Czy reakcje i doświadczenia strażaków i innych osób w czasie ataków na World Trade Center w dniu 11 września były typowe dla ludzi w sytuacjach stresowych? Jakie jeszcze czynniki wyjaśniają różnice indywidualne w naszych fizycznych i psychologicznych reakcjach na stres?

·      Strażacy, którzy przeżyli zawalenie się WTC, prezentowali różnorakie reakcje dotyczące swojego udziału w akcji ratunkowej, m.in.: fizyczne, behawioralne, poznawcze i emocjonalne reakcje na stres. Oprócz fizycznych obrażeń i wspomnień, osobliwych dla tego szczególnego wydarzenia, ich reakcje były typowe dla innych osób, które przeżyły stresujące sytuacje.

·      Mimo grupy podobnych symptomów, które pojawiają się bez względu na typ stresora, badania donoszą o pewnych różnicach w reakcjach na osobistą stratę, upokorzenie czy odrzucenie, przeżycie katastrofy, a być może i innych czynników.

·      Bez względu jednak na przyczyny stres należy rozpatrywać w wielu perspektywach, mianowicie biologicznej, behawioralnej, rozwojowej, społeczno-kulturowej, poznawczej i całościowej.

·      Istnieją również indywidualne reakcje na stres. Zależą one od intensywności i czasu oddziaływania stresora, tła kulturowego, strategii radzenia sobie, wsparcia społecznego, a także moderatorów stresu oraz innych stresorów obecnych w naszym życiu. Shelly Taylor jest również zdania, że kobiety i mężczyźni różnią się stylem reagowania w obliczu stresu.

 

MYŚL PRZEWODNIA - Traumatyczne zdarzenia, chronicznie szkodliwy styl życia, poważne zmiany w życiu, a nawet drobne kłopoty – wszystko to może powodować reakcje stresowe.

 

Stresory są to zdarzenia zewnętrzne, które powodują wewnętrzne reakcje, zarówno fizyczne, jak i psychiczne, określane terminem dystres, a także reakcje biologiczne i fizjologiczne. I chociaż ocena poznawcza wpływa na nasze indywidualne reakcje na stresory, to jednak istnieje kilka głównych kategorii zdarzeń, które zazwyczaj powodują stres.

Stresory traumatyczne obejmują katastrofy naturalne, akty terroryzmu i nagłą stratę bliskiej osoby, jak w przypadku śmierci kogoś kochanego lub niespodziewanego rozpadu związku romantycznego. Wszystkie te sytuacje występują niemal – lub całkiem – bez ostrzeżenia i prawie zawsze powodują skrajnie silny stres w bezpośrednim następstwie traumatycznego zdarzenia. Badania wykazują, że około 20% osób, które przeżyły katastrofę naturalną, po upływie roku nadal było przygnębionych, podczas gdy aż 75% tych, którzy doświadczyli ataku terrorystycznego, podawało po roku, że wciąż się niepokoi i martwi. Wielokrotne relacjonowanie przez media traumatycznego zdarzenia często potęguje jego skutki i przedłuża ich trwanie, a może także spowodować stres u ludzi, którzy nie byli narażeni na bezpośrednie oddziaływanie tego zdarzenia – zjawisko to jest znane jako traumatyzacja zastępcza. Żal jest normalnym, zdrowym procesem, który występuje w reakcji na stratę bliskiej osoby, ale poniżenie związane z odrzuceniem społecznym może w większym stopniu narazić jednostkę na depresję.

 

Zespół stresu pourazowego (PTSD) może występować u osób, które były wystawione na oddziaływanie traumatycznych okoliczności, takich jak działania wojenne, gwałt lub inna napaść z użyciem przemocy. Symptomy PTSD mogą mieć charakter poznawczy, behawioralny i emocjonalny, jak na przykład trudności z koncentracją, podwyższona „reakcja przestrachu” i poczucie winy ocalałych. Około 8% Amerykanów doświadczy PTSD w jakimś okresie swojego życia, z symptomami trwającymi 10 lat w ponad 1/3 przypadków. Personel oddziałów bojowych może być szczególnie narażony na PTSD, a psycholodzy wojskowi coraz intensywniej pracują nad rozwijaniem bardziej efektywnych form edukacji i terapii oraz nad zapewnianiem ich weteranom wojennym i rodzinom tychże.

Stresory chroniczne pojawiają się mniej nagle i trwają dłużej niż wydarzenia traumatyczne. Typem stresorów chronicznych są stresory społeczne, takie jak ubóstwo i bezrobocie, jak również trudności w domu, szkole lub pracy. Innym typem jest wypalenie, syndrom wyczerpania emocjonalnego, zmęczenia fizycznego i znużenia poznawczego, który jest skutkiem nieustannego nacisku trudnych wymagań w pracy, w domu lub w relacjach z ludźmi. Zmęczenie współczuciem stwierdza się u lekarzy i psychologów, jak również u opiekunów społecznych i innych osób, które spędzają wiele czasu na opiekowaniu się innymi. Badania w tej dziedzinie sugerują co najmniej pięć działań, które opiekunowie i inne osoby świadczące pomoc innym mogą podjąć, żeby zmniejszyć u siebie ryzyko zmęczenia współczuciem.

