พื้นความรู้ความสามารถที่ได้รับการสั่งสมถ่ายทอดกันมา และนำมาปรับใช้รวมกับความรู้ และประสบการณ์ของตนเอง ให้เกิดประโยชน์ต่อการพัฒนาคุณภาพชีวิตของชาวบ้านในท้องถิ่น

ภูมิปัญญาชาวบ้านด้านการทำมาหากิน

ภูมิปัญญาที่เกี่ยวข้องกับการประกอบอาชีพต่าง ๆ เช่น การทำนา ทำสวน ทำไร่ จับสัตว์น้ำ ทอผ้า ค้าขาย

ภูมิปัญญาชาวบ้านด้านการรักษาโรค

ภูมิปัญญาที่ใช้ในการดูแลรักษา และแก้ปัญหาสุขภาพ เช่น การใช้สมุนไพรเป็นยาและอาหาร พืชสมุนไพร หมอพื้นบ้าน และการแพทย์แผนโบราณ

ภูมิปัญญาชาวบ้านด้านการกินอยู่

ภูมิปัญญาที่ใช้ในการถนอมอาหาร การปรุงอาหาร การกินอาหาร

ภูมิปัญญาชาวบ้านด้านศิลปกรรม

ภูมิปัญญาที่ปรากฏในผลงานสร้างสรรค์ด้านจิตรกรรม ประติมากรรม สถาปัตยกรรม และนาฏกรรม

ภูมิปัญญาชาวบ้านด้านภาษาและวรรณกรรม

ภูมิปัญญาที่ปรากฏในผลงานสร้างสรรค์ด้านภาษาและสำนวนไทย เช่น คำผญา คำสอน ความเชื่อ ปริศนาคำทาย และ บทเพลงพื้นบ้าน เช่น เพลงแหล่ เพลงกล่อมเด็ก เพลงฉ่อย กลอนลำ เพลงอีแซว เพลงเกี่ยวข้าว ฯลฯ

ภูมิปัญญาชาวบ้านด้านศาสนา ขนบธรรมเนียมประเพณี

ภูมิปัญญาที่ใช้ในการปรับประยุกต์พิธีกรรมทางศาสนาเพื่อความมั่นคงของชุมชน ประเพณีเกี่ยวกับชีวิต ตั้งแต่เกิดจนตาย เช่น ประเพณีการเกิด การบวช การแต่งงาน การตาย ฯลฯ

ภูมิปัญญาชาวบ้านด้านการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

ภูมิปัญญาที่ใช้ในการจัดการทรัพยากรดิน น้ำ และป่าไม้ เช่น การสร้างเขื่อน เหมือง ฝาย การควบคุมคุณภาพน้ำ การป้องกัน น้ำท่วม การจัดการป่าไม้ เช่น การปลูกสวนป่า และการอนุรักษ์ป่า

การอนุรักษ์

ขนมไทยจัดเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่เก่าแก่มากที่สุดอย่างหนึ่ง มีประวัติความเป็นมายาวนาน ปัจจุบัน ภูมิปัญญาการทำขนมพื้นบ้านกำลังจะสูญหายไปตามกาลเวลา เนื่องจากคนรุ่นใหม่ไม่รู้จักและไม่นิยมรับประทาน เยาวชนรุ่นใหม่สนใจกับสื่อเทคโนโลยี ใช้เวลาว่างไปกับการเล่นเกม เล่นFacebook ใช้สื่อเทคโนโลยีไปในทางที่ผิด ใช้เวลาว่างไม่เกิดประโยชน์ นอกจากนั้น ครูภูมิปัญญาในชุมชน ที่มีความสามารถในการทำ ขนมพื้นบ้านเหลือเพียงไม่กี่คนและส่วนใหญ่มีอายุมาก หากไม่รีบศึกษา เก็บข้อมูลหรือสร้างจิตสำนึกเรื่องการอนุรักษ์และสืบสาน อนาคตความรู้เรื่องการทำขนมพื้นบ้านของชุมชนบ้านแม่หว่าง อ.ลี้ จ.ลำพูน ก็คงจะสูญหายไปตามกาลเวลา

วิถีชีวิตความเป็นอยู่และวัฒนธรรมที่เป็นเอกลักษณ์และ คนไทยที่มีมาตั้งแต่สมัยโบราณ ศิลปะการทอผ้าไหม มีแตกต่างกันออกไปในแต่ละจังหวัดที่รับเอาวัฒนธรรม นับเป็นงาน ศิลปะที่โดดเด่นทั้งสีสัน และความสวยงาม อื่น

เข้ามาผสมผสานกันเพื่อให้เกิดความสมบูรณ์

ควรมีการสนับสนุนงบประมาณจากภาครัฐและเอกชนเพื่อ ส่งเสริมกลุ่มทอผ้าไหมให้มีความยั่งยืนและควร มีการ สนับสนุนกิจกรรมอย่างต่อเนื่อง

ด.ช ศุภโชค สุกรา เลขที่2

การอนุรักษ์ภูมิปัญญาไทย ทำได้ดังนี้ อนุรักษ์ ทำได้โดยการปลูกจิตสำนึกและสร้างค่านิยมของคนไทยให้ตระหนักถึงคุณค่าและความสำคัญของภูมิปัญญาท้องถิ่น การฟื้นฟู ทำได้โดยการเลือกสรรภูมิปัญญาที่สูญหายไปหรือกำลังจะสูญหาย

นาย ประพลเดช ธรรมพนม เลขที่ 18 3/6

การอนุรักษ์

แผ่นพับเผยแพร่

- จดบันทึกต้นฉบับ อาจเผยแพร่ทางเว็บไซต์ขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น นิตยสาร วารสาร ทำเป็นงานวิจัย บันทึกลงในเอกสารวิชาการ ศึกษาเปรียบเทียบกับนิทานของท้องถิ่นอื่น หรือประเทศอื่น หรือสากล

- ตั้งคำถามกับคนในครอบครัว ชุมชน ว่ารู้จักนิทานพื้นบ้านในท้องถิ่นไหม เพื่อกระตุ้นให้เกิดการตระหนักถึง และเป็นวรรณกรรมมุขปาฐะ เล่าให้ลูก ๆ หลาน ๆ ฟังก่อนนอนได้

- แต่งขยายเป็นนิทานหรือนิยายอีกสำนวนนึง เผยแพร่ผ่านเว็บ หนังสือทำมือ

- โรงเรียนในชุมชน นำไปบูรณาการเข้ากับบางวิชา เช่น ภาษาไทย ภาษาอังกฤษ ประวัติศาสตร์ สังคมศึกษาฯ กอท. การใช้ห้องสมุด ทำเป็น CAI หรือ E-learning ให้เด็กได้เรียนนอกเวลา

การอนุรักษ์

ขนมไทยจัดเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่เก่าแก่มากที่สุดอย่างหนึ่ง มีประวัติความเป็นมายาวนาน ปัจจุบัน ภูมิปัญญาการทำขนมพื้นบ้านกำลังจะสูญหายไปตามกาลเวลา เนื่องจากคนรุ่นใหม่ไม่รู้จักและไม่นิยมรับประทาน เยาวชนรุ่นใหม่สนใจกับสื่อเทคโนโลยี ใช้เวลาว่างไปกับการเล่นเกม เล่นFacebook ใช้สื่อเทคโนโลยีไปในทางที่ผิด ใช้เวลาว่างไม่เกิดประโยชน์ นอกจากนั้น ครูภูมิปัญญาในชุมชน ที่มีความสามารถในการทำ ขนมพื้นบ้านเหลือเพียงไม่กี่คนและส่วนใหญ่มีอายุมาก หากไม่รีบศึกษา เก็บข้อมูลหรือสร้างจิตสำนึกเรื่องการอนุรักษ์และสืบสาน อนาคตความรู้เรื่องการทำขนมพื้นบ้านของชุมชนบ้านแม่หว่าง อ.ลี้ จ.ลำพูน ก็คงจะสูญหายไปตามกาลเวลา

เป็นการใช้หลักการทอผ้าเบื้องต้น ที่นำเอาด้ายเส้นยืนและด้ายเส้นพุ่งมาขัดกัน เพื่อให้เกิดเป็นผืนผ้า โดยด้ายเส้น พุ่งและเส้นยืนอาจเป็นด้ายสีเดียวกัน หรือต่างสีกัน หรือนำเอาเส้นด้ายที่เป็นดิ้นเงินหรือดิ้นทองมาทอควบด้าย เพื่อให้ผ้า มีความมันระยับ สวยงามยิ่งขึ้น

การอนุรักษ์

ควรมีการ สนับสนุนงบประมาณจากภาครัฐและเอกชนเพื่อส่งเสริมกลุ่มทอผ้าไหมให้มีความยั่งยืนและควรมีการ สนับสนุนกิจกรรมอย่างต่อเนื่อง

ดญ.อนุธิดา ใจดำ เลขที่39 ม.3/6

วิธีการอนุรักษ์ภูมิปัญญา

การจัดตั้งโครงการทอผ้าไหมสีธรรมชาติโดยปลูกฝังจิตสานึกของคนรุ่นใหม่ให้ตระหนักเห็นถึงคุณค่าของผ้าไหมด้วยการใช้ผ้าไหมมัดหมี่อย่างระมัดระวังเพื่อรักษาให้คงอยู่ได้นานที่สุด มีการถ่ายทอดความรู้จากรุ่นสู่รุ่นพัฒนาการคิดดัดแปลงลายผ้าหรือออกแบบลายผ้าขึ้นมาเอง

การอนุรักษ์และถ่ายทอด ก็เป็นผลสืบเนื่องมาจากแนวนโยบายของรัฐบาล ทำให้ชุมชนเล็งเห็นความสำคัญของภูมิปัญญาของท้องถิ่น มีการเชิญให้ผู้ประกอบการเป็นวิทยากรสอนความรู้แก่นักเรียนในชุมชนและผู้สนใจทั่วไป จนกระทั่งบางโรงเรียนสร้างเป็นหลักสูตรการเรียนรู้ด้านการทอเสื่อให้แก่นักเรียนดังที่พบเห็นได้ทั่วไปตามแหล่งข่าวสารข้อมูลเกี่ยวกับการทอเสื่อ

ด.ญ.พิมพ์ลภัส บำรุงตา

๒. ปอกผิวมะกรูดออก นำมาตำให้ละเอียด แล้วบีบน้ำมะกรูดผสมลงไป เดิมน้ำลงไปพอให้ส่วนผสมเริ่ม

เหลว คนให้เข้ากันดี ทิ้งไว้ ๕-๓๐ นาที แล้วกรองคั้นเอาแต่น้ำไปใช้ วิธีนี้เวลาสระจะได้กลิ่นเหม็นเขียว จากผิวมะกรูด แต่สระเสร็จแล้วจะหอมได้ผลดีที่สุด ๓. นำลูกมะกรูดมาหั่นเป็นชิ้นและนำมาเข้าเครื่องปั่นจนละเอียดที่สุด เอาออกมาใส่ขามเติมน้ำอุ่นลงไป จนท่วม คนให้ทั่ว ตั้งทิ้งไว้ ๑๐-๒๐ นาที คั้นเอาแต่น้ำใส่ขวดแข่ตู้เย็นไว้ น้ำมะกรูดจะอยู่ได้ ๒-๒

สัปดาห์ โดยจะใช้มะกรูดสดหรือเผาไฟก่อนก็ได้ค่ะ เมื่อได้น้ำมะกรูดมาแล้วก่อนสระผมควรราตผมให้เปียกชุ่มเสียก่อน เนื่องจากน้ำมะกรูดมีฤทธิ์เป็นกรดแก่ จึง กัดหนังศีรษะได้ และขณะที่สระผมควรนวดศีรษะไปด้วย จากนั้นทิ้งไว้ ๒-๓ นาทีแล้วล้างออกและสระซ้ำอีก ครั้ง แล้วล้างออกให้สะอาด อย่าให้มีเศษมะกรูดหลงเหลืออยู่เพราะจะทำให้ผมเสียค่ะ ที่สำคัญ! ระวังอย่าให้ น้ำมะกรูดเข้าตาหรือถูกปาก เพราะจะรู้สึกแสบหาและขาปาก เวลาใช้ตอนแรกคุณอาจจะรู้สึกแสบที่หนัง ศีรษะบางแห่ง แสดงว่าตรงนั้นมีแผลอยู่ แต่ไม่เป็นอันตรายอะไรนะคะ ให้ใช้ไปเรื่อยๆจะหายเอง (ถ้ารู้สึกแสบทั้งหนังศีรษะแสดงว่าน้ำมะกรูดขันไป ต้องผสมน้ำให้เจือจางลงอีก)

แนวทางการอนุรักษ์ภูมิปัญญาการทอผ้าไหมให้เป็นมรดกของชุมชน พบว่า ควรมีการ สนับสนุนงบประมาณจากภาครัฐและเอกชนเพื่อส่งเสริมกลุ่มทอผ้าไหมให้มีความยั่งยืนและควรมีการ สนับสนุนกิจกรรมอย่างต่อเนื่อง

