• Okuduğunuz veya duyduğunuz haberlere hemen inanıyor musunuz? Yoksa gerçekliğini sorguluyor, doğruya ulaşmak için çaba sarf ediyor musunuz?Yapılan birçok araştırmada “medyaya güveniyor musunuz?” sorusuna anket’e katılanlar yüksek oranda “Hayır” cevabı veriyorlar.*Kaynak güvenilirliği konusunda bilgiyi aldığımız kaynakla ilgili aşağıdaki düşünme haritasını kullanabiliriz.

1.  Bilgiyi aldığımız kaynak konuyu iyi bilen birisi midir, bilgi verdiği konuda yetkili midir?

• Medyada her zaman konunun uzmanına mikrofon tutulmaz; konu hakkında yeterince bilgisi olmadığı halde popüler/tanınmış kişilerin, güç sahiplerinin konuyla ilgili düşünceleri aktarılabilir. Medyanın uzmanlardan bilgi aktarma duyarlılığını göstermesi beklenir.

2.  Dikkatli bir araştırma yapılmış mı?

• Bilgiyi aktaran kaynak konunun uzmanı bile olsa, gözlem kapasitesi (olaya yakınlığı, konuya hâkimiyeti, zihni durumu) yetersiz olabilir. Verdiği bilginin güncelliği, bilgi toplarken kullandığı yol ve yöntemlerin uygunluğu, yeterince araştırma yapıp yapmadığı, delilli mi yoksa delilsiz olarak mı bilgiyi aktarıyor olduğu önemlidir.

3.  Diğer insanlar bilgi aldığımız kaynağa güveniyor mu, yalan söyler mi?

• Alanında uzman olanların dostça görünüyor olsalar bile bazen kasıtlı aldatma veya çarpıtma yoluyla geçerli bilgiler vermeyebileceği de bilinmelidir.

• Her haberci dürüst değildir. Bazı gazeteciler hikâyeler uydurur; zira insanlara ilgi çeken konularda yeni haberler sunmak zorundadırlar. Bazı medya mensupları insanları aldatmak için içeriği ve fotoğrafları fark edilemeyecek şekilde manipüle edebilir, yani üzerinde değişiklik yapabilirler.Bilgi kaynağının, güvenilir diğer kaynaklar tarafından güvenilirliğinin doğrulanması önemsenmelidir.

4.  Başkaları da bilgi kaynağıyla aynı düşüncede midir? Bilgi kaynağının tutarlılığı?

• Aktarılan bilginin diğer uzmanlarca desteklenip desteklenmediğine, doğrulanıp doğrulanmadığına bakmak da bilgi kaynağının güvenilirliğini anlamak açısından fikir verici olabilir.

5.  Kaynak bilgiyi başka birinden almış ise bilginin alındığı ilk kaynak güvenilir midir?

• Birincil kaynaklar bir olayı yaşayan, gören ya da gerçekleştiren kişiler veya bir fikri ilk ortaya koyan uzmanlardır. İkincil kaynaklar ise bunları aktaranlardır. Birincil kaynaklar ikincil kaynaklara göre daha güvenilirdir.

6.  Bilgi kaynağının aktardığı bilginin bir amacı olabilir mi?Aktarılan bilgi sizi ilgilendiriyor mu? Bilgilendiriyor mu? Eğlendiriyor mu? Yönlendiriyor mu?

• Bazı yayınlar sadece kafa karıştırmayı amaçlar. Bir şeyleri satmaya ya da desteklemeye çalışır.Bazı yayınların üslubu öfkeli, suçlayıcı ya da fazla eleştirelse bu, o yayınların mantıklı bir tartışmadan çok saldırı amacıyla yapıldığı fikrini akla getirir.Medya yayınlarında bilgi aktarımı yapılan ve bu bilginin oldukça süslenerek aktarıldığı alanlardan biri de reklamlardır.

7. Bilgi kaynağının bir çıkar sağladığı kuruluşlar var mı? (reklam/menfaat)

• Medya kuruluşlarının vereceği kararları ekonomik çıkarlar etkileyebilir. Destek aldığı veya desteklediği sermaye grupları medyanın yayınlarını etkileyecektir.

8.  Bilgi kaynağı bağımsız mıdır?

• Medya kuruluşları bir partiye, hükümete veya herhangi bir gruba/güç odağına ait olabilir veya bunlarla yakın ilişkisi olabilir. Bu aidiyet veya ilişkilerin varlığı, yayınların içeriğini etkileyebilir.