Poważne zmiany w życiu – czy to pozytywne, czy negatywne – również mogą być źródłem stresu, gdyż wiążą się ze zmianami w naszych codziennych zajęciach i wymagają przystosowania się do nowych sytuacji i środowisk. Wreszcie, drobne kłopoty, takie jak awarie komputera lub nieustannie szczekający pies, mogą się sumować i powodować stres, który narasta z czasem.

MYŚL PRZEWODNIA - Fizyczna odpowiedź na stres zaczyna się od pobudzenia wywołującego wiele reakcji fizjologicznych, które na krótką metę mają charakter adaptacyjny, ale po długim okresie trwania mogą okazać się szkodliwe.

 

Kiedy stajemy wobec ostrych stresorów, nasze organizmy dzięki swoim zdumiewającym zdolnościom są w stanie skutecznie sprostać tym wyzwaniom. Reakcja walcz lub uciekaj wywoływana jest przez autonomiczny układ nerwowy, a składają się na nią takie natychmiastowe zmiany, jak przyspieszone tętno, szybsze i głębsze oddychanie, wzrost ciśnienia krwi, wzmożone pocenie się i rozszerzanie się źrenic. Bardziej wszechstronne wyjaśnienie, które zaproponował Hans Selye, nosi nazwę ogólnego zespołu adaptacyjnego (GAS). Zespół ten, składający się z trzech etapów, zaczyna się od fazy alarmowej, po czym następuje faza odporności i na koniec, jeśli stresor ma charakter chroniczny, faza wyczerpania. W takich okolicznościach zasoby, które tak skutecznie pomagały nam zwalczyć stresor ostry, wyczerpują się, co powoduje mnóstwo symptomów fizycznych i emocjonalnych. W rezultacie stajemy się bardziej podatni na chorobę. Podczas gdy reakcja „walcz lub uciekaj” została dobrze udokumentowana zarówno u zwierząt, jak i u ludzi, psycholog Shelley Taylor zidentyfikowała alternatywny wzorzec reakcji na stres. Jej teoria zaopiekuj się i zaprzyjaźnij sugeruje, że poszukiwanie wsparcia społecznego może być skuteczniejszą reakcją na stres, jeśli chodzi o ochronę i przetrwanie potomstwa. Modele te nie rywalizują ze sobą, lecz raczej uzupełniają się wzajemnie, pomagając nam zrozumieć złożoną reakcję ludzi na stres.

 

Nowo powstała dziedzina, psychoneuroimmunologia, bada związek między stresem i chorobą. Badania na jej gruncie wykazały, że w reakcji na stres ośrodkowy układ nerwowy i układ odpornościowy pozostają ze sobą w stałym kontakcie. Cytokiny są to proteiny, które zwalczają infekcję, lecz w warunkach przedłużającego się stresu wywołują poczucie apatii i depresji. Jednym ze sposobów, w jaki stres oddziałuje na zdrowie fizyczne, jest przyspieszenie starzenia się komórek, co można zmierzyć, badając długość telomerów. Skrócenie telomerów wiąże się z ryzykiem wystąpienia wielu chorób, a nawet z przedwczesną śmiercią. Co smutne, krótsze telomery występują u rodziców śmiertelnie chorych dzieci i innych członków ich rodzin. Pozytywnie myśleć pozwala fakt, że optymistyczna ocena poznawcza może chronić komórki przed starzeniem się, a zatem odgrywa istotną rolę w związku między stresem a chorobą.

 

MYŚL PRZEWODNIA - Na indywidualne reakcje na stresujące sytuacje mają wpływ cechy osobowości, oddziałują one zatem także na to, w jakim stopniu odczuwamy stres, gdy jesteśmy wystawieni na działanie potencjalnych czynników stresujących.

Moderatory stresu redukują wpływ stresorów na postrzegany przez nas poziom stresu. Większość z nich funkcjonuje jako odmiany oceny poznawczej (chociaż często na poziomie nieświadomym). W obliczu stresującej sytuacji jednostki o wysokim poziomie wrogości są bardziej skłonne postrzegać u siebie stres i wskutek tego są dwa razy bardziej narażone na chorobę serca. Na szczęcie okazało się, że programy radzenia sobie ze stresem skutecznie redukują reakcję tych jednostek na stres i spowodowane tym zagrożenie dla ich zdrowia.

 

Umiejscowienie kontroli jest drugą cechą osobowości, która ma wpływ na związek między stresorem i stresem. Osoby o wewnętrznym umiejscowieniu kontroli są bardziej odporne na stres niż te o zewnętrznym umiejscowieniu kontroli, prawdopodobnie wskutek swej postrzeganej zdolności podjęcia jakiegoś działania zmierzającego do złagodzenia tego stresu. Stwierdzono, że umiejscowienie kontroli wpływa nie tylko na stres, lecz także na zdrowie i długość życia. Chociaż może ono mieć pewne podłoże genetyczne, to jednak nasze doświadczenia także na nie wpływają, o czym świadczą badania nad wyuczoną bezradnością. Z kulturowego punktu widzenia istotne znaczenie ma kontrola wtórna, która polega na kontrolowaniu własnych reakcji na zdarzenia, a nie na kontrolowaniu samych tych zdarzeń, i jest bardziej rozpowszechniona w kulturach Wschodu. Badania wykazały, że oba typy kontroli są skuteczne w kulturach, w których się je stosuje.