ด.ญ.บุษกร เขียวสนาม 3/6 เลขที่33

วิธีดื่มน้ำสมุนไพรไทยเป็นอีกหนึ่งภูมิปัญญาด้านการรักษาโรค ที่ประยุกต์และต่อยอดมาจากการกินอาหารนั่นเอง แต่พืชหรือสมุนไพรบางชนิดกินเดี่ยวๆ อาจจะไม่อร่อยถูกปากหรือกินยาก ดังนั้นคนไทยโบราณจึงเลือกทำเป็นน้ำดื่มเพื่อความกินง่ายนั่นเองค่ะ น้ำสมุนไพรที่คนไทยนิยมดื่มได้แก่ 

1. น้ำขิง มีสรรพคุณแก้อาการท้องอืด ท้องเฟ้อ ช่วยขับลม ช่วยลดการจับตัวของลิ่มเลือดและน้ำย่อยต่างๆ นิยมดื่มน้ำขิงเพื่อบรรเทาอาหารไข้ ไอหรือมีเสมหะมาก และขิงยังเป็นส่วนผสมในอาหารลดไขมันเพราะสามารถช่วยลดคอเลสเตอรอลในเส้นเลือดได้

2. น้ำตะไคร้หอม ช่วยแก้อาการท้องอืด ท้องเฟ้อ อาการจุกเสียด ช่วยขับเหงื่อ ขับปัสสาวะ ช่วยลดความดันโลหิต

3. น้ำใบบัวบก มีวิตามินเอสูงจึงช่วยบำรุงสายตาได้ดี ช่วยแก้ร้อนใน กระหายน้ำ แก้อาการช้ำใน ฟกช้ำ บำรุงหัวใจ บำรุงสมอง ช่วยขับปัสสาวะ และช่วยลดอาการอักเสบได้ค่ะ

4. น้ำมะตูม เป็นยาระบายขับลม แก้ท้องอืดท้องเฟ้อ ช่วยย่อยอาหาร บำรุงธาตุ ช่วยเจริญอาหาร ขับเสมหะ และแก้อาการร้อนในได้ดี

ผ้าไหมลายศรีภูมิ ปราชญกชาวบ้านผ้าไหมลายศรีภูมิ

ผ้าไหมลายศรีภูมิ บอกเล่ำเรื่องรำววิถีชีวิต ผ่ำนลวดลำยงำนไหม

วิถีชุมชนถนนคนเดินเซราะตาหยูก

พ่อล้อม ปราสาร ปรำชญ์ชำวบ้ำน

ประธำนกลุ่มทอผ้ำไหมย้อมสีธรรมชำติ

บ้ำนหนองหว้ำ ต.สระคู อ.สุวรรณภูมิ จ.ร้อยเอ็ด

ผู้คิดค้นลำยผ้ำศรีภูมิ หรือ ผ้ำไหมลำยสุวรรณภูมิ

โดยพ่อล้อมได้เริ่มต้นกำรทอผ้ำตั้งแต่อำยุ ๑๘ ปี

จนถึงปัจจุบันนับเป็นเวลำ กว่ำ ๕๐ ปี และในเวลำ

ต่อมำได้มีแนวคิดที่จะสืบทอดเอกลักษณ์ของ

ท้องถิ่นให้คงอยู่ จึงได้มีกำรทอผ้ำไหมลำยศรีภูมิ

เล่ำเรื่องรำวควำมเป็นมำ วิถีชีวิตของชนเผ่ำ

ชำวเมืองศรีภูมิ

นาย อดิศร สุดสี เลขที่7 ชั้นมัธยมศึกษา.3/6

ตัวอย่างผลิตภัณฑ์จักสาน

* ตะกร้า: ใช้ใส่ของต่างๆ เช่น ผลไม้ ผัก หรือของใช้ในครัวเรือน

* กระเป๋า: ใช้ใส่ของส่วนตัว หรือเป็นของที่ ระลึก

* หมวก: ป้องกันแสงแดดและฝน

* เฟอร์นิเจอร์: เช่น เก้าอี้ โต๊ะ หรือเตียง

* ของตกแต่ง: เช่น โคมไฟ หรือแจกัน

การอนุรักษ์ภูมิปัญญาการจักสาน:

* ส่งเสริมการเรียนรู้: จัดกิจกรรมสอนการ จักสานให้กับเยาวชนและผู้สนใจ

* สร้างตลาด: สนับสนุนให้ชุมชนผลิตและ จำหน่ายผลิตภัณฑ์จักสาน

* พัฒนาผลิตภัณฑ์: ปรับรูปแบบและ ลวดลายของผลิตภัณฑ์ให้ทันสมัยและ ตอบสนองความต้องการของตลาด

* ประชาสัมพันธ์: สร้างความตระหนักให้ กับผู้คนถึงคุณค่าของภูมิปัญญาการ จักสาน

การอนุรักษ์ภูมิปัญญาไทย ทำได้ดังนี้ อนุรักษ์ ทำได้โดยการปลูกจิตสำนึกและสร้างค่านิยมของคนไทยให้ตระหนักถึงคุณค่าและความสำคัญของภูมิปัญญาท้องถิ่น การฟื้นฟู ทำได้โดยการเลือกสรรภูมิปัญญาที่สูญหายไปหรือกำลังจะสูญหายแล้วนำกลับมาทำให้มีคุณค่าและมีความสำคัญ การพัฒนา ทำได้โดยการพัฒนาภูมิปัญญาไทยให้เหมาะกับยุคสมัย

นาย อัศนี แก้วเหล่ายูง ม.3/6 เลขที่9

การอนุรักษ์ผ้าไหมไทย

1. ควรแก่การอนุรักษ์วิธีการเลี้ยงไหมและวิธีการทอผ้าไหมไว้เพื่อให้ลูกหลานได้สืบต่อเป็นผลิตภัณฑ์ที่มีคุณค่าของ ชุมชน 2. ควรให้หน่วยงานภาครัฐผลักดันสินค้าให้สินค้ามีชื่อเสียงและเป็นที่ยอมรับ 3. ควรจัดหาสถานที่จ าหน่ายผลิตภัณฑ์ OTOP ของดีประจ าอ าเภอเพื่อส่งเสริมอาชีพรายได้มีที่วางจ าหน่ายสินค้า

การทอเสื่อกก เป็นภูมิปัญญาของคนในท้องถิ่น ที่นำเอาต้นกกมาแปรสภาพให้เป็นเส้น ย้อมสี แล้วสานทอให้เป็นแผ่นผืน เพื่อนำมาใช้ปูลาดรองนั่งหรือนอน หรือทำธุรกรรมต่างๆ ตลอดจนทำพิธีกรรมทางศาสนาและความเชื่อ

เสื่อกก เป็นผลิตภัณฑ์ที่มีใช้กันอยู่ทั่วไปทั้งในประเทศหรือต่างประเทศ ทั้งนี้เพราะต้นกกเป็นพืชธรรมชาติที่ขึ้นอยู่ทั่วทุกภูมิภาค และภูมิปัญญาของคนในท้องถิ่นที่นำต้นกกมาแปรสภาพก็มีลักษณะคล้ายกัน หรือได้อิทธิพลทางความคิดจากกันและกัน ทำให้เสื่อกกถูกจัดได้ว่าเป็นปัจจัยจำเป็นอย่างหนึ่ง ต่อการดำรงชีวิตของผู้คนในอดีต

ที่ตำบลดงน้อย อำเภอราชสาส์น จังหวัดฉะเชิงเทรา คือภูมิภาคหนึ่งที่มีการสืบสานภูมิปัญญาทางด้านการทอเสื่อกกนี้มายาวนาน จนปัจจุบันมีผลิตภัณฑ์อื่นเข้ามาทดแทนการใช้เสื่อกกมากมายให้เลือก นับตั้งแต่เสื่อน้ำมัน พรม กระเบื้องปูพื้น และอื่นๆ ทำให้กระแสความนิยมในการใช้เสื่อกกลดลง และคนรุ่นใหม่ก็สนใจในภูมิรู้ด้านนี้น้อย

การศึกษาข้อมูลภูมิปัญญาท้องถิ่นการทอเสื่อกกของชุมชนนี้ ก็เพื่อให้เห็นถึงวัฒนธรรมทางภูมิปัญญาของท้องถิ่น และปัญหาที่เสี่ยงต่อการสูญสิ้นของภูมิปัญญานี้ ว่ามีมากหรือน้อย และด้วยปัจจัยหรือองค์ประกอบใด เพื่อนำไปสู่การอนุรักษ์หรือแก้ไข สำหรับบุคคลหรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในโอกาสต่อไป

การทอเสื่อกก เป็นภูมิปัญญาของคนในท้องถิ่น ที่นำเอาต้นกกมาแปรสภาพให้เป็นเส้น ย้อมสี แล้วสานทอให้เป็นแผ่นผืน เพื่อนำมาใช้ปูลาดรองนั่งหรือนอน หรือทำธุรกรรมต่างๆ ตลอดจนทำพิธีกรรมทางศาสนาและความเชื่อ

เสื่อกก เป็นผลิตภัณฑ์ที่มีใช้กันอยู่ทั่วไปทั้งในประเทศหรือต่างประเทศ ทั้งนี้เพราะต้นกกเป็นพืชธรรมชาติที่ขึ้นอยู่ทั่วทุกภูมิภาค และภูมิปัญญาของคนในท้องถิ่นที่นำต้นกกมาแปรสภาพก็มีลักษณะคล้ายกัน หรือได้อิทธิพลทางความคิดจากกันและกัน ทำให้เสื่อกกถูกจัดได้ว่าเป็นปัจจัยจำเป็นอย่างหนึ่ง ต่อการดำรงชีวิตของผู้คนในอดีต

ที่ตำบลดงน้อย อำเภอราชสาส์น จังหวัดฉะเชิงเทรา คือภูมิภาคหนึ่งที่มีการสืบสานภูมิปัญญาทางด้านการทอเสื่อกกนี้มายาวนาน จนปัจจุบันมีผลิตภัณฑ์อื่นเข้ามาทดแทนการใช้เสื่อกกมากมายให้เลือก นับตั้งแต่เสื่อน้ำมัน พรม กระเบื้องปูพื้น และอื่นๆ ทำให้กระแสความนิยมในการใช้เสื่อกกลดลง และคนรุ่นใหม่ก็สนใจในภูมิรู้ด้านนี้น้อย

การศึกษาข้อมูลภูมิปัญญาท้องถิ่นการทอเสื่อกกของชุมชนนี้ ก็เพื่อให้เห็นถึงวัฒนธรรมทางภูมิปัญญาของท้องถิ่น และปัญหาที่เสี่ยงต่อการสูญสิ้นของภูมิปัญญานี้ ว่ามีมากหรือน้อย และด้วยปัจจัยหรือองค์ประกอบใด เพื่อนำไปสู่การอนุรักษ์หรือแก้ไข สำหรับบุคคลหรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในโอกาสต่อไป

การอนุรักษ์การทอเสือ

การรักษาสภาพเดิมหรือประยุกต์การถ่ายทอดเสื่อกก

การอนุรักษ์ภูมิปัญญา

หมอนขิด เป็นภูมิปัญญาท้องถิ่นที่สั่งสมกันมาตั้งแต่บรรพบุรุษ ซึ่งเป็นการรักษาวัฒนธรรมทางหัตถกรรม ที่สืบทอดจากรุ่นสู่รุ่นผูกพันกับการดำรงวิถีชีวิตวัฒนธรรมประเพณีของคนไทยชาวอีสานโดยทั่วไป เป็นของใช้ในครัวเรือนหรือปัจจัยสี่ สำหรับหนุนนอนผลิตจากผ้าลายขิดทอมือจากผ้าฝ้าย และใช้เป็นเครื่องขอขมาญาติผู้ใหญ่และพ่อล่ามในงานแต่งงาน งานบวช งานบุญประเพณี งานขึ้นบ้านใหม่ รวมถึงเป็นเครื่องชี้วัดคุณสมบัติความเป็นกุลสตรี หรือแม่ศรีเรือนของสตรีไทยชาวอีสาน ซึ่งหากใครมีฝีมือในการทำหมอนขิดได้อย่างปราณีต สวยงามมักจะเป็นที่หมายปองของชายหนุ่มและพ่อแม่ ญาติผู้ใหญ่ของฝ่ายชาย

นอกจากนั้นยังได้พัฒนารูปแบบ สีสัน ประณีต สวยงาม มีความทันสมัย หลากหลายรูปแบบมากขึ้น เช่น หมอนหน้าม้า หรือหมอนอิง, หมอนหน้าป่องหรือไส้โกน, หมอนหน้าทึบหรือหน้าตัน ซึ่งทำให้ผลิตภัณฑ์ มีมูลค่าเพิ่ม เป็นที่ต้องการของตลาด สำหรับใช้เป็นของฝากของที่ระลึกและของใช้ในครัวเรือน ได้รับความนิยมอย่างแพร่หลาย หมอนขิดเพื่อสุขภาพ ช่วยบรรเทากระดูกทับเส้นประสาทที่คอ ปวดเมื่อยที่คอจากการทำงาน ปวดหลัง ปวดขา เส้นเลือดขอด จากการทำงานนั่งหรือยืนทั้งวัน

