheid geeft kinderen stabiliteit en veerkracht. Een voorbeeld kan dit verduidelijken: als je je een keer slecht gedraagt, weet het kind dat het iets verkeerd heeft gedaan, maar dat hij niet meteen een slecht persoon is. Zo kan het kind ook zien, dat als de leerkracht boos op hem is, dat is omdat hij iets verkeerd heeft gedaan: de leerkracht keurt het gedrag af. De leerkracht zal ook niet altijd boos blijven: de boosheid hoort bij een bepaalde situatie. Een kind dat deze 'constantheid' niet heeft bereikt, zal denken dat de leerkracht boos is omdat de leerkracht hem haat en dat dit voor altijd zo zal zijn.

Je kunt kinderen die deze constantheid missen wel helpen:

• Als het kind iets verkeerd heeft gedaan, moet je hem daarop uiteraard wel aanspreken. Doe dat beslist doch vriendelijk: vertel welke regel het kind overtreden heeft en herinner hem aan de consequenties. Doe dit echter niet op een boze manier. Zo gaat er een signaal naar het limbisch systeem van het kind, dat hij nog steeds veilig is, ook al ben jij niet blij met wat hij net gedaan heeft. 'Je weet dat het de regel is dat je niet zomaar iemands spullen pakt. Ik vind het niet oké dat je dat toch gedaan hebt. Ik wil je graag kunnen vertrouwen, maar dat kan zo niet. Hoe ga je zorgen dat ik je wel kan vertrouwen?'

Gaten in de ontwikkeling:

Wat ze eigenlijk nodig hebben is de leerstof, de speelactiviteiten en de grenzen die je aan veel jongere kinderen biedt en stelt. Dit ter ontwikkeling van tekorten die ze doorgaans oplopen op onderstaande vier gebieden;

1. De ontwikkeling van de executieve functies

2. Taalontwikkeling

3. Relaties aangaan

   Het niet hebben van controle speelt bij trauma een belangrijke rol. Het 'teruggeven van controle' kun je heel eenvoudig bewerkstelligen. Geef het kind steeds kleine keuzes gedurende de schooldag. 'Wil je met blauw of met paars schrijven?', 'Wil je dat ik je help of wil je het eerst zelf proberen?'.

4. Kloof tussen performaal en verbaal functioneren.

   Deze kinderen zijn dan bijvoorbeeld verbaal heel goed maar vinden het moeilijk om dingen te organiseren.

Als wij in onze klassen deze kinderen positieve gezonde ervaringen laten opdoen, dragen we bij aan hun herstel. De leerkracht in de klas doet er dus toe. Hij kan positieve ervaringen bewerkstelligen.

Wat kan werken om het kind te laten kalmeren:

• Wees je bewust van je eigen lichaam. Spiegelneuronen werken sneller dan het bewuste brein. Pas op dat je de boosheid niet overneemt in jouw lichaamstaal of mimiek.

• Reageer niet vanuit een opwelling.

• Wees nieuwsgierig: luister en kijk aandachtig naar het kind.

• Erken de emoties.

• Praat juist zachter in plaats van harder.

• Praat zo weinig mogelijk, raak het kind niet aan, maak geen snelle bewegingen.

• Als het kind weg wil en dat kan veilig, laat het gaan. Blokkeer de uitgang niet als het niet nodig is.

• Vraag of het kind een time-out wil om rustig te worden.

• Blijf kalm. Kinderen in deze staat hebben een kalme volwassene nodig om te kalmeren; ze kunnen het niet zelf!

Voor sommige kinderen is het fijn als ze zelf even activiteiten mogen doen die hun arousal omlaag brengen. Niet voor alle kinderen geldt echter dat onderstaande activiteiten ook rust brengen. Dat verschilt per kind. Laat het kind ze uitproberen.

• Kauwkoordjes

• Stressballetjes

• Knuffel

• Deken om onder te zitten

• Elastiek tussen de poten van je stoel

• Muziek luisteren

• Koptelefoon (met of zonder muziek)

• Bonenzakjes of andere tastvormen

• Verzwaardevesten, drukvesten

• Snoezelmateriaal

• Sensortubes

• Trilmatje

Spellen om te ontladen, executieve functies te trainen en gezelligheid te creëren:

• Een kudde olifanten

Hiermee kun je energie kwijt en leren je impulsen beheersen. De kinderen stampen met hun voeten (kan zittend of staand). De leerkracht zegt hoe snel en hoe hard dit moet gaan. Variaties: kudde ver weg, kudde dichtbij, kudde wandelt, kudde rent. Extra herrie kun je maken door de olifanten te laten trompetteren.

