Tác phẩm Thủy nguyệt là lời độc thoại của Kyoko: Kyoko kể về khoảng thời gian 2 vợ chồng mới dọn về, chiếc gương là của hồi môn của nàng, lúc đấy nàng thường ngồi trước gương chồng nàng thì cầm gương ngồi sau soi giúp nàng. Sau đó chiến tranh sảy ra, di cư, chồng nàng cũng mắc bệnh hiểm nghèo. Sống ở chốn thôn quê, Kyoko mê mẩn chăm sóc cái vườn con, vì muốn thỉnh thoảng được thoát khỏi cái giường mà người chồng ốm đang nằm mà chỉ khâu vá và đan lát dễ khiến nàng buồn hơn. Hơn nữa việc chăm sóc mảnh vườn còn gieo vào lòng nàng những niềm hi vọng trong trẻo khả năng chồng nàng sẽ bình phục. Kyoko đem gương đến cho chồng để chồng có thể nhìn thấy khu vườn và cả Kyoko lúc làm vườn,...Ần sau từng câu chữ nhẹ nhàng tưởng như chỉ miêu tả sư việc là tình yêu êm đềm và hiền hòa của Kyoko dành cho người chồng xấu số. Ẩn sau bầu trời bạc trong gương soi là tình yêu tôn thờ và âm thầm của chồng dành cho Kyoko. Và khi soi mình qua thế giới gương, 2 vợ chồng tìm thấy niềm tin và sự hi vọng về cuộc sống. Khi người chồng mất đi, Kyoko đem gương đặt lên ngực anh để hỏa táng cùng. Lúc ấy, Kyoko không chỉ hỏa táng mỗi chiếc gương, mà còn hỏa táng luôn cả hi vọng của nàng. Sau này khi đã đi thêm bước nữa, nhưng cái sợi dây nối Kyoko với người chồng trước vẫn còn bền chặt. Vì đó không còn đơn thuần chỉ là sợi dây tình yêu, mà còn là sợi dây của Kyoko với 1 phần bản ngã của mình. Kyoko mang thai nhưng nàng bị bệnh, bác sĩ khuyên nàng nên vào viện, lúc đầu nàng không chịu nhưng cuối cùng cũng thuyết phục được nàng. Câu chuyện kết thúc với hình ảnh Kyoko với đứa con mới thành hình trong bụng, một mình tìm đến thăm căn nhà xưa đã từng sống với người chồng cũ, buột miệng thốt ra, một câu mà "hẳn  chồng nàng cũng phải ngạc nhiên: - Ta sẽ làm gì hả anh, nếu đứa bé em đang mang trong bụng nó giống anh?", và lòng thanh thản ra về.