การอนุรักษ์ทำความเข้าใจภูมิปัญญาชาวบ้าน โดยส่งเสริมเจ้าหน้าที่ขององค์กร ให้มีความรู้ ความเข้าใจเกี่ยวกับภูมิปัญญาชาวบ้าน จากนั้นควรจัดโอกาสให้เจ้าหน้าที่ได้ไปเยี่ยมเยียน ศึกษาดูงาน พบปะสนทนากับชาวบ้าน และร่วมกิจกรรมชุมชนที่ชาวบ้านได้จัดขึ้น เพื่อให้เกิดความรู้ความเข้าใจอย่างลึกซึ้ง สำหรับเป็นพื้นฐานอันมั่นคงที่จะร่วมวางแผนดำเนินการส่งเสริมพัฒนา ฟื้นฟู สืบทอดต่อไป

ด.ญ.จิรัชยา สาคร ม3/6 เลขที่ 38

หมอนขิด เป็นภูมิปัญญาท้องถิ่นที่สั่งสมกันมาตั้งแต่บรรพบุรุษ ซึ่งเป็นการรักษาวัฒนธรรมทางหัตถกรรม ที่สืบทอดจากรุ่นสู่รุ่นผูกพันกับการดำรงวิถีชีวิตวัฒนธรรมประเพณีของคนไทยชาวอีสานโดยทั่วไป เป็นของใช้ในครัวเรือนหรือปัจจัยสี่ สำหรับหนุนนอนผลิตจากผ้าลายขิดทอมือจากผ้าฝ้าย และใช้เป็นเครื่องขอขมาญาติผู้ใหญ่และพ่อล่ามในงานแต่งงาน งานบวช งานบุญประเพณี งานขึ้นบ้านใหม่ รวมถึงเป็นเครื่องชี้วัดคุณสมบัติความเป็นกุลสตรี หรือแม่ศรีเรือนของสตรีไทยชาวอีสาน ซึ่งหากใครมีฝีมือในการทำหมอนขิดได้อย่างปราณีต สวยงามมักจะเป็นที่หมายปองของชายหนุ่มและพ่อแม่ ญาติผู้ใหญ่ของฝ่ายชาย

นอกจากนั้นยังได้พัฒนารูปแบบ สีสัน ประณีต สวยงาม มีความทันสมัย หลากหลายรูปแบบมากขึ้น เช่น หมอนหน้าม้า หรือหมอนอิง, หมอนหน้าป่องหรือไส้โกน, หมอนหน้าทึบหรือหน้าตัน ซึ่งทำให้ผลิตภัณฑ์ มีมูลค่าเพิ่ม เป็นที่ต้องการของตลาด สำหรับใช้เป็นของฝากของที่ระลึกและของใช้ในครัวเรือน ได้รับความนิยมอย่างแพร่หลาย หมอนขิดเพื่อสุขภาพ ช่วยบรรเทากระดูกทับเส้นประสาทที่คอ ปวดเมื่อยที่คอจากการทำงาน ปวดหลัง ปวดขา เส้นเลือดขอด จากการทำงานนั่งหรือยืนทั้งวัน

การอนุรักษ์ทำความเข้าใจภูมิปัญญาชาวบ้าน โดยส่งเสริมเจ้าหน้าที่ขององค์กร ให้มีความรู้ ความเข้าใจเกี่ยวกับภูมิปัญญาชาวบ้าน จากนั้นควรจัดโอกาสให้เจ้าหน้าที่ได้ไปเยี่ยมเยียน ศึกษาดูงาน พบปะสนทนากับชาวบ้าน และร่วมกิจกรรมชุมชนที่ชาวบ้านได้จัดขึ้น เพื่อให้เกิดความรู้ความเข้าใจอย่างลึกซึ้ง สำหรับเป็นพื้นฐานอันมั่นคงที่จะร่วมวางแผนดำเนินการส่งเสริมพัฒนา ฟื้นฟู สืบทอดต่อไป

ดู.ญ.จรัชยา สาคร ม3/6 เลขที่ 38

การดูแลสุขภาพแบบพื้นบ้านดั้งเดิมที่อยู่คู่กับประเทศไทยมาตั้งแต่ก่อนสมัยกรุงสุโขทัย ซึ่งมีความหลากหลายและเป็นเอกลักษณ์ที่แตกต่างกันไปตามแต่ละสังคม วัฒนธรรม กลุ่มชาติพันธุ์ และรูปแบบการรักษามีทั้งการใช้ยาสมุนไพร การนวด การผดุงครรภ์ตลอดจนการรักษาทางจิตใจโดยใช้พิธีกรรมหรือคาถาต่างๆซึ่งสามารถตอบสนองต่อความต้องการทางด้านการรักษาสุขภาพ และความเจ็บป่วยของประชาชนได้เป็นอย่างดี แต่จากการพัฒนาในทุกด้านที่ยึดการพัฒนาตามระบบทุนนิยม ทำให้ชุมชนมีค่านิยมตามแนวทางของตะวันตกเป็นหลัก โดยเฉพาะด้านการจัดการสุขภาพที่เน้นการพึ่งพิงจากภายนอกเป็นส่วนใหญ่ สิ่งเหล่านี้ส่งผลให้ภูมิปัญญาและองค์ความรู้การดูแลสุขภาพเดิมที่มีอยู่ในชุมชนไม่ได้รับการพัฒนาและถูกทอดทิ้งจากคนรุ่นใหม่ ขาดการสืบทอดและผู้รู้ส่วนใหญ่เป็นผู้สูงอายุซึ่งนับวันจะมีจำนวนลดลง ทำให้ชุมชนรับประโยชน์จากภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านน้อยกว่าที่ควรจะเป็น ทั้ง ๆ ที่ความรู้เหล่านี้สามารถช่วยดูแลรักษาความเจ็บป่วยให้กับชาวบ้านได้อีกทั้งองค์ความรู้ทางการแพทย์พื้นบ้านไทย ทั้งที่เป็นตัวหมอพื้นบ้าน ตำรา พันธุ์พืชที่ใช้เป็นยา สมุนไพร วิธีการการรักษาโรค ตลอดจนสังคมวัฒนธรรม ประเพณีและวิถีชีวิต ฯลฯ

การอนุรักษ์

สืบทอดภูมิปัญญาการนวดแผนไทย ซึ่งประกอบด้วยครูผู้สอน และวิธีการถ่ายทอดที่เหมาะสม

กระบวนการผลิต

วัตถุดิบและส่วนประกอบ

วัตถุดิบและอุปกรณ์ในการผลิตผ้าไหมมีมากมาย ยกตัวอย่างอุปกรณ์ที่สำคัญ ดังนี้

กระด้ง, ผ้าครอบกระด้ง, ชั้นวางกระด้งไหม, จ่อ หม้อต้ม, รอกไหม, กระบุงรองไหม , กง, อัก, ระหัด, ระวิง เชือกฟาง , หม้อต้มสีย้อมไหม, ถุงมือยาง, โอ่งหรือหม้อ, ไม้พาย, กะละมัง, ราวตากเส้นไหม ฟืม, กี่ทอผ้า, กระสวย

ขั้นตอนการผลิต

1. ขั้นตอนการเลี้ยงไหม

เตรียมใบหม่อนใส่ในกระด้งเลี้ยง ใช้ผ้าคลุมไว้ หนอนไหมจะกินใบหม่อนหลังจากฟักออกจากไข่ประมาณวันที่ 10 จากนั้นจะหยุดกินอาหารและลอกคราบ ระยะนี้เรียกว่า “ ไหมนอน ” ต่อจากนั้นจะกินนอนและลอกคราบประมาณ 4 ครั้งเรียกว่า “ ไหมตื่น ” ลำตัวจะมีสีขาวเหลืองใสหดสั้น และหยุดกินอาหาร ระยะนี้เรียกว่า “ หนอนสุก ” ช่วงนี้ผู้เลี้ยงไหมต้องรีบแยกหนอนไหมสุกออกจากกองใบหม่อน และเตรียม “ จ่อ ” คืออุปกรณ์ที่จะให้ตัวไหมเกาะเพื่อชักใยห่อหุ้ม ตัวหนอนจะเริ่มพ่นใยได้ประมาณ 6-7 วัน ก็จะสามารถเก็บรังไหมออกจากจ่อได้ หนอนไหมแต่ละตัวจะชักใยยาวไม่เท่ากัน อาจสาวได้ยาวตั้งแต่ 350 - 1, 200 เมตร หนอนไหมจะเจาะรังออกมาเป็นผีเสื้อเมื่ออยู่ในรังครบ 10 วัน ต้องสาวไหมก่อนที่ผีเสื้อจะเจาะรังออกมาซึ่งเส้นจะขาดและทำเส้นไหมไม่ได้

2. ขั้นตอนการสาวไหม

นำไหมสดไปอบให้แห้ง จากนั้นนำไหมที่อบแห้งไปต้มในน้ำที่สะอาดที่มีคุณสมบัติเป็นกลาง รังไหมจะเริ่มพองตัวออก ใช้ปลายไม้เกี่ยวเส้นใยออกมารวมกันหลายๆเส้น การสาวต้องเริ่มต้นจากขุยรอบนอกและเส้นใยภายใน(ชั้นกลาง) รวมกัน เรียกว่า “ ไหมสาว ” หรือ “ ไหมเปลือก ” ครั้นสาวถึงเส้นใยภายใน (ชั้นในสุด) แล้ว เอารังไหมที่มีเส้นภายในแยกไปสาวต่างหาก เรียกว่า “ เส้นไหมน้อย ” หรือ “ ไหมหนึ่ง ” ผู้สาวไหมต้องมีความชำนาญและทักษะจึงจะได้เส้นไหมที่มีคุณภาพดี เมื่อเติมรังไหมลงไปอีก รังไหมใหม่สามารถรวมเส้นกับรังไหมเก่าได้ โดยไม่ทำให้เส้นไหมขาด นำเส้นไหมที่สาวแล้วมาทำเป็นไจหรือที่ชาวบ้านเรียกว่า“เปีย” เส้นไหมที่ได้มานี้จะเป็นสีเหลืองเรียกว่าไหมดิบและมีเส้นแข็ง

3. ขั้นตอนการฟอกไหม

ไหมดิบต้องนำไปฟอกให้นิ่มและเป็นสีขาว วิธีฟอกของชาวบ้านไม่ได้ใช้สารเคมี แต่จะใช้ของที่อยู่ใกล้ตัวเช่น กาบกล้วย ใบกล้วย งวงตาล ฝักหรือเปลือกเพกา ฯลฯ อย่างใดอย่างหนึ่งนำมาผ่านให้บาง ตากแดดให้แห้งและสุมไฟเผาจนมอดเป็นขี้เถ้าไปแช่น้ำทิ้งไว้ให้นอนก้นรินน้ำออกมาเป็นน้ำด่าง นำไหมที่จะฟอกลงไปแช่ในน้ำด่างโดยทุบเส้นไหมให้อ่อนตัวเพื่อน้ำด่างจะได้ซึมเข้าได้ง่าย แช่จนไหมนิ่มและขาวจึงนำไปตากแดดให้แห้ง หากไหมยังไม่สะอาดก็นำไปแช่ด่างตามวิธีเดิมอีกครั้งหนึ่ง จากนั้นดึงไหมออกจากกลุ่มโดยไม่ให้พันกัน นำมาย้อมสีแรกก่อน แล้วนำไปพันหลักหมี่เพื่อเตรียมมัดต่อไป

4. ขั้นตอนการมัดหมี่

การมัดหมี่ คือ การทำผ้าไหมให้เป็นลายและสีสันต่างๆ ตามแบบหรือลายที่ได้ออกแบบไว้ ซึ่งปัจจุบัน มีทั้งแบบลายที่เป็นแบบลายโบราณ และแบบที่เป็นลายประยุกต์ โดยการนำเส้นไหมที่ฟอกขาวและนุ่มดีแล้ว มาพันหลักหมี่ซึ่งมีลักษณะเป็นไม้กลม 2 ท่อนตั้งตรงข้าม ห่างกันเท่ากับหน้าผ้าที่จะทอ พันไหมไปรอบหลักตามจำนวนรอบที่ต้องการ แล้วจึงนำเชือกมามัดเส้นไหมเป็นตอนๆตามลวดลายที่จะประดิษฐ์ จะใช้เชือกกล้วยหรือเชือกฟางมัดก็ได้ ทั้งนี้เพื่อกันไม่ให้น้ำสีซึมเข้าในเส้นไหมเวลาย้อม ตอนนี้เองที่เรียกว่า “มัดหมี่”