• (Levend) memory:

Hiermee train je het werkgeheugen en de aandacht.
Memory kun je spelen met kaartjes, maar ook op je digiboard. Het kan in tweetallen of met de hele klas. Kijk bijvoorbeeld op gynzy.com voor memory op je digiboard.
Je kunt ook levend memory doen: twee kinderen gaan naar de gang (zij zijn de spelers). De rest van de groep maakt tweetallen (liefst kinderen die elkaar normaal niet opzoeken). Je kunt uitleggen dat ze dan ‘nooit’ geraden worden. Stiekem werk je zo ook aan groepsvorming. Deze tweetallen verzinnen samen een beweging, die ze beiden zullen maken. Iedereen gaat zitten. De spelers komen terug en mogen telkens twee kinderen laten staan die hun eigen beweging uitvoeren. Lukt het om de tweetallen terug te vinden?

• Rustig en snel dansen:

Hiermee train je motoriek, aandacht en impulsbeheersing.
De kinderen dansen rustig op rustige muziek en snel op snelle muziek. Maak het moeilijker: dans nu snel op rustige muziek en rustig op snelle muziek. Vooral in slow motion dansen vinden kinderen vaak leuk.

• Commando Pinkelen:

Hiermee train je luistervaardigheid en impulsbeheersing.
De leerkracht zegt ‘Hijs de zeilen’ of een andere opdracht. Die opdracht moet je uitvoeren, maar alleen als hij ‘commando’ voor de opdracht zegt. Variaties: de laatste die reageert is af, of wie iets doet zonder dat er ‘commando’ is gezegd is af (of mag nu de leider zijn).

• Stiltebal:

Hiermee komen kinderen tot rust. Training aandacht, impulsbeheersing.
Iedereen staat op tafel of stoel. Er wordt onderhands gegooid met een zacht balletje. Wie verkeerd gooit of niet vangt is af. Wie geluid maakt ook. Ook lachen, kreten als ‘ah’, ... gelden als geluid. Wie af is, gaat op zijn stoel zitten. Variaties: vangen met één hand, gooien binnen drie seconden, niet gooien naar iemand binnen twee meter afstand, enzovoort.

Als de veilige basis ontbreekt en de hechting verstoord is, zal het intern werkmodel gebaseerd zijn op wantrouwen. De sociale relaties die het kind aangaat zullen dan vanuit een negatieve invalshoek aangegaan worden.

Het is belangrijk dat naast het schoolse leren, scholen zich ook gaan richten op sociaal-emotioneel leren (SEL).

Ga in gesprek met het kind. Er bestaat natuurlijk kans dat het kind (zeker in eerste instantie) niets tegen je wil zeggen. Dat is geen probleem en dat is ook een heel normale (afweer)reactie die niets met jou als persoon te maken hoeft te hebben. Een leerling die mishandeld of verwaarloosd wordt en niet in een veilige situatie opgroeit, zal volwassenen vaak wantrouwen.

• De school doet er alles aan om de school voor alle kinderen veilig te maken op elk gebied.

• Er zijn duidelijke gedragsregels op school. Deze worden actief aangeleerd en uitgedragen.

• Iedereen in de school, ook het ondersteunende personeel en de medewerkers van de tussenschoolse en naschoolse opvang, is op de hoogte van deze manier van traumasensitief werken. Iedereen begrijpt de enorme impact die trauma kan hebben en past de werkwijze toe.

• Iedereen is zich bewust van de survival modus waarin kinderen verkeren of snel in terugschieten en de gevolgen daarvan voor hun gedrag.

• De schoolleiding bewaakt deze manier van werken en de manier van omgaan met kinderen door regelmatig te evalueren of en hoe deze manier van handelen wordt toegepast.

• In de klas wordt zoveel mogelijk tegemoet gekomen aan de onderwijsbehoeften van deze kinderen en wordt er gericht gewerkt aan zelfregulatie, sociaal-emotioneel leren en uiteraard academisch leren.