•Tính cách: 
- Là người chồng trầm mặc thường thích ngắm vợ mình qua gương, biết trân trọng tình cảm chồng. 
- Là một người yêu thương vợ của mình và thấu hiểu cho vợ 
•Hành động:
- Hình ảnh người chồng cũ soi gương cho vợ chải đầu.
=>  thấy đây là người yêu thương vợ , chăm lo cho vợ của mình, biết quan tâm trân trọng vợ mình. 
- Chi tiết anh lau sạch bụi bặm quanh gương.
=> chứng tỏ anh trân trọng tình cảm vợ chồng, trân trọng những đồ vật kết nối tình cảm hai người.
- Chi tiết người chồng không cho Kyoko lau đi dấu ngón cái của mình trên chiếc gương.
=> Dù chỉ là một chi tiết nhỏ nhưng người chồng cũ cũng luôn để ý và nâng niu từng dấu vân tay của vợ. Cho thấy đối với anh người vợ của mình vô cùng quan trọng.
-  Anh ấy đã từng gọi nàng khản cả tiếng     
=> Cốt chỉ để chia sẻ với nàng rằng đừng nên bỏ lỡ tiếng chim sơn tước vừa hót. Anh ấy cũng muốn người vợ của mình cùng ngắm cảnh đẹp xung quanh.
- Anh ấy đã từng mê đắm nhìn nàng cuốc đất, làm vườn.
=> Chính anh ấy đã khiến nàng tự ý thức được sự hấp dẫn nữ tính của mình, nhan sắc của mình, một nhan sắc kín đáo mà dường như nàng đã bẵng quên. Và chính anh ấy đã khiến nàng giờ đây trở nên khắc khoải, sầu muộn, mang một mối tương tư… khiến nàng khó xử.
- Anh cũng đã nhìn thấy trong hai chiếc gương ấy cả sắc mặt chính mình và nhận ra hết triệu chứng này đến triệu chứng khác của căn bệnh đang tiến triển hiện rõ trên khuôn mặt, và những dấu hiệu của cái chết đang đến gần.
=> Anh đã hi sinh đời mình để đem lại sự sống cho cái thế giới hiện hữu trong gương. Anh cũng muốn được thưởng ngoạn những cảnh đẹp khi còn sống đây là niềm vui của anh nên chính anh đã nói với vợ: "Em định tước đoạt của anh niềm vui được nhìn ngắm mọi thứ chung quanh nhưng anh thì chừng nào còn sống, anh còn muốn được hưởng cái thú vui thưởng ngoạn hết thảy những gì mắt mình có quyền được nhìn thấy".
=> Người chồng cũ của Kyoko là một người vô cùng thấu hiểu vợ của mình. Anh biết trân trọng người vợ của mình nó được thể hiện qua các hành động của anh. Dù có những hành động người chồng cũ không thể hiện rõ ràng nhưng cũng chan chứa tình cảm dành cho vợ mình để rồi khi hồi tưởng lại Kyoko đã cảm nhận được tình cảm sâu sắc mà người chồng cũ dành cho mình.

Nhan đề của tác phẩm là “trăng soi đáy nước” nhưng nhân vật trung tâm mà tác giả muốn nói ở đây không phải là nước và trăng mà lại là chiếc gương soi – vật dụng của Kyoko. Chiếc gương chính là điểm nhìn nghệ thuật của tác phẩm. từ điểm nhìn ấy mọi chuyện diễn ra được soi chiếu, được phản ánh không chỉ với vẻ ngoài như thực tế nó vốn có mà phản chiếu cả vào tâm hồn, vào bản chất của sự vật, sự việc, con người. chiếc gương trong cuộc sống thực chỉ là vật vô tri vo giác nhưng ở đây nó lại như trở thành một thực thể sống có thể nhìn, có thể cảm nhận, như đôi mắt của một con người đang sống. 
- Kyoko đã cho thiêu hai mảnh gương cùng với người chồng quá cố thân yêu, một chiếc gương tay cán gỗ vốn đi liền với bộ bàn trang điểm hồi môn của nàng và một mảnh gương con gắn trong chiếc xắc tay từ ngày lấy chồng nàng chưa có dịp nào dùng.

"Già một tháng sống dưới mái nhà của chính mình và hai tháng ngụ trong căn phòng thuê tạm - đó là toàn bộ thời gian mà chồng nàng còn khỏe mạnh bên nàng". Chiến tranh, tản cư, bệnh lao phổi hiểm nghèo của chồng đã khiến cuộc sống tân hôn mơ mộng của Kyoko tan biến.

Hai mảnh gương là cách duy nhất nàng có thể giúp chồng được ngắm nhìn cuộc sống bên ngoài từ giường bệnh, chiếc gương tay khung gỗ mà chồng không ngừng nâng niu, lau bóng, thậm chí cả ghi nhớ. Ông trân trọng từng dấu tay Kyoko để lại trên gương và mảnh gương nhỏ sau này nàng dùng để thay khi người chồng trở nên quá yếu đến nỗi việc cầm cái gương tay cũng là một việc nặng nhọc.