 

Twardość jest podejściem opartym na trzech specyficznych cechach (znanych jako „trzy C” – control, challenge, commitment): postrzeganiu posiadania kontroli wewnętrznej, postrzeganiu zmiany jako wyzwania, a nie jako zagrożenia, oraz zaangażowaniu w różne rodzaje aktywności życiowej, zamiast alienacji i wycofania. Jednostki o twardej postawie wykazują większą odporność na stres. Podobnie ludzie o nastawieniu optymistycznym czują się mniej zestresowani w obliczu stresujących sytuacji i są bardziej skłonni skupiać się na pozytywnych, a nie na negatywnych stronach sytuacji. Optymizm charakteryzuje się także przypisywaniem negatywnym zdarzeniom przyczyn specyficznych, sytuacyjnych i tymczasowych. Zarówno twardość, jak i optymizm, podobnie jak umiejscowienie kontroli, zdają się mieć pewne podłoże biologiczne, lecz można je poprawić za pomocą dobrze zaprojektowanych programów treningowych. Odporność (prężność) to zdolność „odbicia się od dna” i przystosowania do stawiających duże wymagania okoliczności; jest związana z optymizmem i twardością, jak również z umiejętnościami społecznymi, zdolnościami poznawczymi oraz zasobami, takimi jak kochający rodzice lub troskliwe osoby dostarczające wsparcia.

MYŚL PRZEWODNIA - Zdrowe strategie radzenia sobie redukują wpływ stresu na nasze zdrowie, a pozytywne decyzje co do stylu życia zmniejszają zarówno siłę postrzeganego przez nas stresu, jak i jego szkodliwe skutki zdrowotne.

 

Radzenie sobie polega na podejmowaniu działania, które redukuje lub eliminuje przyczyny stresu, a nie tylko jego symptomy. Radzenie sobie zorientowane na problem jest realizowane za pomocą określonych działań, mających na celu rozwiązanie problemu lub usunięcie stresora, podczas gdy radzenie sobie zorientowane na emocje polega na staraniach zmierzających do opanowania naszej reakcji emocjonalnej na stres. Obydwa typy radzenia sobie mogą być użyteczne i czasami najlepiej działają łącznie. Restrukturyzacja poznawcza jest innym typem skutecznej strategii radzenia sobie i polega na modyfikowaniu naszej percepcji stresora lub naszych reakcji na niego. Do restrukturyzacji poznawczej można zaliczyć porównania społeczne w górę i w dół.

Pielęgnowanie pozytywnych emocji, w tym poczucia humoru, także pomaga zredukować wpływ stresu na nasze zdrowie, podobnie jak mogą pomóc starania zmierzające do zrozumienia stresującej sytuacji. Jest to pierwszy krok w kierunku nadania sensu danemu zdarzeniu. Dobre jest też, jeśli ci, którym ostatecznie udało się odnaleźć sens w tragedii, potrafią także dostrzec jakąś korzyść wynikającą z danego zdarzenia lub sytuacji. Debriefing psychologiczny, który w pewnych przypadkach przyjmuje postać debriefingu stresu w wypadkach krańcowych (CISD), wydaje się niezbyt skutecznym sposobem redukowania związku między stresem i chorobą.

 

Różne pozytywne wybory stylu życia mają podwójnie korzystny wpływ na ten skomplikowany związek między stresem i chorobą: mogą zwiększać odporność na stres, a także zmniejszają podatność na związaną z nim chorobę. Wsparcie społeczne może być najważniejszym z tych czynników stylu życia, gdyż ludzie mający silniejsze wsparcie społeczne żyją dłużej i w lepszym zdrowiu niż ci, którzy mają małe wsparcie lub nie mają go wcale. Wsparcie społeczne jest pomocne dlatego, że przynosi korzyści emocjonalne, materialne oraz informacyjne. Regularne ćwiczenia aerobowe są korzystne zarówno pod względem fizycznym, jak i psychologicznym; wykazano także, że redukują wpływ stresu na nasze zdrowie. Podobnie stwierdzono, że zdrowy sposób odżywiania się, wystarczająca ilość snu, a nawet medytacja zmniejszają podatność na stres i chorobę.

Dowiedziono, że ćwiczenia fizyczne wywierają pod wieloma względami pozytywny wpływ na kształtowanie zarówno zdrowego ciała, jak i umysłu, a także pomagają zapobiegać licznym chorobom i łagodzić ich objawy. Mimo dostępności wielu programów promowania aktywności fizycznej o zasięgu ogólnonarodowym większość z nich nie wytrzymuje próby czasu, gdyż u zbyt wielu osób początkowy zapał z czasem słabnie, kiedy nie są w stanie wytrzymać narzuconej sobie codziennej dyscypliny ćwiczeń. Subiektywny dobrostan (SWB) obejmuje zadowolenie z życia, dominację pozytywnych emocji i brak emocji negatywnych. Podobnie jak na wiele innych zjawisk, które były przedmiotem naszych studiów, na subiektywny dobrostan jednostki wpływa zarówno dziedziczność, jak i środowisko. Ani wiek, ani bogactwo nie są predyktorami szczęścia – szczęśliwych ludzi można znaleźć wśród najmłodszych i najstarszych, najbogatszych i najuboższych, a nawet wśród ofiar poważnych chorób lub urazów zmieniających życie.