• De leerkracht probeert niet te werken aan 'goed gedrag' door disciplinering, maar door ondersteuning van het kind.

• Iedereen van het schoolpersoneel leeft prosociaal gedrag voor, inclusief vriendelijkheid en respect voor anderen.

• Gedragsspecialist, intern begeleider en directie monitoren voortdurend of alle leerlingen (en speciaal de kinderen die bekend staan als kinderen met 'lastig' gedrag) een band met de school hebben. Dat wil zeggen dat zij zich niet eenzaam, onbegrepen en uitgesloten voelen. Hiervoor kunnen zij bijvoorbeeld regelmatig kindgesprekken voeren.

• Waar nodig wordt het lesprogramma aangepast om beter tegemoet te komen aan de onderwijsbehoeften van deze kinderen. Soms zijn overigens kleine aanpassingen al voldoende om veel effect te hebben. Denk hierbij aan beweegmomenten, maar ook rustmomenten die bewust worden ingepland.

• Het programma is duidelijk, er wordt gewerkt met regels, routine en rituelen.

• Ouders en/of eventuele familieleden worden gezien als volwaardige gesprekspartners en ouders worden waar mogelijk intensief betrokken bij het onderwijs, de opvoeding van en het gedrag van deze kinderen.

• De school heeft een korte lijn met gezondheidszorg, maatschappelijk werken en/of behandelaars.

We kunnen deze kinderen leren hoe je kunt meewerken zonder je machteloos te voelen, hoe je anderen kunt respecteren en jezelf kunt reguleren.

Het verdient aanbeveling dat scholen hun disciplineringsgewoonten aanpassen. Scholen moeten dus niet 'automatisch' uitgaan van straf bij verkeerd gedrag.

• Probeer uit de klas zetten en zeker schorsen vermijden. Geef kinderen een time-in als dat kan en als een kind niet in de klas mag, zorg dan dat het elders in school wordt opgevangen. De afwijzing die het kind ervaart door het buiten de klas of zelfs buiten de school te sturen, kan hertraumatisering veroorzaken en daarmee precies het tegengestelde bewerkstelligen van wat je wilt.

• Gebruik methodes voor Sociaal Emotioneel Leren (SEL).

• Als je merkt dat kinderen iets verkeerd doen, ga er dan altijd vanuit dat ze het best mogelijke gedrag hebben laten zien. Gezien hun ontwikkeling is het gedrag dat ze lieten zien dat wat ze konden. Zelfs als dat niet het gedrag is waarvan jij denkt dat het goed is.

• Het optreden van de leerkracht zou altijd op de-escalatie gericht moeten zijn. Pas later kun je praten over wat er mis ging. Op het moment dat een kind gestrest is, staat zijn brein letterlijk niet op ontvangen en heeft het geen zin om uit te leggen dat hij iets verkeerd doet.

• Probeer het criminaliseren van kinderen te voorkomen. Dat wil zeggen; praat niet over 'slechte kinderen'. Het gedrag is verkeerd, niet het kind.

• Probeer in alle acties en alle maatregelen vooral in te zetten op preventie. Als er iets verkeerd gaat, zoek dan niet uit wie de schuld heeft, maar vooral het je volgende keer iets soortgelijks kunt voorkomen.

• Blijf eisen stellen aan leren en gedrag. Het is niet de bedoeling dat er uit medelijden geen eisen worden gesteld, of dat er zaken goed gevonden worden die normaal ook niet mogen. Wel moet er meer ondersteuning gegeven worden en zal de leerkracht meer moeten uitleggen, meer meoten stimuleren en flexibel moeten inspelen op wat haalbaar is op dat moment voor dit kind.

Een traumasensitieve school maak je niet even. Daar is een plan voor nodig (zie bijlage):

• Schoolcultuur en infrastructuur

• Training van het personeel

• Link naar de gezondheidszorg

• Leren

• Buitenschoolse activiteiten

• Schoolbeleid, procedures en protocollen

De school moet absoluut een veilig klimaat hebben, net als de klas. Leerkrachten werken bewust aan het voorkomen van moeilijk gedrag door veilige (terugtrek)plekken te creëren, veel beweging in te bouwen in de schooldag, structureel aandacht te geven aan SEL en niet uit gaan van straffen en belonen, maar van ondersteuning, ook als een kind zeer uitdagend gedrag vertoont.