Qua hai mảnh gương, Kyoko đã cùng chồng ngắm nhìn lại cả thế giới. "Chính Kyoko cũng đâm ra sửng sốt với cái thế giới bao la và trù phú mà chiếc gương con ấy đã mở ra". Nàng phải thốt lên: "Trong gương, bầu trời ánh lên sắc bạc, còn bầu trời ngoài cửa sổ thì xám ngoét như chì". Với Kyoko, "sắc trời trong gương là màu sắc mà đôi mắt của hai người yêu nhau thắm thiết nhìn thấy", vì nàng yêu chồng tha thiết, ngay cả khi biết tình yêu của mình là vô vọng.

Hình ảnh chiếc gương soi xuất hiện như một nhân vật có đời sống riêng, song hành với các câu chuyện của nhân vật khác, phản ánh tâm tư của họ theo nhiều chiều và không ngường mở ra những cách nhìn khác nhau cho người đọc. Chiếc gương soi trở thành phương tiện giúp nhà văn hé mở phần nào cuộc sống bên trong mỗi nhân vật với những suy tư không dễ gì hiểu được, dù cho câu chuyện được kể lại dưới lớp ngôn từ nhẹ nhàng và trong sáng đến thế nào đi nữa.

*Thế giới trong chiếc gương

Chiếc gương không những là minh chứng cho tình yêu hai người mà còn là một thế giới khác, một thế giới mà teho Kyoko là “còn thực hơn cả thế giới thực” chiếc gương đã mở ra cho chồng nàng một thế giới khác, một thế giới đẹp hơn, sinh động hơn. Cái thế giới trong gương nàng cảm thấy đẹp hơn cả cái thế giới thực. sở dĩ nó đẹp hơn là kết tinh bởi tình yêu, từ khát vọng mà con người muốn đạt đến. cái thế giới mà khi nhìn vào trong đó thì bầu trời dù có xám xịt nhưng vẫn “ánh lên sác bạc”. chiếc gương như con mắt khác nhìn vào cuộc sống và bầu trời thì có lẽ Kyoko đã nghĩ “là màu sắc của hai người yêu nhau thắm thiết nhìn thấy”.

*Triết lý trong chiếc gương soi

Gương soi là một vật linh của Nhật Bản, biểu tượng cho trí tuệ và tâm hồn của con người. đông thời, chiếc gương trong quan niệm phương Đông là dấu hiệu tâm hồn của con người. chiếc gương giúp a nhận diện được chính mình. Soi gương, con người “biết”được chính mình, những hỉ - nộ - ái - ố thường tình trên khuôn mặt của chính ta mà bình thường chúng ta chỉ thấy được ở người khác mà không nhật ra được chính bản thân mình. Đây la một triết lí sâu xa được thể hiện qua hình ảnh chiếc gương soi.

Với Kyoko “thình kình nàng bỗng phát hiện ra một điều kì lại: thì ra ai cũng có thể nhìn thấy mặt mũi của chính mình bằng cách ngắm nhìn trong gương; ngoài cách ấy ra, không còn cách nào khác nữa hết. từ đó trở đi, ngày nào kyoko cũng phải ngắm nghía và sờ nắn chính khuôn mặt của chính mình, để biết đích xác gương mặt in trên gương cũng chính là khuôn mặt mà nàng nhìn thấy ngày ngày…”

Qua chiếc gương nàng tìm thấy được chính mình và chiếc gương ấy trở thành một biểu tượng sinh động để nàng tiếp xúc với cuộc sống bằng chính trái tim mình. Mỗi lần soi gương là mỗi lần kyoko cảm nhận được chính mình với một tình cảm thiết tha dành cho người chồng cũ, kèm theo đó là sự tự trách của nàng khi để chiếc gương cho chồng mình

Còn với chồng nàng, hình ảnh trong gương không phải sắc mặt tiền tụy mà là vườn rau xanh mướt, là cánh tay của người vợ là ánh trăng phản chiếu qua vúng nước đọng lại dưới sân… những hình ảnh đẹp mà chàng thấy trong gương cũng chính là nhân cách đẹp đẽ của mình, là tâm hồn khỏe mạnh tràn đầy sức sống bên trong cơ thể bệnh tật mà chỉ qua gương thì tâm hồn ấy mới được thể hiện.