9.  Bilgi kaynağının bakış açısında taraflılık var mıdır?

• Bilgi kaynağının konuyla ilgili beklentisi, yani neyi görmeyi umduğu önemlidir. Bilgi kaynağının bilgi verdiği konudaki duyguları ve önyargıları, aktaracağı bilgiyi de etkileyecektir. Gerçekler apaçık ortada olsa bile bunların nasıl sunulacağı gazetecinin/yazarın/editörün bakış açısına ve önyargılarına bağlıdır.

• Uluslararası haber kaynaklardaki tekel ve dezenformasyon

• Uluslararası medyada güvenilirliği etkileyen en önemli etkenlerden biri haberin üretimi ve dağılımındaki dengesizliktir. Teknolojik olarak önde olan zengin ve güçlü ülkelerden veya sermaye gruplarından az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelere kadar olan haber akışında, birkaç dev örgütün dışında pek çok ülke uluslararası haber üretmek, dağıtmak muhabir temin ve istihdam etmek, gelişmiş teknolojik imkânları kullanmak ve tüm bunları finanse etmekte yetersizdir.

• Sosyal medya ve kaynak güvenilirliği

• Sağlam kaynak konusuyla ilgili olarak sosyal medyanın güvenilirliği de oldukça önem arz etmektedir. Günümüzde birçok insanın en az bir adet sosyal medya hesabı bulunmakta; bu hesabından sık sık bilgi paylaşmakta, aynı zamanda başkalarının paylaştığı bilgilere de bu yolla ulaşabilmektedir. Medyada yapılan bir yalan/hatalı/manipüle haber sosyal medyada çok çabuk ifşa edilebilmekte, dalga dalga yayılarak alay konusu olabilmektedir. Ancak bunun tersi de mümkün olup, bir haber yalan/hatalı/manipüle bir içerikte olduğu halde sanki doğruymuş gibi sosyal medyada çok çabuk alıcılarını bulmakta, dalga dalga geniş kitlelere ulaşabilmektedir.

• Arama motorları ve internet sitelerinde kaynak güvenilirliği

• Günümüzde insanların bilgiye ulaşmakta en sık faydalandığı araçlardan biri de internetteki arama motorlarıdır. (Google vb.) Bir taraftan işimizi kolaylaştıran bu aracılar bir taraftan da sistematik olmayan bir şekilde bilgileri bize ulaştırmaktadırlar.

• Sonuç olarak diyebiliriz ki medya takipçilerinin sağlam kaynaklardan bilgi alabilmeleri için bilgiyi aldıkları kaynağın güvenilirliğini dikkatle incelemeleri, sorgulamaları gerekir. Tabii bu sorgulamayla ilgili olarak yaygın yaşanan bir sorun, bilgi alınan kaynağın yeterince sorgulanmadan, sadece bir veya birkaç faktörün göz önüne alınarak bilgi kaynağına güvenilmesi ve böylece yanlış bilgilerin doğru olarak kabul edilmesidir. Doğru yaklaşım ise kuşkuculuğumuzu temellendirecek eleştirel yaklaşımı öğrendikten sonra bu yaklaşım eşliğinde daha geniş bir sorgulama yapmaktır.

• Bu makalenin ilk kısmında verilen “düşünme haritası” geniş bir sorgulama yapmamız hususunda bize yardımcı olacaktır.

• Bize sunulan her bilgiye inanmamak akıllıca bir davranış olsa da, bu hiçbir şeye güvenemeyeceğimiz anlamına gelmez. Tabii ki bir yandan açık fikirli olurken diğer yandan dengeli ölçüde şüpheci olmak yerindedir.

• Bilgileri aldığımız “Medya Kaynağının Güvenilirliği”ni titizlikle sorgulamalı, eksik veya yanlış bilgileri bize sunarak bizi yanlış düşüncelere sürükleyen veya sunduğu bilgiler doğru olsa dahi arka planda bizi manipüle etmeye çalışan kaynaklara itibar etmemeliyiz.

• Mantıklı düşünme ve akıl yürütme yönünden insanı zayıflatıyor
• Sosyal ilişkilere zarar veriyor
• Kişinin kendi bedensel ve ruhsal benliğine karşı duyduğu hayranlık ve bağlılık artıyor
• Depresyon gibi eğilimlere yol açıyor
• İş hayatındaki performansı etkiliyor
• İnsanlar arasındaki rekabeti arttırıyor
• Bağımlılık yapıyor
• Asosyal bir yaşantı başlıyor

1. Okumayı sevmek
2. Güncel olarak gündemi takip etmek
3. Güzel hitabe sahip olmak
4. Anladılarını ve okuduklarını açıklayıcı ve basit bir şekilde özetleyebilm yeteneğin sahip olmak
5. Önemli olayları çözümleyebilmek ve bunları aktarbilmek
6. Tarafsız olmak v eleştriye açık olmak
7. Amacının insanları bilgiledirmek olmasıdır