5. ขั้นตอนการย้อม

นำเส้นไหมที่มัดแล้วไปย้อมสี สีจะติดเฉพาะตรงที่ไม่ได้มัด เมื่อย้อมแล้วอาจจะต้องนำมามัดและย้อมซ้ำอีกหลายครั้งแล้วแต่ความยากง่ายของลวดลายและจำนวนสีที่ปรากฏอยู่บนผืนผ้า เช่น ผ้าที่ออกแบบลายไว้มี 5 สี ก็ต้องทำการมัดย้อม 5 ครั้ง เป็นต้น ในสมัยก่อนนิยมใช้สีจากธรรมชาติ แต่ปัจจุบันการย้อมด้วยสีธรรมชาติเริ่มหายไป เนื่องจากมีสีวิทยาศาสตร์เข้ามาแทนที่ ที่หาซื้อง่ายตามร้านขายเส้นไหมหรือผ้าไหม เมื่อละลายน้ำจะแตกตัว ย้อมง่าย สีสดใส ราคาค่อนข้างถูก ทนต่อการซักค่อนข้างดี การย้อมด้วยสีธรรมชาติมีข้อดี คือ สีไม่ฉูดฉาด สีอ่อนเย็นตากว่าสีสังเคราะห์ จึงทำให้สีของผ้างดงามสัมพันธ์กับรูปแบบของผ้าพื้นเมือง สีธรรมชาติจะติดสีได้ดีในเส้นไหมและฝ้าย วิธีย้อมคือ การคั้นเอาน้ำจากพืชที่ให้สีนั้นๆ ต้มให้เดือด จากนั้นนำไหมชุบน้ำให้เปียก บิดพอหมาด กระตุกให้เส้นไหมเรียงเส้นจึงแช่ในน้ำย้อมสีที่เตรียมไว้ จากนั้นนำไปผึ่งให้แห้งจะได้เส้นไหมที่มีสีตามต้องการ

6. ขั้นตอนการกรอ

เมื่อเสร็จจากขั้นตอนการย้อมสีและตัดเชือกที่มัดออก ตากไหมให้แห้งแล้วนำเส้นไหมมากรอใส่หลอดโดยต้องระมัดระวังเรียงลำดับให้ถูกต้อง มิฉะนั้นผืนผ้าที่ทอออกมาจะมีตำหนิในลักษณะต่างๆกันเช่น ลายเขย่งสูงบ้างต่ำบ้าง มีรอยต่อลายเห็นชัดบ้างหรือบางทีกลายเป็นลายอื่นที่ไม่ได้ตั้งใจเลยก็มี

ขั้นตอนการทอผ้า

การทอผ้าไหมจะประกอบไปด้วยเส้นไหม ๒ ชุด คือชุดแรกเป็น “ เส้นไหมยืน ” จะขึงไปตามความยาวผ้าอยู่ติดกับกี่ทอ หรือแกนม้วนด้านยืน อีกชุดหนึ่งคือ “ เส้นไหมพุ่ง ” จะถูกกรอเข้ากระสวย ที่กล่าวมาแล้วข้างต้นเป็นเส้นไหมพุ่ง สำหรับเส้นไหมยืนซึ่งจะเป็นความยาวของผืนผ้านั้น เมื่อฟอกไหมแล้วนำไปย้อมสีโดยไม่ต้องมัดหมี่ นำเอาเส้นไหมที่เตรียมไว้สำหรับเป็นไหมยืนไปกรอเข้าหลอดหวีและเข้าฟืมนำขึ้นกี่ทอผ้า ไหมยืนหนึ่งกิโลกรัมจะทอให้เป็นผ้าไหมได้ประมาณ ๗-๘ ผืน ( ๑ ผืนยาวประมาณ 180-200 เซนติเมตร

เมื่อมัดย้อมและกรอเส้นพุ่งใส่หลอดเข้ากระสวยรวมทั้งมีเส้นยืนบนกี่หรือหูกแล้ว ก็สามารถทอผ้าได้ โดยการใช้มือในการพุ่งกระสวยโดยตรง ไม่ใช้วิธีกระตุกเชือกให้กระสวยพุ่งไปอย่างกี่กระตุกเพราะการทอผ้าไหมมัดหมี่นั้นต้องใช้ความละเอียดลออและพิถีพิถันมาก เมื่อกระสวยพุ่งไปครั้งหนึ่ง ก็ต้องตรวจดูว่าตรงกับดอกลายที่มัดไว้หรือไม่ ถ้าไม่ตรงก็ต้องจัดให้ตรงเสียก่อนแล้วจึงทอต่อไปได้ การสอดด้ายพุ่งแต่ละเส้นต้องสอดให้สุดถึงริมแต่ละด้าน แล้วจึงวกกลับมา จะทำให้เกิดริมผ้าเป็นเส้นตรงทั้งสองด้าน

เทคนิค/เคล็ดลับในการผลิต

1. การย้อมสี ควรแยกภาชนะการย้อมสีเพื่อป้องกันสีผสมกลืนกัน และต้องรักษาอุณหภูมิความร้อนของ น้ำต้มสีย้อมเส้นด้ายให้สม่ำเสมอ

2. การมัดย้อมเส้นด้าย ควรมัดเส้นด้ายให้แน่น เพราะหากมัดไม่แน่นอาจจะทำให้สีย้อมกลืนเข้าหากัน จะทำให้ได้ลวดลายไม่สม่ำเสมอและไม่สวยงาม

3. การทอผ้ามัดหมี่ ริมต้องเรียบเสมอกัน ตีฟืมให้แน่นสม่ำเสมอ

4. การทอลายมัดหมี่ ต้องหมั่นเรียนรู้และฝึกทักษะความชำนาญ เพื่อให้ได้ลวดลายที่ต่อเนื่อง และสมํ่าเสมอ

การทอผ้าไหมมัดหมี่เป็นภูมิปัญญาท้องถิ่นที่ได้รับการถ่ายทอดมาจากบรรพบุรุษ จากรุ่นสู่รุ่น ทำให้คนในชุมชนเกิดความรู้สึกผูกพันกัน วัตถุดิบและอุปกรณ์การผลิตผ้ามัดหมี่ ตลอดจนแรงงานทั้งหมดมาจากชุมชนทำให้เกิดรายได้แก่คนในชุมชน การแบ่งงานความรับผิดชอบตามความถนัดและความสามารถของแต่ละคนในชุมชน เช่น การมัดหมี่ การย้อม การทอ ทำให้คนในชุมชนได้เรียนรู้พึ่งพาอาศัยซึ่งกันและกัน

กระบวนการผลิต

วัตถุดิบและส่วนประกอบ

วัตถุดิบและอุปกรณ์ในการผลิตผ้าไหมมีมากมาย ยกตัวอย่างอุปกรณ์ที่สำคัญ ดังนี้

กระด้ง, ผ้าครอบกระด้ง, ชั้นวางกระด้งไหม, จ่อ หม้อต้ม, รอกไหม, กระบุงรองไหม , กง, อัก, ระหัด, ระวิง เชือกฟาง , หม้อต้มสีย้อมไหม, ถุงมือยาง, โอ่งหรือหม้อ, ไม้พาย, กะละมัง, ราวตากเส้นไหม ฟืม, กี่ทอผ้า, กระสวย

ขั้นตอนการผลิต

1. ขั้นตอนการเลี้ยงไหม

เตรียมใบหม่อนใส่ในกระด้งเลี้ยง ใช้ผ้าคลุมไว้ หนอนไหมจะกินใบหม่อนหลังจากฟักออกจากไข่ประมาณวันที่ 10 จากนั้นจะหยุดกินอาหารและลอกคราบ ระยะนี้เรียกว่า “ ไหมนอน ” ต่อจากนั้นจะกินนอนและลอกคราบประมาณ 4 ครั้งเรียกว่า “ ไหมตื่น ” ลำตัวจะมีสีขาวเหลืองใสหดสั้น และหยุดกินอาหาร ระยะนี้เรียกว่า “ หนอนสุก ” ช่วงนี้ผู้เลี้ยงไหมต้องรีบแยกหนอนไหมสุกออกจากกองใบหม่อน และเตรียม “ จ่อ ” คืออุปกรณ์ที่จะให้ตัวไหมเกาะเพื่อชักใยห่อหุ้ม ตัวหนอนจะเริ่มพ่นใยได้ประมาณ 6-7 วัน ก็จะสามารถเก็บรังไหมออกจากจ่อได้ หนอนไหมแต่ละตัวจะชักใยยาวไม่เท่ากัน อาจสาวได้ยาวตั้งแต่ 350 - 1, 200 เมตร หนอนไหมจะเจาะรังออกมาเป็นผีเสื้อเมื่ออยู่ในรังครบ 10 วัน ต้องสาวไหมก่อนที่ผีเสื้อจะเจาะรังออกมาซึ่งเส้นจะขาดและทำเส้นไหมไม่ได้

2. ขั้นตอนการสาวไหม

นำไหมสดไปอบให้แห้ง จากนั้นนำไหมที่อบแห้งไปต้มในน้ำที่สะอาดที่มีคุณสมบัติเป็นกลาง รังไหมจะเริ่มพองตัวออก ใช้ปลายไม้เกี่ยวเส้นใยออกมารวมกันหลายๆเส้น การสาวต้องเริ่มต้นจากขุยรอบนอกและเส้นใยภายใน(ชั้นกลาง) รวมกัน เรียกว่า “ ไหมสาว ” หรือ “ ไหมเปลือก ” ครั้นสาวถึงเส้นใยภายใน (ชั้นในสุด) แล้ว เอารังไหมที่มีเส้นภายในแยกไปสาวต่างหาก เรียกว่า “ เส้นไหมน้อย ” หรือ “ ไหมหนึ่ง ” ผู้สาวไหมต้องมีความชำนาญและทักษะจึงจะได้เส้นไหมที่มีคุณภาพดี เมื่อเติมรังไหมลงไปอีก รังไหมใหม่สามารถรวมเส้นกับรังไหมเก่าได้ โดยไม่ทำให้เส้นไหมขาด นำเส้นไหมที่สาวแล้วมาทำเป็นไจหรือที่ชาวบ้านเรียกว่า“เปีย” เส้นไหมที่ได้มานี้จะเป็นสีเหลืองเรียกว่าไหมดิบและมีเส้นแข็ง

3. ขั้นตอนการฟอกไหม

ไหมดิบต้องนำไปฟอกให้นิ่มและเป็นสีขาว วิธีฟอกของชาวบ้านไม่ได้ใช้สารเคมี แต่จะใช้ของที่อยู่ใกล้ตัวเช่น กาบกล้วย ใบกล้วย งวงตาล ฝักหรือเปลือกเพกา ฯลฯ อย่างใดอย่างหนึ่งนำมาผ่านให้บาง ตากแดดให้แห้งและสุมไฟเผาจนมอดเป็นขี้เถ้าไปแช่น้ำทิ้งไว้ให้นอนก้นรินน้ำออกมาเป็นน้ำด่าง นำไหมที่จะฟอกลงไปแช่ในน้ำด่างโดยทุบเส้นไหมให้อ่อนตัวเพื่อน้ำด่างจะได้ซึมเข้าได้ง่าย แช่จนไหมนิ่มและขาวจึงนำไปตากแดดให้แห้ง หากไหมยังไม่สะอาดก็นำไปแช่ด่างตามวิธีเดิมอีกครั้งหนึ่ง จากนั้นดึงไหมออกจากกลุ่มโดยไม่ให้พันกัน นำมาย้อมสีแรกก่อน แล้วนำไปพันหลักหมี่เพื่อเตรียมมัดต่อไป

4. ขั้นตอนการมัดหมี่

การมัดหมี่ คือ การทำผ้าไหมให้เป็นลายและสีสันต่างๆ ตามแบบหรือลายที่ได้ออกแบบไว้ ซึ่งปัจจุบัน มีทั้งแบบลายที่เป็นแบบลายโบราณ และแบบที่เป็นลายประยุกต์ โดยการนำเส้นไหมที่ฟอกขาวและนุ่มดีแล้ว มาพันหลักหมี่ซึ่งมีลักษณะเป็นไม้กลม 2 ท่อนตั้งตรงข้าม ห่างกันเท่ากับหน้าผ้าที่จะทอ พันไหมไปรอบหลักตามจำนวนรอบที่ต้องการ แล้วจึงนำเชือกมามัดเส้นไหมเป็นตอนๆตามลวดลายที่จะประดิษฐ์ จะใช้เชือกกล้วยหรือเชือกฟางมัดก็ได้ ทั้งนี้เพื่อกันไม่ให้น้ำสีซึมเข้าในเส้นไหมเวลาย้อม ตอนนี้เองที่เรียกว่า “มัดหมี่”