Tác phẩm Thủy nguyệt hay nói khác hơn, qua chiếc gương soi trong tác phẩm, Kawabata còn thông báo cho chúng ta cách nhận thức về cái đẹp theo quan niệm của ông. Nhìn nhận cái đẹp không chỉ bằng đôi mắt trần mà phải nhìn bằng cái tâm của mình, bằng cả tâm hồn và cảm xúc của mình để biết được đẹp hay xấu, hư hay thực. Mỗi người có cái tâm riêng sẽ nhìn thấy bầu trời riêng và màu sắc riêng. Cũng giống như trăng và nước thì tồn tại mãi mãi, thấy trăng trong, nước đẹp hay không là tùy ở mỗi người.
*Ý nghĩa của chiếc gương soi trong văn hóa 
– Văn học Nhật Bản:
Gương soi là một vật thể có vị trí rất quan trọng trong lịch sử văn hóa Nhật Bản từ xưa. Nó thường gắn liền với truyền thuyết về nữ thần mặt trời Amaterasu, là một trong ba thần khí của Nhật Bản (bao gồm thanh kiếm Kusanagi, chuỗi hạt Yasakani no magatama và chiếc gương Yata no kagami).
Trong Phật giáo và Thần đạo, chiếc gương đóng vai trò giữ mối liên hệ với nữ thần mặt trời và mặt trăng. Thêm vào đó, chiếc gương là thánh thể của các vị thần linh (kami). Theo các thế hệ học giả và tu sĩ, chiếc gương là tượng trưng cho trí tuệ thanh khiết và là nguồn gốc của “đức tính thành thực”, không giấu diếm.
Hình ảnh chiếc gương thường dùng để thể hiện một ý nghĩa là mỗi người nên cố nhìn lại mình như nhìn vào trong gương và đánh giá xem mình thật sự như thế nào. Quá trình tự xem xét bản thân là biện pháp tốt nhất để hoàn thiện nhân cách.

Khi nền văn học viết của xứ sở mặt trời mọc bắt đầu được manh nha thì những thi nhân đầu tiên đã đưa hình ảnh chiếc gương soi vào sáng tác của mình. Chiếc gương trở thành vật “ám ảnh” trong tâm thức của người Nhật.
Hình ảnh chiếc gương thật sự đã trở thành một phần trong tâm hồn người Nhật, một biều tượng đa nghĩa trong văn chương xứ Phù Tang.
Trong thế giới văn chương của Kawabata, “chiếc gương” có đời sống riêng của nó. “gương” không chỉ để soi chiếu thế giới mà còn để bất tử hóa cái đẹp phù ảo trong tiết tấu của thời gian, hay để ảo hóa thực tại. Nhịp thở phập phồng của vũ trụ, tính bất xứng của con người và thiên nhiên được nhà văn “gói ghém” gọn ghẽ trong vòng tròn của chiếc gương. Qua những “tấm gương” kết tinh từ ngàn năm huyền thoại văn hóa Nhật Bản, ta có thể cảm nhận sâu sắc triết lý của nhà văn về con người, về cuộc sống.

Với Kawabata, chiếc gương không đơn thuần là một chiếc gương soi. Nó là một hình tượng nghệ thuật tuyệt đẹp và thực sự trở thành linh hồn cho không ít tác phẩm. Qua hình tượng này, nhà văn gửi gắm những triết lý, cảm quan thẩm mỹ của mình về vẻ đẹp, về cuộc đời, về con người.