WŁĄCZ MYŚLENIE KRYTYCZNE 

 

Związek między przypadkami zmiany życiowej a chorobą, na co wskazuje Ocena Ponownego Przystosowania Społecznego (SRRS), jest o wiele bardziej złożony, niż pierwotnie zakładano. O ile skrajnie wysokie lub niskie wyniki są użytecznym czynnikiem pozwalającym przewidzieć prawdopodobieństwo przyszłych skutków stresu, to wcale nie obejmują one wielu innych czynników wspomnianych w tym rozdziale. Choroba może być spowodowana przedłużającym się działaniem stresorów sytuacyjnych, jednak zależność ta może być osłabiona przez mnóstwo czynników poznawczych, afektywnych, społecznych i kulturowych. To, w jaki sposób interpretujemy stresor, jak nauczyliśmy się radzić sobie z nim, wsparcie społeczne, na którym polegamy, i jeszcze inne czynniki mogą zmienić relację między zewnętrznym stresorem a indywidualną reakcją chorobową.

 

·      Autonomiczny układ nerwowy (autonomic nervous system) Część obwodowego układu nerwowego, która przesyła informacje między ośrodkowym układem nerwowym a organami wewnętrznymi i gruczołami

·      Bohaterowie (heroes) Ludzie, którzy swymi działaniami pomagają innym w niebezpiecznych sytuacjach albo przeciwstawiają się niesprawiedliwym lub skorumpowanym systemom, nie dbając o nagrodę ani o negatywne konsekwencje, na jakie będą narażeni z powodu swego odbiegającego od normy postępowania

·      Bronienie się (defending) Wysiłki podejmowane dla zredukowania symptomów stresu lub świadomości tych symptomów

·      Ciało migdałowate (amygdala) Struktura układu limbicznego aktywna podczas zapamiętywania i przeżywania emocji, szczególnie strachu i złości

·      Cytokiny (cytokines) Podobne do hormonów substancje chemiczne, które zwalczają infekcję i ułatwiają komunikację między mózgiem i układem odpornościowym

·      Ćwiczenia fizyczne (physical excercise) Liczne badania dokumentują znaczenie codziennej aktywności fizycznej dla promowania zdrowia, tak psychicznego, jak i fizycznego

·      Debriefing psychologiczny (psychological debriefing) Krótka, natychmiastowa strategia koncentrująca się na rozładowywaniu emocji i omawianiu reakcji na uraz

·      Debriefing stresu incydentu krytycznego (critical incydent stress debriefing, CISD) Specyficzny typ debriefingu psychologicznego, który jest przeprowadzany krok po kroku według ściśle określonego porządku

·      Dehumanizacja (dehumanization) Proces psychologiczny polegający na tym, że pewnych ludzi lub pewne grupy uważa się za coś gorszego od ludzi, za podobnych do zwierząt, budzących strach lub odrazę. Podstawowa przyczyna wielu uprzedzeń i masowych aktów przemocy

·      Dyfuzja odpowiedzialności (diffusion of personal responsibility) Zmniejszenie czy osłabienie u każdego członka grupy poczucia obowiązku działania, kiedy postrzega się odpowiedzialność jako podzielaną z wszystkimi członkami grupy lub uważa się, że wziął ją na siebie przywódca

·      Dyskryminacja (discrimination) Negatywne działanie podjęte przeciw danej jednostce z powodu jej przynależności do określonej grupy lub kategorii. Jest to zachowanie, którego przyczyną jest uprzedzenie

·      Dysonans poznawczy (cognitive dissonance) Silnie motywujący stan, w którym istnieje konflikt między elementami poznawczymi u ludzi, zwłaszcza wtedy, gdy ich dobrowolne działania są niezgodne z ich postawami lub wartościami. Twórcą tej teorii był Leon Festinger

·      Dyspozycjonizm (dispositionism) Kierunek psychologiczny, który koncentruje się przede wszystkim na wewnętrznych cechach jednostek, takich jak dyspozycje osobowościowe, wartości, charakter oraz struktura genetyczna. W przeciwieństwie do sytuacjonizmu, głównym przedmiotem zainteresowania są tu wewnętrzne przyczyny zachowania

·      Dystans społeczny (social distance) Postrzegana różnica lub podobieństwo między sobą samym a inną osobą

·      Efekt Ascha (Asch effect) Forma konformizmu, w której większość grupy wpływa na formułowane przez jednostkę oceny niejednoznacznych bodźców, takich jak różne długości odcinków

·      Efekt autokinetyczny (autokinetic effect) Postrzegany ruch nieruchomego punktu świetlnego w całkowicie ciemnym pomieszczeniu. Zastosowany przez Muzafera Sherifa do badania wytwarzania norm grupowych

·      „Efekt kameleona (chameleon effect) Tendencja do naśladowania innych ludzi, nazwana tak od zwierzęcia, które zmienia kolor skóry tak, by dostosować się do zmieniającego się otoczenia

·      Efekt potwierdzania (confirmation bias) Tendencja do zwracania uwagi na te dowody, które dopełniają i potwierdzają nasze przekonania lub oczekiwania, przy jednoczesnym ignorowaniu pozostałych dowodów

·      „Egotyzm atrybucyjny (self-serving bias) Forma atrybucji, w której jednostka przypisuje sobie zasługę za sukces, lecz wypiera się odpowiedzialności za niepowodzenie (por. podstawowy błąd atrybucji)

·      Genotyp (genotype) Zestaw genów zawierających instrukcje, według których budowane są organizmy

·      Grupa obca (out-group) Osoby nienależące do grupy, z którą dana jednostka się identyfikuje