5. ขั้นตอนการย้อม

นำเส้นไหมที่มัดแล้วไปย้อมสี สีจะติดเฉพาะตรงที่ไม่ได้มัด เมื่อย้อมแล้วอาจจะต้องนำมามัดและย้อมซ้ำอีกหลายครั้งแล้วแต่ความยากง่ายของลวดลายและจำนวนสีที่ปรากฏอยู่บนผืนผ้า เช่น ผ้าที่ออกแบบลายไว้มี 5 สี ก็ต้องทำการมัดย้อม 5 ครั้ง เป็นต้น ในสมัยก่อนนิยมใช้สีจากธรรมชาติ แต่ปัจจุบันการย้อมด้วยสีธรรมชาติเริ่มหายไป เนื่องจากมีสีวิทยาศาสตร์เข้ามาแทนที่ ที่หาซื้อง่ายตามร้านขายเส้นไหมหรือผ้าไหม เมื่อละลายน้ำจะแตกตัว ย้อมง่าย สีสดใส ราคาค่อนข้างถูก ทนต่อการซักค่อนข้างดี การย้อมด้วยสีธรรมชาติมีข้อดี คือ สีไม่ฉูดฉาด สีอ่อนเย็นตากว่าสีสังเคราะห์ จึงทำให้สีของผ้างดงามสัมพันธ์กับรูปแบบของผ้าพื้นเมือง สีธรรมชาติจะติดสีได้ดีในเส้นไหมและฝ้าย วิธีย้อมคือ การคั้นเอาน้ำจากพืชที่ให้สีนั้นๆ ต้มให้เดือด จากนั้นนำไหมชุบน้ำให้เปียก บิดพอหมาด กระตุกให้เส้นไหมเรียงเส้นจึงแช่ในน้ำย้อมสีที่เตรียมไว้ จากนั้นนำไปผึ่งให้แห้งจะได้เส้นไหมที่มีสีตามต้องการ

6. ขั้นตอนการกรอ

เมื่อเสร็จจากขั้นตอนการย้อมสีและตัดเชือกที่มัดออก ตากไหมให้แห้งแล้วนำเส้นไหมมากรอใส่หลอดโดยต้องระมัดระวังเรียงลำดับให้ถูกต้อง มิฉะนั้นผืนผ้าที่ทอออกมาจะมีตำหนิในลักษณะต่างๆกันเช่น ลายเขย่งสูงบ้างต่ำบ้าง มีรอยต่อลายเห็นชัดบ้างหรือบางทีกลายเป็นลายอื่นที่ไม่ได้ตั้งใจเลยก็มี

ขั้นตอนการทอผ้า

การทอผ้าไหมจะประกอบไปด้วยเส้นไหม ๒ ชุด คือชุดแรกเป็น “ เส้นไหมยืน ” จะขึงไปตามความยาวผ้าอยู่ติดกับกี่ทอ หรือแกนม้วนด้านยืน อีกชุดหนึ่งคือ “ เส้นไหมพุ่ง ” จะถูกกรอเข้ากระสวย ที่กล่าวมาแล้วข้างต้นเป็นเส้นไหมพุ่ง สำหรับเส้นไหมยืนซึ่งจะเป็นความยาวของผืนผ้านั้น เมื่อฟอกไหมแล้วนำไปย้อมสีโดยไม่ต้องมัดหมี่ นำเอาเส้นไหมที่เตรียมไว้สำหรับเป็นไหมยืนไปกรอเข้าหลอดหวีและเข้าฟืมนำขึ้นกี่ทอผ้า ไหมยืนหนึ่งกิโลกรัมจะทอให้เป็นผ้าไหมได้ประมาณ ๗-๘ ผืน ( ๑ ผืนยาวประมาณ 180-200 เซนติเมตร

เมื่อมัดย้อมและกรอเส้นพุ่งใส่หลอดเข้ากระสวยรวมทั้งมีเส้นยืนบนกี่หรือหูกแล้ว ก็สามารถทอผ้าได้ โดยการใช้มือในการพุ่งกระสวยโดยตรง ไม่ใช้วิธีกระตุกเชือกให้กระสวยพุ่งไปอย่างกี่กระตุกเพราะการทอผ้าไหมมัดหมี่นั้นต้องใช้ความละเอียดลออและพิถีพิถันมาก เมื่อกระสวยพุ่งไปครั้งหนึ่ง ก็ต้องตรวจดูว่าตรงกับดอกลายที่มัดไว้หรือไม่ ถ้าไม่ตรงก็ต้องจัดให้ตรงเสียก่อนแล้วจึงทอต่อไปได้ การสอดด้ายพุ่งแต่ละเส้นต้องสอดให้สุดถึงริมแต่ละด้าน แล้วจึงวกกลับมา จะทำให้เกิดริมผ้าเป็นเส้นตรงทั้งสองด้าน

เทคนิค/เคล็ดลับในการผลิต

1. การย้อมสี ควรแยกภาชนะการย้อมสีเพื่อป้องกันสีผสมกลืนกัน และต้องรักษาอุณหภูมิความร้อนของ น้ำต้มสีย้อมเส้นด้ายให้สม่ำเสมอ

2. การมัดย้อมเส้นด้าย ควรมัดเส้นด้ายให้แน่น เพราะหากมัดไม่แน่นอาจจะทำให้สีย้อมกลืนเข้าหากัน จะทำให้ได้ลวดลายไม่สม่ำเสมอและไม่สวยงาม

3. การทอผ้ามัดหมี่ ริมต้องเรียบเสมอกัน ตีฟืมให้แน่นสม่ำเสมอ

4. การทอลายมัดหมี่ ต้องหมั่นเรียนรู้และฝึกทักษะความชำนาญ เพื่อให้ได้ลวดลายที่ต่อเนื่อง และสมํ่าเสมอ

การอนุรักษ์

1) ควรมีการสนับสนุนงบประมาณจากภาครัฐและเอกชนเพื่อส่งเสริมกลุ่มทอผ้าไหมให้มีความยั่งยืนและควรมีการ

สนับสนุนกิจกรรมอย่างต่อเนื่อง 2) จัดหลักสูตรการทอผ้าให้กับสถาบันการศึกษาเพื่อให้สถาบันที่เกี่ยวข้องช่วยสืบสานและสืบทอดเพื่อบรรจุเป็นหนึ่งในหลักสูตรการเรียนการสอน 3) ควรส่งเสริมการ

บันทึกลวดลายผ้าไหม เพื่อเป็นหลักฐานและถ่ายทอดภูมิปัญญาอันล้ าค่าของบรรพบุรุษสอดคล้องกับ

งานวิจัยของระวีวรรณ

คำว่า “ จักสาน” คำว่า จัก คือ การทำให้เป็นแฉก เป็นหยักๆ ด้วยฟันเลื่อย หรืออีกวิธีการหนึ่ง การที่ชาวบ้านใช้คมมีดผ่าไม้ไผ่แล้วทำให้เป็นเส้นบางๆ วิธีการอย่างนี้ก็เรียกว่า จัก เช่นกัน ส่วนไม้ไผ่ หรือ หวาย ที่จักออกมาเป็นเส้นบางๆ นั้นเรียกว่า ตอก ถึงตอนนี้การที่ชาวบ้านนำตอกมาขัดกันจนเกิดลวดลายที่ต้องการ เราเรียกว่า สาน ต่อจากนั้นแล้วก็จะเป็นการสร้างสรรค์ให้เกิดรูปทรงต่างๆ จนท้ายที่สุดเป็นภาชนะสามารถนำไปใช้สอยได้ตามต้องการ

1. ลายลูก ใช้ลายกรรไกร กระดาษจังโกสีแดง พื้นใช้กระดาษขัดมันสีเหลือง

2. ลายปลอก ใช้ลายประจำยามประดิษฐ์ พื้นใช้กระดาษขัดมันสีเหลือง มีการประดิษฐ์ลวดลายแข่วหมา (ฟันสุนัข) สลับสีดำ แดง เหลือง เป็นเส้นขนาดเล็ก ประดับกับลายประจำยาม

3. ประดิษฐ์ลายแส้" หรือ แส้พระอินทร์ เป็นเส้นเล็ก ๆ พับด้วยกระดาษขัดมันสีดำ สลับเหลืองสอดอยู่ระหว่างลูกบั้งไฟ

4. อกนาค ใช้ไม้แกะสลักมีขนาดใหญ่เต็มหัวบั้งไฟ ลงสีสันเป็นเกล็ดนาค ด้วยสีเหลือง ส้ม แดง และดำ

5. หัวนาค ใช้ไม้แกะสลัก เป็น พญานาค ประกอบลายกนก สีเหลือง ส้ม แดง และ ดำ ปากนาค ขยับขึ้นลง พร้อมประดิษฐ์ให้สามารถพ่นน้ำได้

6. แผงนาค ใช้ไม้ลงสีสัน เป็นเกล็ดนาค ด้วยสีเหลือง ส้ม แดง และดำ

7. หางนาค เป็นลายกนก ลงสีสันสลับกันกับแผงนาค และหัวนาค อย่างลงตัว

8. ประดิษฐ์ลายยาบ หรือ ยาบบั้งไฟ ด้วยการหนีบกระดาษเป็นลวดลายต่าง ๆ เช่น ลายกนก ลานประจำยาม ลายพู่ ลายเฟื่อง ลายแข่วหมา (ฟันสุนัข) ตัวลายใช้กระดาษจังโกสีแดง พื้นลายใช้กระดาษขัดมันสีเหลืองสลับกับลายเส้นแข่วหมา (ฟันสุนัข) ได้อย่างลงตัว

พระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัวอีกด้วย

ซึ่งการอนุรักษ์ภูมิปัญญาด้านภาษาและวรรณกรรมทำได้หลายวิธี เช่น การจัดทำสารานุกรมภาษถิ่น การปริวรรตหนังสือโบราณ การฟื้นฟูการเรียนการสอนภาษาถิ่นของท้องถิ่นต่างๆ รวมถึงการอนุรักษ์วรรณกรรมท้องถิ่น เช่น ขุนช้างขุนแผน ไกรทอง

ด.ญ ปัณฑิตา โลกา ม.3/6 เลขที่30

วิธีการอนุรักษ์

สืบสานโสานโดยการสานแหขายหรือส่งต่อให้ลูกหลานใช้ในการหาปลา

บอกข้อดีของแห้คนต่างถิ่นที่ไม่รู้จักได้รู้จัก

กระติบข้าว(หรือก่องข้าวเหนียว)เป็นของใช้ประจำบ้านที่ใช้บรรจุข้าวเหนียว ทุกครัวเรือน ทุกพื้นที่ที่รับประทานข้าวเหนียว โดยเฉพาะในภาคอีสานของไทย ซึ่งชาวอีสานนิยมบริโภคข้าวเหนียว เหตุผลที่ทำให้นิยมใช้ กระติบข้าวบรรจุข้าวเหนียว 1. ทำให้ข้าวเหนียวที่บรรจุไม่เหนียวแฉะไม่ติดมือ 2. พกพาสะดวก หิ้วไปได้ทุกหนทุกแห่ง

การอนุรักษ์ภูมิปัญญาไทย ทำได้ ดังนี้ เพิ่มลวดลยให้กระติบข้าวเหนียว อนุรักษ์ ทำได้โดยการ ปลูกจิตสำนึกและสร้างค่านิยม ของคนไทยให้ตระหนักถึงคุณค่า และความสำคัญของภูมิปัญญา ท้องถิ่น การฟื้นฟู ทำได้โดยการ เลือกสรรภูมิปัญญาที่สูญหายไป หรือกำลังจะสูญหาย

โดยพิธีบายศรีสู่ขวัญจะทำในช่วงวันสำคัญของชีวิต เช่น ขวัญนาค ขวัญเดือนสำหรับเด็กทารก การทำขวัญเมื่อหายป่วย เป็นต้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งในพิธีการแต่งงานที่เป็นวันที่มีความสำคัญในชีวิตไม่แพ้วันอื่นๆ ย่อมต้องมีพิธีบายศรีสู่ขวัญเพื่อเพิ่มความเป็นสิริมงคลให้แก่ชีวิตคู่จ้ะ

สำหรับพิธีบายศรีสู่ขวัญในงานแต่งงานแบบไทยของภาคเหนือและอีสาน จะมีข้อสังเกตที่สำคัญก็คือ หากมีพิธีนี้จะไม่มีพิธีหลั่งน้ำพระพุทธมนต์และประสาทพรหรือพิธีรดน้ำสังข์ค่ะ ซึ่งพิธีบายศรีสู่ขวัญมักจะนิยมทำหลังจากเสร็จพิธีแห่ขันหมากและรับสินสอดแล้วนะคะ

การอนุรักษ์พิธีบายศรีสู่ขวัญ

1.การถ่ายทอดความรู้และประเพณี

•สอนให้คนรุ่นใหม่เข้าใจถึงความหมายและความสำคัญของพิธีบายศรีสู่ขวัญ เช่น การเชิญขวัญเพื่อสร้างกำลังใจ และการแสดงถึงความปรารถนาดี

• ถ่ายทอดความรู้เรื่องขั้นตอนการทำพิธี การจัดบายศรี และคำกล่าวในพิธี

2. ส่งเสริมการจัดพิธีในชุมชน

• สนับสนุนให้มีการจัดพิธีบายศรีสู่ขวัญในโอกาสต่าง ๆ เช่น การรับขวัญบุตรแรกเกิด งานแต่งงาน หรืองานเลี้ยงส่ง