 

Khi chiến tranh xảy ra, ngôi nhà vợ chồng Kyoko đã bị thiêu rụi, nên họ đã phải đi thuê tạm một căn phòng của người quen. Khi chiến tranh sắp chấm dứt thì chồng của Kyoko bị gọi vào quân đội, sau khi phải đạp hầm đào hố thì chồng nàng ngã bệnh rồi từ đó nằm liệt giường. Bởi vì muốn chồng nhìn thấy khung cảnh thế giới bên ngoài nên Kyoko đã đưa cho chồng chiếc gương tay nhỏ - của hồi môn của nàng khi về nhà chồng. Từ đó, chồng nàng cầm lấy chiếc gương trân quý không rời. Thời gian trôi qua, chiếc gương tay nhỏ dần trở nên quá sức với chồng nàng, nên Kyoko đã thay cho chồng một chiếc gương nhỏ và nhẹ hơn. Khi chồng nàng qua đời, Kyoko đã đặt vào thi hài chồng mình hai chiếc gương. Sau đấy thì Kyoko tái giá theo lời anh trai của chồng cũ. Người chồng mới yêu thương nàng hết mực, nhưng mà lại không hiểu được tâm tình của nàng. Mỗi cử chỉ âu yếm thân mật của người chồng mới, làm nàng lại nhớ về những kỉ niệm với người chồng cũ và chạnh lòng, ân hận. Kyoko mang thai có triệu chứng nôn nghén, tinh thần giảm sút đến mức nàng định thít chặt cổ người chồng mới đang ngủ bằng dải thắt lưng kimono của mình. Câu chuyện kết thúc bằng hình ảnh Kyoko và người chồng mới về thăm lại ngôi nhà mà Kyoko và chồng cũ từng sống. Nàng đã thốt ra một câu nói làm người chồng mới ngạc nhiên: “Ta sẽ làm gì hả anh, nếu đứa bé em đang mang trong bụng giống anh?”, rồi Kyoko quay gót trở lại nhà ga, lòng thanh thản, nhẹ nhõm.

 

- Những chi tiết thể hiện giá trị giáo dục trong truyện ngắn:

+ “- Trong gương, bầu trời ánh lên sắc bạc - Nàng nói, rồi ngước nhìn qua cửa sổ và thêm: - Còn bầu trời ngoài cửa sổ thì xám ngoét như chì.”

+ “Chồng nàng khẽ quay đầu lại để ngước nhìn bầu trời chắc gì đã như nhau trong mắt người và mắt muông thú, như chó hoặc chim sẻ, chẳng hạn? Cho nên, đã ai dám nói chắc màu sắc thật của bầu trời là màu gì?”

+ “- Thế sắc trời trong gương là màu sắc mà đôi mắt của gương nhìn thấy hay sao?... - Kyoko muốn nói: “Là màu sắc của hai người yêu nhau thắm thiết nhìn thấy hay sao”. Sắc cây in bóng trong gương cũng xanh tươi hơn, so với màu thực có..”

+ “Từ đó trở đi, ngày nào Kyoko cũng phải ngắm nghía và sờ nắn trong gương gương mặt của chính mình, để biết đích xác gương mặt in bóng trong gương kia cũng chính là gương mặt nàng nhìn từ ngày ngày, không cần đến một chiếc gương nào. Nhưng vì lẽ gì mà con người do trời sinh ra lại bị tước đoạt mất cái bản năng thiết cốt là tự nhìn thấy được gương mặt của chính mình?”

=> Kyoko cùng chồng thường nhìn ngắm ánh trăng trong gương, cái ánh trắng soi bóng trong vũng nước mưa ở dưới nhà. Cái gương soi cái bóng của trăng chứ không phải chính ánh trăng. Nhà văn muốn nói về sự phù ảo của thế giới qua những cái bóng trong nước và trong gương. Tác phẩm là sự thông báo về cách cảm thức về cái đẹp qua quan niệm của ông, đó là nhìn nhận cái đẹp không phải thông qua đôi mắt trần mà còn phải hoàn toàn nhìn nhận bằng cả cái tâm. Tác giả còn cho chúng ta niềm tin vào sự vĩnh hằng của tình yêu: sự thấu cảm, đức hi sinh, và lòng chung thủy....