·      Grupa własna (in-group) Grupa, z którą dana jednostka się identyfikuje

·      Hipoteza dopasowania (matching hypothesis) Przewidywanie, że większość ludzi znajdzie przyjaciół i partnerów, którzy są postrzegani jako będący na mniej więcej tym samym poziomie atrakcyjności

·      Immunosupresja (immunosupression) Upośledzenie funkcjonowania układu odpornościowego

·      Informacyjny wpływ społeczny (informational social influence) Istnieją dwa sposoby wywierania na jednostki wpływu przez innych: normatywny – wpisanie się w normy społeczne dyktujące, co jest w danej sytuacji zachowaniem pożądanym i oczekiwanym, oraz informacyjny wpływ społeczny – polegający na robieniu tego, co jest słuszne w naszej ocenie

·      Integracja (integration) Ostatnia faza przeżywania żalu, w której strata zostaje włączona do ja

·      Katharsis (catharsis) Teoria sugerująca, że napięcie emocjonalne można złagodzić przez bezpośrednie lub pośrednie wyrażanie uczuć

·      Kłopot (hassle) Sytuacja, która powoduje niewielką przykrość lub frustrację

·      Konformizm (conformity) Skłonność ludzi do przyjmowania zachowań, postaw i opinii innych członków grupy

·      Kontekst społeczny (social context) Układ obejmujący a) ludzi, b) czynności i interakcje między ludźmi, c) sytuację, w której występuje zachowanie oraz d) oczekiwania i normy społeczne rządzące zachowaniem w tej sytuacji

·      Kontrola pierwotna (primary control) Działania zmierzające do kontrolowania zdarzeń zewnętrznych

·      Kontrola wtórna (secondary control) Działania zmierzające do kontrolowania reakcji na zdarzenia zewnętrzne

·      Kontrowersja osoba–sytuacja (person–situation interaction) Spór teoretyczny dotyczący względnego udziału w kontroli zachowania czynników osobowościowych i sytuacyjnych

·      Kortyzol (cortisol) Steryd wytwarzany przez reakcję „walcz lub uciekaj”

·      Ludobójstwo (genocide) Każdy państwowy program stworzony z myślą o zniszczeniu całej nacji lub rasy ludzkiej, przykładem mogą być działania hitlerowców wobec Żydów w latach 30. i 40. XX wieku

·      Markery somatyczne (somatic markers) Reakcje mózgu na sytuacje wyzwalające emocje, w tym fizyczne reakcje organizmu. Można myśleć o markerach somatycznych jak o fizycznych wspomnieniach mózgu

·      Medycyna behawioralna (behavioral medicine) Dziedzina medycyny specjalizująca się w ustalaniu związku między stylem życia i chorobą

·      Miłość romantyczna (romantic love) Nietrwały i charakteryzujący się silnymi emocjami stan, oparty na zauroczeniu i pożądaniu seksualnym

·      Moderator (moderator) Czynnik, który zapobiega powstawaniu stresu w wyniku działania stresorów

·      Myślenie grupowe (groupthink) Termin stosowany na określenie nietrafnych ocen i błędnych decyzji podejmowanych przez członków grupy, którzy są pod zbyt silnym wpływem postrzeganej zgodności opinii tej grupy lub punktu widzenia przywódcy

·      Nadawanie sensu (sense making) Pewien aspekt znajdowania sensu w stresującej sytuacji, który polega na postrzeganiu stresora w sposób zgodny z naszymi oczekiwaniami co do świata, jako przewidywalnego, dającego się kontrolować i nieprzypadkowego

·      Normy społeczne (social norms) Oczekiwania grupy dotyczące właściwych i dopuszczalnych postaw i zachowań jej członków

·      Ocena poznawcza (cognitive appraisal) Nasza interpretacja stresora oraz posiadanych możliwości uporania się z nim

·      Odporność (resilience) Zdolność przystosowania się, osiągania dobrostanu i radzenia sobie ze stresem, mimo poważnych zagrożeń dla rozwoju

·      Odrzucenie celowe (targeted rejection) Aktywne i intencjonalne odrzucenie społeczne jednostki przez inne osoby

·      Odrzucenie społeczne (social rejection) Negatywne osobiste doświadczenie bycia społecznie wykluczonym, banowanym, unikanym czy mobbowanym przez innych w kontekście społecznym

·      Ogólny syndrom adaptacyjny (General Adaptation Syndrome, GAS) Trójfazowy wzorzec reakcji fizjologicznych na stresor chroniczny

·      Oksytocyna (oxytocin) Hormon wytwarzany (zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn) w reakcji na działanie stresora

·      Opowieści (narrative) Osobisty opis stresującego zdarzenia, który przedstawia naszą interpretację tego, co się zdarzyło i dlaczego

·      Optymizm (optimism) Postawę, interpretowania stresów jako pochodzących z zewnątrz, przemijających i mających określone, konkretne skutki

·      Osoby o wewnętrznym umiejscowieniu kontroli (internals) Ludzie, którzy są przekonani, że mogą zrobić wiele, aby wpłynąć na wyniki osiągane przez nich w życiu

·      Osoby o zewnętrznym umiejscowieniu kontroli (externals) Ludzie, którzy są przekonani, że niewiele mogą zrobić, żeby wpłynąć na wyniki osiągane przez nich w życiu

·      Podstawowy błąd atrybucji (fundamental attribution error, FAE) Podwójna tendencja do przeceniania wpływu wewnętrznych, dyspozycyjnych przyczyn i niedoceniania zewnętrznych, sytuacyjnych nacisków.