• ส่งเสริมให้พิธีนี้เป็นส่วนหนึ่งของงานสำคัญในชุมชน

3. สร้างพื้นที่เรียนรู้

• จัดอบรมเชิงปฏิบัติการเกี่ยวกับการทำบายศรี การจัดพิธี และความเชื่อดั้งเดิม

• สร้างพิพิธภัณฑ์หรือพื้นที่จัดแสดงเกี่ยวกับพิธีบายศรีสู่ขวัญ

4. สนับสนุนการใช้วัสดุธรรมชาติ

• รณรงค์ให้ใช้วัสดุธรรมชาติ เช่น ใบตอง ดอกไม้สด เพื่อสืบสานการจัดบายศรีแบบดั้งเดิม และลดการใช้วัสดุสังเคราะห์

• ด.ญ.สุกัญญา ช้างงาม ม.3/6 เลขที่40

วิถีชีวิตความเป็นอยู่และ

วัฒนธรรมที่เป็นเอกลักษณ์และ คนไทยที่มีมาตั้งแต่สมัย

โบราณ ศิลปะการทอผ้าไหม มี

แตกต่างกันออกไปในแต่ละ

จังหวัดที่รับเอาวัฒนธรรม นับ

เป็นงาน ศิลปะที่โดดเด่นทั้ง

สีสัน และความสวยงาม อื่น

เข้ามาผสมผสานกันเพื่อให้เกิด

ความสมบูรณ์

ควรมีการสนับสนุนงบประมาณจากภาครัฐและเอกชนเพื่อ ส่งเสริมกลุ่มทอผ้าไหมให้มีความยั่งยืนและควร มีการ สนับสนุนกิจกรรมอย่างต่อเนื่อง 2) จัด

หลักสูตรการทอผ้าให้กับสถาบันการศึกษาเพื่อให้สถาบันที่ เกี่ยวข้องช่วยสืบสานและสืบทอด

เพื่อบรรจุเป็นหนึ่งในหลักสูตรการ...ควรมีการสนับสนุนงบประมาณ

จากภาครัฐและเอกชนเพื่อ ส่ง

เสริมกลุ่มทอผ้าไหมให้มีความ

ยั่งยืนและควร มีการ สนับสนุน

กิจกรรมอย่างต่อเนื่อง

ด.ช ศุภโชค สุกรา เลขที่

และหัตถกรรมพื้นบ้านที่มีความผูกพันและอยู่คู่กับวิถีชีวิตของ

คนไทยมาอย่างยาวนาน แสดงได้ถึงวัฒนธรรมและภูมิปัญญา

บรรพบุรุษ มีการสืบทอดกันมาแต่โบราณ มีอยู่ในทุกภาคของ

ประเทศ ด้วยเป็นทั้งหัตถกรรมที่เป็นของใช้ในในครัวเรือนและ

ชีวิตประจำวันจนถึงเป็นอาชีพที่เป็นแหล่งรายได้อีกด้วย

การสร้างสรรค์งานจักสานไม้ไผ่ต้องใช้ทั้งภูมิปัญญา

ความประณีต ความละเอียดอ่อน และทักษะฝีมือเชิงช่างตั้งแต่การรู้จักคุณสมบัติของไม้ไผ่แต่ละชนิดที่มีความเหมาะสมกับการนำมาใช้ประโยชน์ในการจักสาน การเตรียมเส้นเพื่อการสานที่เหมาะสมกับการสานผลิตภัณฑ์แต่ละชนิด แต่ละรูปแบบ และที่สำคัญคือการสานขึ้นรูปจนสำเร็จเป็นผลิตภัณฑ์เครื่องจักสานไม้ไผ่ที่นำไปประโยชน์ใช้สอยตามที่ต้องการ งาน

หัตถกรรมจักสานไม้ไผ่ จึงยังคงเป็นงานหัตถกรรมพื้นบ้านที่

ยังคงมีการสืบทอดต่อกันมา

นับจากอดีตกาลจนถึงปัจจุบัน

การอนุรักษ์

การอนุรักษ์การใช้จักสานไม่ไผ่แบบยั่งยืน พบว่า นำไม้ไผ่ที่มีอยู่มาใช้ในการจัก สานไม้ไผ่ อย่างพอดี และมีการวางแผนการจัดทำผลิตภัณฑ์จากจักสานไม้ไผ่ในรูปแบบต่าง ๆ อย่างประหยัด โดยการรู้จักใช้ไม้ไผ่อย่างถูกต้อง และเหมาะสม

วิถีชีวิตความเป็นอยู่และ วัฒนธรรมที่เป็นเอกลักษณ์ และ คนไทยที่มีมาตั้งแต่ สมัยโบราณ ศิลปะการทอ ผ้าไหม มีแตกต่างกันออก ไปในแต่ละจังหวัดที่รับเอา วัฒนธรรม นับเป็นงาน ศิลปะที่โดดเด่นทั้งสีสัน และความสวยงาม อื่น เข้ามาผสมผสานกันเพื่อให้ เกิดความสมบูรณ์

การอนุรักษ์

1) ควรมีการ สนับสนุนงบประมาณจากภาครัฐและเอกชนเพื่อส่งเสริมกลุ่มทอผ้าไหมให้มีความยั่งยืนและควรมีการ สนับสนุนกิจกรรมอย่างต่อเนื่อง

2) )จัดหลักสูตรการทอผ้าให้กับสถาบันการศึกษาเพื่อให้สถาบันที่ เกี่ยวข้องช่วยสืบสานและสืบทอดเพื่อบรรจุเป็นหนึ่งในหลักสูตรการ

ด.ญ.กาญจนาภรณ์ สาลัง เลขที่26

การอนุรักษ์แพทย์แผนไทยแผนไทย คือการรักษา และส่งต่อภูมิปัญญาทางการแพทย์ดั้งเดิม ของไทยให้คงอยู่สืบไป แพทย์แผนไทยไม่ใช่ เพียงแค่การรักษาโรค แต่ยังเป็นศาสตร์ที่ผสม ผสานความเชื่อ วัฒนธรรม ศึกษาและวิจัย: รวบรวมและศึกษาตำรา แพทย์แผนไทย

• สืบทอดภูมิปัญญา: ส่งต่อความรู้ให้คนรุ่น หลัง

พัฒนาผลิตภัณฑ์: นำสมุนไพรมาแปรรูป เป็นผลิตภัณฑ์ต่างๆ

• ส่งเสริมการใช้: สร้างความเข้าใจและให้ ความสำคัญกับแพทย์แผนไทย

• สนับสนุนหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง: เช่น กรม พัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ ทางเลือกและวิถีชีวิตของ คนไทยเข้าด้วย ส่ง

ด.ญ ปัณฑิตา โลกา เลขที่30

การอนุรักษ์

ส่งเสริมการเรียนรู้ให้คนรุ่นใหม่กระบวนการผลิตตะกร้าไม้ไผ่ เพื่อรักษาเอกลักษณ์และมรดกทางวัฒนธรรมของไทย

การเพิ่มคณ

เพิ่มลวดลยให้สวยงาม

ด.ช กรรชัย น้ำกระจาย ม.3/6 เลขที่1

เสื่อกก เป็นผลิตภัณฑ์ที่มีใช้กันอยู่ทั่วไปทั้งในประเทศหรือต่างประเทศ ทั้งนี้เพราะต้นกกเป็นพืชธรรมชาติที่ขึ้นอยู่ทั่วทุกภูมิภาค และภูมิปัญญาของคนในท้องถิ่นที่นำต้นกกมาแปรสภาพก็มีลักษณะคล้ายกัน หรือได้อิทธิพลทางความคิดจากกันและกัน ทำให้เสื่อกกถูกจัดได้ว่าเป็นปัจจัยจำเป็นอย่างหนึ่ง ต่อการดำรงชีวิตของผู้คนในอดีต

ภูมิปัญญาทางด้านการทอเสื่อกกนี้มายาวนาน จนปัจจุบันมีผลิตภัณฑ์อื่นเข้ามาทดแทนการใช้เสื่อกกมากมายให้เลือก นับตั้งแต่เสื่อน้ำมัน พรม กระเบื้องปูพื้น และอื่นๆ ทำให้กระแสความนิยมในการใช้เสื่อกกลดลง และคนรุ่นใหม่ก็สนใจในภูมิรู้ด้านนี้น้อย

การศึกษาข้อมูลภูมิปัญญาท้องถิ่นการทอเสื่อกกของชุมชนนี้ ก็เพื่อให้เห็นถึงวัฒนธรรมทางภูมิปัญญาของท้องถิ่น และปัญหาที่เสี่ยงต่อการสูญสิ้นของภูมิปัญญานี้ ว่ามีมากหรือน้อย และด้วยปัจจัยหรือองค์ประกอบใด เพื่อนำไปสู่การอนุรักษ์หรือแก้ไข สำหรับบุคคลหรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในโอกาสต่อไป

การอนุรักษ์

ส่วนในด้านการอนุรักษ์และถ่ายทอด ก็เป็นผลสืบเนื่องมาจากแนวนโยบายของรัฐบาล ทำให้ชุมชนเล็งเห็นความสำคัญของภูมิปัญญาของท้องถิ่น มีการเชิญให้ผู้ประกอบการเป็นวิทยากรสอนความรู้แก่นักเรียนในชุมชนและผู้สนใจทั่วไป จนกระทั่งบางโรงเรียนสร้างเป็นหลักสูตรการเรียนรู้ด้านการทอเสื่อให้แก่นักเรียนดังที่พบเห็นได้ทั่วไปตามแหล่งข่าวสารข้อมูลเกี่ยวกับการทอเสื่อ

ด.ญ. ปณิตา ขุมเงินมา ม.3/6 เลขที่ 37

แนวทางการอนุรักษ์การทอผ้าไหม

ควรแก่การอนุรักษ์วิธีการเลี้ยงไหมและวิธีการทอผ้าไหมไว้เพื่อให้ลูกหลานได้สืบต่อเป็นผลิตภัณฑ์ที่มีคุณค่าของ ชุมชน 2. ควรให้หน่วยงานภาครัฐผลักดันสินค้าให้สินค้ามีชื่อเสียงและเป็นที่ยอมรับ 3. ควรจัดหาสถานที่จำหน่ายผลิตภัณฑ์ OTOP ของดีประจำอำเภอเพื่อส่งเสริมอาชีพรายได้มีที่วางจ าหน่ายสินค้า 4. ควรจัดทำสถานที่ถ่ายทอด

ด.ญ. มณิสรา พาราสี ม.3/6 เลขที่ 22

๒. ปอกผิวมะกรูดออก นำมาตำให้ละเอียด แล้วบีบน้ำมะกรูดผสมลงไป เดิมน้ำลงไปพอให้ส่วนผสมเริ่ม

เหลว คนให้เข้ากันดี ทิ้งไว้ ๕-๓๐ นาที แล้วกรองคั้นเอาแต่น้ำไปใช้ วิธีนี้เวลาสระจะได้กลิ่นเหม็นเขียว จากผิวมะกรูด แต่สระเสร็จแล้วจะหอมได้ผลดีที่สุด ๓. นำลูกมะกรูดมาหั่นเป็นชิ้นและนำมาเข้าเครื่องปั่นจนละเอียดที่สุด เอาออกมาใส่ขามเติมน้ำอุ่นลงไป จนท่วม คนให้ทั่ว ตั้งทิ้งไว้ ๑๐-๒๐ นาที คั้นเอาแต่น้ำใส่ขวดแข่ตู้เย็นไว้ น้ำมะกรูดจะอยู่ได้ ๒-๕สัปดาห์ โดยจะใช้มะกรูดสดหรือเผาไฟก่อนก็ได้ค่ะ เมื่อได้น้ำมะกรูดมาแล้วก่อนสระผมควรราตผมให้เปียกชุ่มเสียก่อน เนื่องจากน้ำมะกรูดมีฤทธิ์เป็นกรดแก่ จึง กัดหนังศีรษะได้ และขณะที่สระผมควรนวดศีรษะไปด้วย จากนั้นทิ้งไว้ ๒-๓ นาทีแล้วล้างออกและสระซ้ำอีก ครั้ง แล้วล้างออกให้สะอาด อย่าให้มีเศษมะกรูดหลงเหลืออยู่เพราะจะทำให้ผมเสียค่ะ ที่สำคัญ! ระวังอย่าให้ น้ำมะกรูดเข้าตาหรือถูกปาก เพราะจะรู้สึกแสบหาและขาปาก เวลาใช้ตอนแรกคุณอาจจะรู้สึกแสบที่หนัง ศีรษะบางแห่ง แสดงว่าตรงนั้นมีแผลอยู่ แต่ไม่เป็นอันตรายอะไรนะคะ ให้ใช้ไปเรื่อยๆจะหายเอง (ถ้ารู้สึกแสบทั้งหนังศีรษะแสดงว่าน้ำมะกรูดขันไป ต้องผสมน้ำให้เจือจางลงอีก)