“ Kyoko vô cùng kinh ngạc về cái phong phú của thế giới trong gương… ”
- Trong gương, bầu trời ánh lên sắc bạc - Nàng nói, rồi ngước nhìn qua cửa sổ và thêm: - Còn bầu trời ngoài cửa sổ thì xám ngoét như chì. 

– Bầu trời trong gương thì thiếu hẳn màu xám chì và vẻ nặng nề bên ngoài. Trời trong gương sáng chói…

– Đúng rồi, trời xám đục. Nhưng mà màu trời không nhất thiết phải giống nhau qua mắt trong mắt người và mắt muông thú, như chó hoặc chim sẻ, chẳng hạn? Ta không bao giờ nhìn đúng màu thật cả.

– Có phải những gì ta nhìn thấy trong gương là do mắt của gương không anh ?

Hồi còn sống, nhờ hai cái gương ấy, chồng nàng có thể nhìn thấy không chỉ mảnh vườn rau bé bỏng trước nhà. Trong gương, anh còn được ngắm cả bầu trời cùng những áng mây, cả cảnh tuyết rơi, và cả những rặng núi xa xa cùng dải rừng thưa gần đó. Được nhìn thấy cả vầng trăng, những đóa hoa hồng và những đàn chim di trú qua ngang trời. Trong gương còn phản chiếu cả khách bộ hành đi lại trên đường cùng bầy trẻ nô đùa trước sân.

Kyoko muốn gọi tấm gương là con mắt tình yêu của họ. Cây lá trong gương tươi xanh hơn cây lá thật và những cành huệ trắng trong hơn. ”

Kyoko cùng chồng thường nhìn ngắm ánh trăng trong gương, cái ánh trăng soi bóng trong vũng nước mưa ở dưới nhà. Cái gương soi cái bóng của trăng chứ không phải chính ánh trăng, bóng của bóng ở trong gương. Nhà văn muốn bàn về cái phù ảo của thế giới qua những cái bóng trong nước và bóng trong gương vậy.

Tiếng chim sơn tước.
Giữa lúc vợ chồng đang trò chuyện thì trong cánh rừng thưa cạnh nhà, chú sơn tước nọ lại cất tiếng hót lanh lảnh. Dải rừng lúc này đang cắt hình rõ nét trên nền trời chiều trong vắt. Kyoko vẫn còn nhớ như in tiếng hót của chú chim sơn tước này.

Hình ảnh Kyoko quay lại ngôi nhà cũ 

Những rặng núi xanh thẫm cắt hình rõ rệt trên nền trời. Kyoko cảm thấy như được sống lại giữa một thế giới sinh động. Lau khô những giọt nước mắt nóng bỏng ràn rụa trên đôi mắt mình, nàng thong thả tiến về phía ngôi nhà hai vợ chồng từng chung sống bên nhau. Từ dải rừng thưa đã thẫm bóng trong bầu trời đỏ rực buổi chiều hôm, tiếng chim sơn tước ríu rít lại vọng đến tai nàng y như ngày chồng nàng còn sống.

Các hình ảnh trên thể hiện khá rõ tư tưởng nghệ thuật của Kawabata, rằng thế giới trong gương hay trong nghệ thuật tuy ảo nhưng lại rất thực và rất đẹp, rằng con người không thể nhìn thấy mặt mình nếu thiếu những chiếc gương soi. Và gương không chỉ là gương mà còn là trái tim, là tình yêu nữa. 

Con người và thiên nhiên trong truyện của Kawabata là chiếc gương soi chiếu lẫn nhau.

Thiêu chiếc gương với chồng cũ: như một kỉ vật, muốn chiếc gưing bầu bạn với chồng để ngắm nhìn thế giới nơi thanh thản hơn

Đối với ngươi chồng cũ: ân tình như một hoài niệm về năm tháng khó khăn, với kỹ niệm cũ Đối với người chồng mới: đâu đó còn khoảng cách, sự thay đổi quá đỗi lớn lao với nàng vì cuộc sống khác hẳn so với ban đầu