·      Podstawowy błąd atrybucji jest bardziej rozpowszechniony w kulturach indywidualistycznych niż w kulturach kolektywistycznych

·      Podwzgórze (hypothalamus) Struktura układu limbicznego, która stanowi laboratorium badania krwi w mózgu. Ciągle monitoruje krew, by utrzymać odpowiednią kondycję ciała

·      „Pobudzenie fizjologiczne (physiological arousal) Podwyższony stan fizycznej reaktywności, obejmujący neuronalne, hormonalne, trzewne i mięśniowe zmiany wywoływane informacjami przesyłanymi w autonomicznym układzie nerwowym i układzie hormonalnym

·      Porównywanie społeczne (social comparison) Typ restrukturyzacji poznawczej, który polega na dokonywaniu porównań między sobą a innymi w podobnych sytuacjach

·      Porównywanie społeczne w dół (downward social comparison) Dokonanie porównania między własną stresującą sytuacją a podobną sytuacją innych osób, którym wiedzie się gorzej, w celu zobaczenia swojej sytuacji w bardziej pozytywnym świetle

·      Porównywanie społeczne w górę (upward social comparison) Dokonanie porównania między własną stresującą sytuacją a podobną sytuacją innych osób radzących sobie skuteczniej, które ma na celu uczenie się na przykładzie innych

·      Pozytywne wybory stylu życia (positive lifestyle choices) Przemyślane decyzje dotyczące długofalowych wzorców zachowania, które zwiększają odporność zarówno na stres, jak i na chorobę

·      Problem interwencji przypadkowego świadka (bystander information problem) Odpowiedniki trudności, jakie napotykają przypadkowi świadkowie w realnych sytuacjach krytycznych, będące przedmiotem badań laboratoryjnych i terenowych

·      Psychologia społeczna (social psychology) Dziedzina psychologii badająca wpływ zmiennych społecznych i treści poznawczych na zachowanie jednostki i interakcje społeczne

·      Psychologia zdrowia (health psychology) Dziedzina psychologii zajmująca się badaniem, w jaki sposób ludzie utrzymują zdrowie, jakie są przyczyny zachorowań oraz sposoby reagowania ludzi na chorobę

·      Psychoneuroimmunologia (psycho-neuroimmunology) Wielodyscyplinarna dziedzina nauki, która bada wpływ stanów psychicznych na układ odpornościowy

·      Radzenie sobie (coping) Podejmowanie działania, które redukuje lub eliminuje przyczyny stresu, a nie tylko jego symptomy

·      Radzenie sobie zorientowane na emocje (emotion-focused coping) Regulowanie swojej reakcji emocjonalnej na stresor

·      Radzenie sobie zorientowane na problem (problem-focused coping) Działanie podejmowane w celu jasnego określenia stresora i usunięcia go

·      Raport Schlesingera (Shlesinger Report) Opublikowane sprawozdanie z jednego z oficjalnych dochodzeń dotyczących okrucieństw w więzieniu Abu Ghraib, przeprowadzonych pod przewodnictwem Jamesa Schlesingera, byłego sekretarza obrony Stanów Zjednoczonych. W raporcie tym podkreślono rolę czynników psychospołecznych, które wpłynęły na stworzenie okrutnego środowiska

·      Reakcja „walcz lub uciekaj” (fight or flight response) Sekwencja reakcji wewnętrznych, przygotowująca organizm do walki lub ucieczki

·      Reakcja alarmowa (alarm phase) Pierwsze stadium ogólnego syndromu adaptacyjnego (GAS), w czasie którego organizm mobilizuje swe zasoby, aby uporać się ze stresorem

·      Restrukturyzacja poznawcza (cognitive restructuring) Dokonanie ponownej oceny stresora w celu spojrzenia na niego z bardziej pozytywnej perspektywy

·      Rola społeczna (social role) Społecznie określony wzorzec zachowań, jakich oczekuje się od osób funkcjonujących w danej sytuacji lub grupie

·      Ruminacje (rumiantion) Rozpamiętywanie negatywnych myśli w reakcji na stres, pseudopoznawcze (przyp. red. nauk) zachowanie, które upośledza funkcjonowanie układu odpornościowego

·      Rzeczywistość społeczna (social reality) Dokonana przez daną jednostkę subiektywna interpretacja cech i postępowania innych ludzi oraz jej relacji z nimi

·      Samoodsłanianie (self-disclosure) Dzielenie się osobistymi informacjami i uczuciami z inną osobą jako część procesu rozwoju zaufania

·      Satysfakcja ze współczucia (compassion satisfaction) Poczucie doceniania wartości wykonywanej przez siebie pracy, jakie mają osoby zapewniające innym opiekę zdrowotną, które reprezentują różne specjalności medyczne i psychologiczne

·      Schemat (schema) Zbiór powiązanych informacji przedstawiających idee czy pojęcie w pamięci semantycznej. W teorii Piageta, struktura lub program umysłowy, który kieruje rozwijającą się myślą dziecka

·      Selektywna ekspozycja (selective exposure) Nasz świat jest przepełniony ogromną liczbą informacji na każdy temat, dlatego czasami upraszczamy „algorytm poszukiwania, skupiając się wyłącznie na tym, co wspiera nasze poglądy i ignorujemy dowody z nimi sprzeczne