การอนุรักษ์ภูมิปัญญา

สืบทอดวีธีการทำและบอกคุณสมบัติและสรรพคุณว่ามีอย่างบ้างและแสดงวิธีการใช้งาน

การอนุรักษ์

แนวทางการอนุรักษ์ภูมิปัญญาการทอผ้าไหมให้เป็นมรดกของชุมชน พบว่า 1) ควรมีการ สนับสนุนงบประมาณจากภาครัฐและเอกชนเพื่อส่งเสริมกลุ่มทอผ้าไหมให้มีความยั่งยืนและควรมีการ สนับสนุนกิจกรรมอย่างต่อเนื่อง 2) จัดหลักสูตรการทอผ้าให้กับสถาบันการศึกษาเพื่อให้สถาบันที่ เกี่ยวข้องช่วยสืบสานและสืบทอดเพื่อบรรจุเป็นหนึ่งในหลักสูตรการ

รายละเอียดภูมิปัญญาท้องถิ่น

การทอเสื่อกก เป็นภูมิปัญญาของคนในท้องถิ่น ที่นำเอาต้นกกมาแปรสภาพให้เป็นเส้น ย้อมสี แล้วสานทอให้เป็นแผ่นผืน เพื่อนำมาใช้ปูลาดรองนั่งหรือนอน หรือทำธุรกรรมต่างๆ ตลอดจนทำพิธีกรรมทางศาสนาและความเชื่อ

การศึกษาข้อมูลภูมิปัญญาท้องถิ่นการทอเสื่อกกของชุมชนนี้ ก็เพื่อให้เห็นถึงวัฒนธรรมทางภูมิปัญญาของท้องถิ่น และปัญหาที่เสี่ยงต่อการสูญสิ้นของภูมิปัญญานี้ ว่ามีมากหรือน้อย และด้วยปัจจัยหรือองค์ประกอบใด เพื่อนำไปสู่การอนุรักษ์หรือแก้ไข สำหรับบุคคลหรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในโอกาสต่อไป

การทอเสื่อกก เป็นภูมิปัญญาของคนในท้องถิ่น ที่นำเอาต้นกกมาแปรสภาพให้เป็นเส้น ย้อมสี แล้วสานทอให้เป็นแผ่นผืน เพื่อนำมาใช้ปูลาดรองนั่งหรือนอน หรือทำธุรกรรมต่างๆ ตลอดจนทำพิธีกรรมทางศาสนาและความเชื่อ

การอนุรักษ์และการถ่ายทอด

ส่วนในด้านการอนุรักษ์และถ่ายทอด ก็เป็นผลสืบเนื่องมาจากแนวนโยบายของรัฐบาล ทำให้ชุมชนเล็งเห็นความสำคัญของภูมิปัญญาของท้องถิ่น มีการเชิญให้ผู้ประกอบการเป็นวิทยากรสอนความรู้แก่นักเรียนในชุมชนและผู้สนใจทั่วไป

ด้านมิติทางวัฒนธรรม พบว่า งานประเพณีบุญบั้งไฟลายศรีภูมิ (การตกแต่งบั้งไฟ ประเภท ลายกรรไกรตัด) ของ ชาวอำเภอสุวรรณภูมิ จังหวัดร้อยเอ็ด มีมิติเชิงอนุรักษ์ และมีความโดดเด่น ด้านการสืบสานผ่านช่างฝีมือ และเป็นมรดกทางวัฒนธรรม สะท้อนวิถี "เมืองศรีภูมิ หรือ สุวรรณภูมิ" โดยในปี 2561 สำนักงานเทศบาลตำบลสุวรรณภูมิ จังหวัดร้อยเอ็ด และนายสมศักดิ์ เศรษโฐ นายกเทศมนตรีตำบลสุวรรณภูมิ ได้รับรางวัล "วัฒนคุณาธร" จากการเป็นองค์กร และบุคคล ผู้ส่งเสริม สนับสนุน ศิลปวัฒนธรรม ประเพณีบุญบั้งไฟลายศรีภูมิ ระดับประเทศ จากกระทรวงวัฒนธรรม ด้วย

2. การอนุรักษ์

1. การค้นคว้าวิจัย ควรศึกษาและเก็บรวบรวมข้อมูลภูมิปัญญาของไทยในด้านต่างๆ ของท้องถิ่น จังหวัด ภูมิภาค และประเทศโดยเฉพาะอย่างยิ่งภูมิปัญญาที่เป็นภูมิปัญญาของท้องถิ่น มุ่งศึกษาให้รู้ความเป็นมาในอดีต และสภาพการณ์ในปัจจุบัน

2. การอนุรักษ์โดยการปลุกจิตสำนึกให้คนในท้องถิ่นตระหนักถึงคุณค่าแก่นสาระและความสำคัญของภูมิปัญญาท้องถิ่น ส่งเสริมสนับสนุนการจัดกิจกรรมตามประเพณีและวัฒนธรรมต่างๆ สร้างจิตสำนึกของความเป็นคนท้องถิ่นนั้นๆ ที่จะต้องร่วมกันอนุรักษ์ภูมิปัญญาที่เป็นเอกลักษณ์ของท้องถิ่น รวมทั้งสนับสนุนให้มีพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นหรือพิพิธภัณฑ์ชุมชนขึ้น เพื่อแสดงสภาพชีวิตและความเป็นมาของชุมชน อันจะสร้างความรู้และความภูมิใจในชุมชนท้องถิ่นด้วย

3. การฟื้นฟู โดยการเลือกสรรภูมิปัญญาที่กำลังสูญหาย หรือที่สูญหายไปแล้วมาทำให้มีคุณค่าและมีความสำคัญต่อการดำเนินชีวิตในท้องถิ่น โดยเฉพาะพื้นฐานทางจริยธรรม คุณธรรม และค่านิยม

4. การพัฒนา ควรริเริ่มสร้างสรรค์และปรับปรุงภูมิปัญญาให้เหมาะสมกับยุคสมัยและเกิดประโยชน์ในการดำเนินชีวิตประจำวัน โดยใช้ภูมิปัญญาเป็นพื้นฐานในการรวมกลุ่มการพัฒนาอาชีพควรนำความรู้ด้านวิทยาศาสตร์ และเทคโนโลยีมาช่วยเพื่อต่อยอดใช้ในการผลิต การตลาด และการบริหาร ตลอดจนการป้องกันและอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม

5. การถ่ายทอด โดยการนำภูมิปัญญาที่ผ่านมาเลือกสรรกลั่นกรองด้วยเหตุและผลอย่างรอบคอบและรอบด้าน แล้วไปถ่ายทอดให้คนในสังคมได้รับรู้ เกิดความเข้าใจ ตระหนักในคุณค่า คุณประโยชน์และปฎิบัติได้อย่างเหมาะสม โดยผ่านสถาบันครอบครัว สถาบันการศึกษา และการจัดกิจกรรมทางวัฒนธรรมต่างๆ 

6. ส่งเสริมกิจกรรม โดยการส่งเสริมและสนับสนุนให้เกิดเครือข่ายการสืบสานและพัฒนาภูมิปัญญาของชุมชนต่างๆ เพื่อจัดกิจกรรมทางวัฒนธรรมและภูมิปัญญาท้องถิ่นอย่างต่อเนื่อง

7. การเผยแพร่แลกเปลี่ยน โดยการส่งเสริมและสนับสนุนให้เกิดการเผยแพร่และแลกเปลี่ยนภูมิปัญญาและวัฒนธรรมอย่างกว้างขวาง โดยให้มีการเผยแพร่ภูมิปัญญาท้องถิ่นต่างๆ ด้วยสื่อและวิธีการต่างๆ อย่างกว้างขวาง รวมทั้งกับประเทศอื่นๆ ทั่วโลก

8. การเสริมสร้างปราชญ์ท้องถิ่น โดยการส่งเสริมและสนับสนุนการพัฒนาศักยภาพของชาวบ้าน ผู้ดำเนินงานให้มีโอกาสแสดงศักยภาพด้านภูมิปัญญา ความรู้ความสามารถอย่างเต็มที่ มีการยกย่องประกาศเกียรติคุณในลักษณะต่างๆ

น.ส.ธีรพร สุทธิไชยา มา.3/6 เลขที่ 28

วิถีชีวิตความเป็นอยู่และ

วัฒนธรรมที่เป็นเอกลักษณ์และ คนไทยที่มีมาตั้งแต่สมัย

โบราณ ศิลปะการทอผ้าไหม มี

แตกต่างกันออกไปในแต่ละ

จังหวัดที่รับเอาวัฒนธรรม นับ

เป็นงาน ศิลปะที่โดดเด่นทั้ง

สีสัน และความสวยงาม อื่น

เข้ามาผสมผสานกันเพื่อให้เกิด

ความสมบูรณ์

(การอนุรักษ์)

ควรมีการสนับสนุนงบประมาณ

จากภาครัฐและเอกชนเพื่อ ส่ง

เสริมกลุ่มทอผ้าไหมให้มีความ

ยั่งยืนและควร มีการ สนับสนุน

กิจกรรมอย่างต่อเนื่อง 2) จัด

หลักสูตรการทอผ้าให้กับ

สถาบันการศึกษาเพื่อให้

สถาบันที่ เกี่ยวข้องช่วยสืบสานและสืบทอด

เพื่อบรรจุเป็นหนึ่งในหลักสูตร

การ...ควรมีการสนับสนุนงบประมาณ

จากภาครัฐและเอกชนเพื่อ ส่ง

เสริมกลุ่มทอผ้าไหมให้มีความ

ยั่งยืนและควร มีการ สนับสนุน

กิจกรรมอย่างต่อเนื่อง

ด.ช ศุภโชค สุกรา เลขที่

         กระด้ง หรือ ด้ง ที่นิยมใช้กันอยู่มี ๒ อย่าง คือ กระด้งฝัดข้าว และกระด้งมอน กระด้งทั้งสองชนิดนี้สานด้วยไม้ไผ่และหวายสำหรับใช้งานเกษตรกรรมโดยเฉพาะการทำไร่ทำนา เป็นกระด้งฝัดข้าวที่มีรูปแบบและลายสานที่ถือว่าเป็นเครื่องจักสานชั้นเยี่ยมที่ออกแบบรูปร่างและลวดลายประณีตประสานกับการใช้สอยได้เป็นอย่างดี และมีคุณค่าทางความงามด้วยกระด้งลายขอนิยมสานด้วยตอกไม้ไผ่สีสุกเพราะเป็นไม้ไผ่ที่มีเนื้อแข็งและเหนียว

         กระด้งลายขอมีลักษณะพิเศษอยู่ที่ตอกซึ่งจะปล่อยข้อปล้องไม้ไผ่ด้านที่เป็นผิวไว้โดยไม่ได้ตัดออก  ตอกด้านนี้จึงมีลักษณะเป็นขออยู่ตามปล้อง ซึ่งเป็นที่มาของการเรียกว่า "กระด้งลายขอ" ตอกที่จะเว้นข้อไว้เป็นขอนี้เส้นหนึ่งจะมีข้อเหลือไว้เพียงข้อเดียว เวลาสานผู้สานจะต้องสานวางจังหวะของตอกพิเศษที่มีข้อเหลือไว้แต่ละเส้นให้อยู่กึ่งกลางของกระด้งและเรียงสลับฟันปลาการเหลือข้อไว้บนตอกเพื่อให้เกิดเป็นลายขอบนกึ่งกลางกระด้งนี้ มิได้ทำขึ้นเพื่อความสวยงามแต่อย่างเดียวหากแต่ต้องการให้เกิดประโยชน์ในการฝัดข้าวได้ดีด้วย กระด้งลายขอนี้จะใช้ฝัดข้าวเปลือกที่ผ่านการซ้อมด้วยมือ หรือสีด้วยเครื่องสีข้าวพื้นบ้านมาแล้ว แต่ยังมีเปลือกข้าวที่เรียกว่า ขี้ลีบและกาก ปะปนอยู่ จะต้องนำมาฝัดด้วยกระด้งลายขอ ลายขอที่เกิดจากการเว้นข้อไว้บนผิวไม้ไผ่ตามธรรมชาตินี้จะช่วยให้กากข้าวขี้ลีบและสิ่งที่ไม่ต้องการสะดุดกับขอของตอกที่พื้นกระด้งลอยตัวขึ้นบนผิวกระด้ง และจะรวมกันอยู่ตามร่องระหว่างขอตรงกลางกระด้ง จึงฝัดหรือเก็บออกได้ง่าย

         นอกเหนือไปจากรูปแบบและโครงสร้างของกระด้งลายขอที่มีลักษณะเฉพาะที่สนองความต้องการ ในการใช้สอยแต่โบราณ ตั้งแต่หลักการสานที่คิดเป็นสูตรด้วยคำที่คล้องจองไว้ว่า "ยกสองข่มห้า เรียกว่า ลายบ้าเอย"ที่เรียกว่า "ลายบ้า" คงเป็นเพราะว่าการสานกระด้งชนิดนี้สานยากนั่นเอง ผู้สานจะต้องเป็นช่างฝีมือดี เมื่อสานเสร็จแล้วแนวทางของเส้นตอกจะต้องเป็นแนวมีระเบียบ และลายของปล้องข้อจะเรียงกันได้จังหวะงดงามอยู่ตามด้านหน้ากระด้งส่วนด้านหลังจะเป็นแนวร่องตอกซึ่งเรียกว่า "ดี"กระด้งลายขอนี้ส่วนมากจะมีขนาดไม่ใหญ่นักและนิยมเรียกแนวดีแทนขนาด เช่น กระด้งขนาด๗ ดี หรือ ๙ ดี เป็นต้น กระด้งที่นิยมใช้กันเป็นกระด้งที่มีลายขอถี่หรือละเอียดมากกว่ากระด้งที่มีลายขอห่างๆ กัน