1. Zorg altijd dat je de leerling vertrouwen geeft, neem nooit zijn vertrouwen weg.

2. Zie het gedrag van het kind los van het kind.

3. Spreek hoge verwachtingen uit. Blijf uitspreken dat jij vertrouwen hebt in hun kunnen en blijf eigen stellen.

4. Check je aannames. Observeer goed en vraag veel aan het kind.

5. Help het kind op sociaal gebied. Hun sociale vaardigheden zijn vaak minder ontwikkeld. Leg uit, oefen.

6. Leer kinderen elkaar te helpen, te begrijpen en te steunen.

• Je probeert te kijken naar de reden van de frustratie bij het kind en je zie even voorbij aan het gescheld. Je biedt de leerling aan om even af te koelen op de gang. Later praat je verder over het gebeurde. Let op: een gesprek is niet een monoloog van de leerkracht.

• Je vraagt een leerling rustig te komen werken aan jouw tafel, zodat hij zich beter kan concentreren.

• 'Ik zie dat je erg druk bent, kan ik je helpen?'

• 'Ik zie dat je het lastig vindt. Hoe kan ik je helpen?'

• 'Ik probeer te begrijpen waarom het moeilijk voor je is. Misschien kan ik je helpen.'

• 'We gaan het stap voor stap samen proberen.'

• 'Ik zie dat je hem hebt geslagen. Wat gebeurde er precies?'

Hiervoor moet je op een rustig moment in gesprek met het kind.

Inzicht in de leerling:

1 Waar is het kind goed in?

2 Welke dingen vindt het kind leuk om te doen?

3 Weet je welke triggers er zijn voor het kind?

4 Weet het kind welke triggers er voor hem of haar zijn?

5 Kan het kind aangeven wanneer het zich niet fijn/onveilig/boos/verdrietig voelt?

6 Kan het kind aangeven welke dingen kunnen helpen om te kalmeren?

7 Kan het kind aangeven welke dingen de leerkracht beter niet kan doen als het kalm is?

8 Kan het kind aangeven welke dingen de leerkracht beter niet kan doen als het boos/bang/verdrietig is?

Eventuele triggers (3 en 4): harde geluiden, aangeraakt worden, iemand die te dichtbij zit of staat, grote groepen kinderen, alleen gelaten worden in het lokaal, een boze leerkracht, een schreeuwende leerkracht, werk dat niet lukt, speciale dagen, onderwerpen als oorlog, geweld, vluchtelingen, kindermishandeling, racisme, stilte, te veel lawaai.

Eventuele zaken om te kalmeren (6): even de klas uit, even in het klassenhoekje zitten met muziek op, spelen met een stressballetje of iets dergelijks, even lezen, een stukje door de school lopen, water drinken, ademhalingsoefening doen, even lekker springen, een knuffel vasthouden, een puzzel maken, even met een vriendje zitten, even bij de leerkracht zitten, enzovoort.

Het beste werkt de time-in, als je het kind uitnodigt om erheen te gaan. Soms kun je echter niet anders dan het kind de opdracht geven. Belangrijk bij de time-in is, dat het kind er niet alleen heen gaat of alleen is. Een kalme volwassene is in de buurt. De time-in plek kan verschillende vormen hebben. Er liggen door verschillende anti-stress-materialen: stressballetjes, een deken, testvormen, misschien zelfs een schommelstoel.

Het lijkt misschien alsof je een kind naar een paradijsje stuurt terwijl het net vervelend gedrag vertoonde, maar dan ga je uit van de cognitieve benadering. Het kind kiest voor dat gedrag en je beloont nu dat gedrag. Het gedrag ontstaat echter doordat het alarmsysteem afgaat en het kind uit zijn Window of Tolerance is. Het kan op dat moment niet leren en het gedrag wordt bepaald door het overlevingsmechanisme in het brein. Eerst moet de situatie veilig worden, daarna kan het kind weer helder nadenken. De time-in of de knuffelhoek of welke plek je ook maar gebruikt, is in eerste plaats bedoeld om te reguleren, zodat we daarna het kind kunnen leren dat dit gedrag onnodig was en ongewenst.