·      Siła oddziaływania systemu (system power) Wpływ na zachowanie, którego źródłem są czynniki odgórne; wpływ ten polega na stwarzaniu i podtrzymywaniu różnych sytuacji, które z kolei wpływają na działania jednostek w tych kontekstach behawioralnych

·      Siła sytuacji (power of the situation) Wpływ sytuacji (środowiska) na nasze postawy i zachowania. Ludzie często nie doceniają siły sytuacji

·      Skala Oceny Ponownego Przystosowania (Social Readjustment Rating Scale, SRRS) Psychologiczna skala ocen przeznaczona do mierzenia poziomów stresu przez przypisywanie wartości liczbowych powszechnie doświadczanym zmianom życiowym

·      Skrypt (script) Wiedza o sekwencji zdarzeń i działań, których oczekuje się w określonej sytuacji

·      Społeczna nauka o układzie nerwowym (social neuroscience) Dziedzina badań, w której stosuje się metody zaczerpnięte z nauk o mózgu do badania różnych typów zachowania społecznego, takich jak posługiwanie się stereotypami w uprzedzeniach, postawy, samokontrola i regulacja emocji

·      Spójność (cohesiveness) Solidarność, lojalność i poczucie przynależności grupowej

·      Stadium odporności (resistance phase) Drugie stadium ogólnego syndromu adaptacyjnego (GAS), w czasie którego organizm przystosowuje się do stresora dysponując nadal zasobami pozwalającymi radzić sobie z nim

·      Stadium wyczerpania (exhaustion phase) Trzecie stadium ogólnego syndromu adaptacji (GAS), w którym zasoby organizmu zostają wyczerpane

·      Stanfordzki eksperyment więzienny (Stanford Prison Experiment) Klasyczne badanie nad siłą oddziaływania instytucji, doprowadzającą normalnych, zdrowych studentów, zgłaszających się na ochotnika i grających przydzielone im losowo role więźniów i strażników, do zachowywania się wbrew swym skłonnościom czy dyspozycjom jak okrutni strażnicy lub patologiczni więźniowie

·      Strategia radzenia sobie (coping strategy) Działanie, które redukuje lub eliminuje wpływ stresu

·      Stres (stress) Fizyczna i psychiczna reakcja na stresor

·      Stres ostry (acute stress) Przemijający stan pobudzenia, który jest wywołany przez stresor i ma wyraźnie określony początek oraz ograniczony czas trwania

·      Stresor (stresor) Stresujące zdarzenie lub sytuacja

·      Stresor chroniczny (chronic stresor) Długotrwała, stresująca sytuacja

·      Stresor społeczny (societal stresor) Stresor chroniczny, który wynika z nacisku działającego w społecznym, kulturowym lub ekonomicznym środowisku danej osoby

·      Stresor traumatyczny (traumatic stresor) Sytuacja, która zagraża bezpieczeństwu fizycznemu danej osoby, wzbudzając uczucia strachu, przerażenia lub bezradności

·      Subiektywny dobrostan (subjective well-being) Oceniająca reakcja jednostki dotycząca życia, powszechnie zwana szczęściem, w której skład wchodzą reakcje poznawcze i emocjonalne

·      Sympatyczny (współczulny) układ nerwowy (sympathetic division of the autonomic nervous system) Część autonomicznego układu nerwowego, wysyłająca do organów wewnętrznych i gruczołów informacje, które pomagają nam reagować w sytuacjach stresowych i nagłych

·      Sytuacjonizm (situationism) Pogląd, zgodnie z którym warunki środowiskowe mogą w pewnych okolicznościach wpływać na zachowanie ludzi w takim samym lub większym stopniu, jak ich osobiste dyspozycje

·      Szukanie kozłów ofiarnych (scapegoating) Obciążanie niewinnej osoby lub grupy odpowiedzialnością za własne problemy, a następnie dyskryminowanie ich lub prześladowanie

·      Telomery (telomeres) Końcowy odcinek DNA na zakończeniach chromosomów, chroniący DNA przed zniszczeniem[…]”

·      Teoria atrakcyjności jako funkcji nagród (reward theory of attraction) Koncepcja oparta na teorii uczenia się społecznego; przewiduje ona, że „najbardziej lubimy tych, którzy dają nam maksimum nagród przy minimum kosztów

·      Teoria oczekiwania–wartości (expectancy–value theory) Teoria psychospołeczna, według której podejmując decyzję o dążeniu do jakiegoś związku czy relacji, ludzie zwykle zestawiają potencjalną wartość tego związku ze swoim oczekiwaniem sukcesu w utworzeniu tego związku

·      Teorie stadialne (stage theories) Stadialne teorie rozwoju poznawczego, wyjaśniające kolejne rewolucyjne przekształcenia organizacji procesów umysłowych

·      Terapia perspektywami czasowymi (time perspective therapy) Nowa postać terapii, zwłaszcza w leczeniu PTSD, podkreślająca znaczenie czynników czasowych w wywołaniu, utrzymaniu i modyfikacji zachowań

·      Terroryzm (terrorism) Typ katastrofalnego zdarzenia spowodowanego wrogością ludzką, mającego na celu zdezorganizowanie społeczeństwa przez wzbudzanie strachu i poczucia zagrożenia

·      Traumatyzacja zastępcza (vicarious traumatization) Silny stres spowodowany przez wystawienie na traumatyczne obrazy lub opowieści, które sprawiają, że obserwator poddaje się wpływowi tego stresującego materiału

·      Trójskładnikowa teoria miłości (triangular theory of love) Teoria opracowana przez Roberta Sternberga, która opisuje różne rodzaje miłości w kategoriach trzech komponentów: namiętności (pociąg erotyczny), intymności (dzielenie się uczuciami i zwierzanie się sobie nawzajem) i zaangażowania (poświęcenie czasu i wysiłku, by uczynić ten związek czymś najważniejszym w życiu)

·      Twardość (hardiness) Postawa odporności na stres, oparta na poczuciu wyzwania (przyjmowania zmiany z zadowoleniem), zaangażowania (zaabsorbowania) i kontroli (utrzymywania wewnętrznej zdolności kierowania działaniem)

·      Typ A (type A) Wzorzec zachowania charakteryzujący się intensywnymi, gniewnymi, rywalizacyjnymi lub wrogimi reakcjami na sytuacje stanowiące wyzwanie

·      Układ dokrewny (endocrine system) System hormonalny – chemiczny system komunikacji w organizmie. W jego skład wchodzą gruczoły dokrewne: przysadka, tarczyca i gruczoły przytarczyczne, nadnercza, trzustka, jajniki i jądra

·      Umiejscowienie kontroli (locus of control) Względnie stały wzorzec charakterystyczny dla oczekiwań jednostki dotyczący jej zdolności wpływania na wyniki osiągane przez nią w życiu

·      Uprzedzenie (prejudice) Negatywna postawa wobec pewnej jednostki, oparta jedynie na jej przynależności do określonej grupy lub kategorii, często bez jakichkolwiek bezpośrednich podstaw

·      Więzienie Abu Ghraib (Abu Ghraib Prison) Więzienie w Iraku, które stało się znane wskutek ujawnienia zdjęć wykonanych przez strażników z Rezerwy Żandarmerii Wojskowej podczas poniżania i torturowania więźniów

·      Wsparcie społeczne (social support) Zasoby, których dostarczają inni, aby pomóc danej jednostce w radzeniu sobie ze stresem

·      Wypalenie (burnout) Syndrom wyczerpania emocjonalnego, zmęczenia fizycznego i znużenia poznawczego, często mający związek ze stresującą pracą

·      Wyuczona bezradność (learned helplessness) Wzorzec niereagowania na zagrażające bodźce po doświadczeniu przez organizm nieskuteczności szeregu uprzednich reakcji

·      Zaangażowanie w pracę (work engagement) Poczucie pracownika, że wykonuje ważną pracę, która jest ceniona i adekwatnie wynagradzana (przeciwieństwo wypalenia zawodowego)

·      Zagrożenie stereotypem (stereotype threat) Negatywny wpływ na wyniki osiągane przez jednostkę, który występuje wtedy, gdy uświadamia ona sobie, że od członków jej grupy oczekuje się, iż będą osiągać słabe wyniki w danej dziedzinie

·      Zaopiekuj się i zaprzyjaźnij (tend-and-befriend) Model reakcji stresowej, który wskazuje, że kobiety są biologicznie predysponowane do tego, by na zagrożenie reagować zapewnianiem opieki i ochrony potomstwu oraz poszukiwaniem wsparcia społecznego

·      Zasada bliskości (principle of proximity) Pogląd, zgodnie z którym ludzie będą mieć w pracy więcej przyjaciół wśród osób, które są w pobliżu – z którymi mają najwięcej kontaktów

·      Zasada podobieństwa (similarity principle) Pogląd, zgodnie z którym dla ludzi atrakcyjne są osoby najbardziej do nich podobne na istotnych wymiarach

·      Zdarzenie katastrofalne (catastrophic event) Nagłe, wywołujące urazy, gwałtowne nieszczęście, spowodowane siłami natury lub działaniami ludzi

·      Zespół stresu pourazowego (posttraumatic stress disorder) Opóźniona reakcja stresowa, w przypadku której dana jednostka mimowolnie przeżywa na nowo emocjonalne, poznawcze i behawioralne aspekty przeszłego urazu

·      Zmęczenie współczuciem (compassion fatigue) Stan wyczerpania, którego doświadczają lekarze, psycholodzy i inni profesjonaliści zajmujący się opieką zdrowotną, i który sprawia, że dana osoba czuje się zestresowana, odrętwiała lub obojętna

·      Zmienna niezależna (independent variable) Warunek, który jest zmieniany przez eksperymentatora niezależnie od wszystkich pozostałych, starannie kontrolowanych warunków eksperymentu

·      Znajdowanie korzyści (benefit finding) Druga faza znajdowania sensu w stresującej sytuacji, polegająca na dostrzeżeniu jakiejś korzyści wynikającej ostatecznie ze stresora

·      Znęcanie się nad słabszymi (bullying) Dręczenie innych, w klasach szkolnych lub środowiskach pracy, przez jedną osobę lub więcej osób, dla osobistej, sadystycznej przyjemności. Określa się je jako formę zwyczajnego, powszedniego zła

·      Żal (grief) Emocjonalna reakcja na stratę, obejmująca smutek, gniew, bezradność, poczucie winy i rozpacz

·      Żal nieuprawniony (disenfranchised grief) Towarzysząca stracie emocja, której inni nie podzielają, nie rozumieją i nie udzielają swego wsparcia”