         นอกจากนี้กระด้งเกี่ยวเนื่องกับคติความเชื่อที่ยึดถือสืบต่อกันมาแต่โบราณด้วย เช่นห้ามนำกระด้งขึ้นไปบนยุ้งข้าว เพราะจะทำให้ขวัญข้าวหรือแม่โพสพหรือเทพธิดาแห่งข้าวไม่พอใจแล้วหนีไปไม่คุ้มครองเป็นมิ่งขวัญ ทำให้การทำนาไม่ได้ผลดีเท่าที่ควร ความเชื่อนี้แม้จะหาเหตุผลไม่ได้ว่าทำไมแม่โพสพจึงไม่กระด้งแต่ก็เป็นความเชื่อที่เชื่อถือสืบต่อกันมาแต่โบราณความเชื่อที่เกี่ยวกับกระด้งอีกอย่างหนึ่งคือ จะต้องเก็บรักษากระด้งไว้ให้ดี ถือว่ากระด้งเป็นของสำคัญต้องเก็บไว้ในที่สูง เช่น ตามชายคา หรือเหนือเตาไฟในครัวเพื่อให้ควันไฟช่วยรักษาเนื้อไม้ไม่ให้มอดหรือแมลงกัดกิน และช่วยให้เส้นตอกแน่น มีสีดำอมแดงดูสวยงามอยู่เสมอ

         การที่ชาวบ้านเก็บรักษากระด้งไว้ในที่สูงไม่ให้เด็ก นำไปเล่นนั้น อาจจะมาจากความเชื่อที่ว่า แม่โพสพเป็นผู้มีพระคุณให้ข้าวเลี้ยงชีวิตมนุษย์ จึงควรเก็บรักษากระด้งฝัดข้าวไว้ให้ดี

         การเก็บรักษากระด้งนี้นอกจากจะใช้ควันไฟจากการหุงหาอาหารช่วยเคลือบผิวแล้ว บางครั้งจะทำด้วยน้ำมันยางทาขี้ชันผสมรำข้าว ซึ่งจะช่วยให้ใช้ได้นาน ถ้าพิจารณาจากความเชื่อนี้แล้ว จะเห็นว่าเป็นอุบายของคนโบราณที่จะรักษากระด้งไว้ให้คงทน ใช้งานได้นาน เพราะกระด้งสานยากจะต้องใช้ความละเอียดประณีตมาก

         การสานกระด้งลายขอและกระด้งชนิดอื่นๆ ยังมีสานกันอยู่บริเวณพื้นที่ราบที่มีการทำไร่ ทำนา และยังมีช่างสานกระด้งลายขอฝีมือดีอยู่บ้างแต่ไม่มากนักเพราะการสานกระด้งลายขอต้องใช้ความพยายามและต้องมีความละเอียดประณีตใช้เวลามาก อย่างไรก็ตาม กระด้งลายขอ กระด้งลายบองหยอง และกระด้งมอน ของภาคใต้ เป็นเครื่องจักสานที่มีเอกลักษณ์เฉพาะถิ่นชัดเจนอย่างหนึ่งของภาคใต้ นอกเหนือไปจากสภาพทางภูมิศาสตร์สภาพการดำรงชีวิต ความเชื่อ ขนบประเพณีและศาสนา ที่เป็นองค์ประกอบสำคัญที่ทำให้เกิดการสร้างเครื่องจักสานแล้ว วัตถุดิบท้องถิ่นยังเป็นปัจจัยสำคัญที่ช่วยให้เครื่องจักสานมี

เอกลักษณ์เฉพาะถิ่นที่ต่างไปจากภาคอื่นๆ ด้วย

วิธีการอนุรักษ์

คือการการสืบสารต่อๆกันไปในภูมิปัญญาและสามารถใช้ในการล่อนข้าวหรือตากเมล็ดพันธุ์ต่างๆ นอกจากนี้ ยังใช้รองในการทำขนม ตัวกระด้งทำมาจากไม้ไผ่ และในการสานกระด้งนั้นจะสานจากส่วนกลางให้เรียบร้อยก่อน แล้วจากนั้นจะทำการตัดขอบและดัดให้โค้งเป็นวงกลมเพื่อที่จะทำสันกระดังหรือขอบกระด้ง ซึ่งการทำขอบกระด้งนั้นเพื่อให้กระด้งแข็งแรงทนทานกับการใช้งาน

นาย อดิศร สุดสี เลขที่7 ชั้น3/6

นำไปดักปลาตามท้องนา

ความสำคัญ:

เป็นสุ่มดักปลาของชาวไร่ชาวนา สำหรับเป็นเครื่องมือในการดักปลา ซึ่งเป็นภูมิปัญญาของชาวบ้านในชนบท และมีขั้นตอนวิธีสานสุ่มดักปลานี้ไม่ใช่เรื่องง่าย ๆ มีหลายขั้นตอน ตั้งแต่นำไม้ไผ่ตัดเป็นท่อน ๆ ท่อนละ 60เซนติเมตร นำไปรมควันจนดำทำให้มีสีสวย ป้องกันมอดไม้ที่จะมากัดไม้ไผ่ ทำให้ชิ้นงานเสียหาย เป็นภูมิปัญญาของบรรพบุรุษที่สั่งสอนต่อกันมาหลายชั่วอายุคน

วิธีการอนุรักษ์: การอนุรักษ์สุ่มดักปลามีหลายรูปแบบ เช่น การเผยแผ่รู้แก่ลูกหลาน ชาวบ้าน จากรุ่นสู่รุ่น การเพิ่มลวดลายเพื่อความสวยงาม เป็นต้น

นาย ภูมินทร์ มณีรัตน์ ม.3/6 เลขที่19

การอนุรักษ์

1. ร่วมกันปลูกป่าชายเลน คืนพื้นที่ป่าไม้ให้สัตว์น้ำ 2. จัดพื้นที่ใต้ท้องทะเลปลูกหญ้าทะเล จัดเตรียม แหล่งปะการังแก่สัตว์น้ำ 3. สงวนพื้นที่น้ำสำหรับสัตว์น้ำชนิดต่างๆ 4. กําหนดฤดูกาลปลาผสมพันธุ์วางไข่ ตามแหล่งน้ำทั่วประเทศ 5. การสำรวจลำน้ำและสัตว์น้ำในลำน้ำ 6. จัดทำทะเบียนสถานที่จับสัตว์น้ำ

นายอนุวัตน์ สนธิ เลขที่14 3/6

การตีมีด

ภูมิปัญญาชาวบ้านแรกเริ่มดั้งเดิม การตีมีด จะใช้แรงงานอย่างน้อย 4 คน ในการตี 1 ชิ้นงาน ในแต่ละครั้ง โดย 1 คน เป็นคนสูบลมเข้าเตาเพื่อเพิ่มความร้อน อีก 2 คน เป็นผู้มีหน้าที่ตีมีดด้วยการตีสลับ อีก 1 คน คอยทำหน้าที่พลิกหรือกลับมีดในขณะที่ตี

ต่อมานายชม เชยโพธิ์ ได้นำเทคโนโลยีสมัยใหม่ เช่น เครื่องเจียรไฟฟ้า เครื่องเป่าลมไฟฟ้า สว่านไฟฟ้า หรือหินขัดต่อด้าม มาใช้ในขบวนการผลิต ทำให้รูปแบบดั้งเดิมเปลี่ยนแปลงไปบ้าง และลดแรงงานในการผลิต จากเดิมวันละ 2 เล่ม เป็นหลาย 10 เล่ม จากใช้ในครัวเรือน ก็พัฒนาเพื่อการจำหน่ายมากขึ้น

เครื่องมือในการตีมีด

วัสดุ

เหล็ก วัสดุสำคัญในการใช้ตีมีด มีหลากหลายชนิด ขึ้นอยู่กับประเภทผลิตภัณฑ์และมีผลต่อราคาการจำหน่ายด้วย มีดบ้านลองตอง จะใช้เหล็กประเภทต่างๆ ในการตีมีด เช่น เหล็กแหนบรถยนต์ หรือ เหล็กสปริง ที่มีความเหนียวและแข็ง เหล็กแท่ง หรือ เหล็กพืด มีความเหนียวและแข็งน้อยกว่าเหล็กแหนบ ใช้ตีมีดดาบ มีดหวดหญ้า และมีดโต้

ไม้ ใช้สำหรับทำด้ามมีด ทำจากไม้ชนิดต่างๆ เช่น ไม้ไผ่ ไม้ประดู่ ไม้แดง

อุปกรณ์

เครื่องมือที่สำคัญในการทำมีดให้มีคุณภาพสูง มีความคม รูปร่างสวยงามและน่าใช้ เมื่อจะหาซื้อใหม่จะต้องเป็นมีดบ้านลองตองเท่านั้น

1. ค้อนมี 2 ชนิด คือ ชนิดเล็ก และชนิดใหญ่ เรียกว่า พะเนิน ใช้ตีเหล็กขนาดใหญ่ มีหลายขนาด แบบชนิดหน้าเรียบ หน้าสอบ หน้าแหลม ใช้ตีเหล็กขณะเหล็กร้อนแดงสลับกัน ตีแบนเหล็กตามต้องการ

2. สูบสำหรับเป่าลม มี 3 ชนิด คือ สูบยืนเป็นสูบคู่ สูบนอนเป็นสูบเดี่ยว สูบพัดลม ใช้พัดลมเข้าเตาให้ถ่านลุกแดงมีความร้อน

3. ตีจับเหล็ก หรือ คีมจับเหล็ก ใช้คีบจับเหล็กขณะเผาไฟและจับเหล็กวางบนทั่งขณะตีหรือตัด

4. เหล็กสกัด ใช้ตัดเหล็กให้ได้ขนาดและรูปทรงตามต้องการ

5. ทั่ง มี 2 ชนิด คือ ทั่งใหญ่สำหรับรองเหล็กที่จะทำมีดใหญ่ๆ และทั่งเล็กสำหรับรองตีมีดเล็ก

6. รังและทวายสำหรับบ้องมีด ใช้รองตีเหล็กด้ามมีด

7. เลื่อยตัดเหล็ก มีทั้งเลื่อยไฟฟ้าและเลื่อยมือ ใช้ตัดข้อปลอกด้ามมีด

8. เครื่องเจียรไฟฟ้ามีหลายแบบ ใช้เจียรคมมีด เจียรด้ามมีด และเจียรตกแต่ง

9. ตะไบ มี 2 ชนิด คือ ตะไบหยาบ และตะไบละเอียด ใช้ตกแต่งคมมีดให้เรียบและคม

10. เครื่องสว่านไฟฟ้า หรือ วิน ใช้เจาะรู เพื่อลงหมุดที่ปลอกด้ามมีด

11. ตราประทับ สำหรับตอกใบมีด เป็นเครื่องหมายการค้า บ่งบอกชื่อช่างตีมีด

12. เครื่องกลึง ใช้กลึงด้ามมีด

13. ปั้มสูบลม หรือ พัดลมไฟฟ้าหอยโข่ง ใช้เป่าพัดลมไฟในเตาเผาให้ร้อนแดง

14. เตาไฟ ทำจากอิฐบล๊อกทนไฟและก่อหุ้มด้วยดินจอมปลวก ใช้ใส่ถ่านเผาเหล็กให้แดง

15. ถ่านไม้ สำหรับ เผาเหล็กที่จะตีเป็นมีด

16. เหล็กขูด ทำด้วยเหล็กกล้าแข็ง ปลายบางคม ใช้สำหรับขูดใบมีดให้คม และบางตามต้องการ

17. เครื่องขัด หรือ ปัดมีด

18. หินลับมีด มี 2 ชนิด คือ หินหยาบ และหินละเอียด

19. อ่างน้ำและน้ำชุบ สำหรับชุบคมมีด

การตีเหล็กเป็นมีด

กรรมวิธี ขั้นตอน วัสดุอุปกรณ์ และเครื่องมือ ในการตีเหล็กให้เป็นมีด จะมีลักษณะคล้ายคลึงกัน แต่จะมีความแตกต่างกันตามประเภทของมีด

การตัดและผ่าเหล็ก เมื่อคัดเลือกเหล็กตามชนิดที่ต้องการ (ส่วนใหญ่เป็นเหล็กแหนบรถยนต์) วัดขนาดความยาวเท่ากับขนาดมีดที่จะตี นำเหล็กส่วนที่จะตัด ไปเผาไฟในเตาเผาจนเหล็กร้อนแดงได้ที่ จากนั้นใช้คีมจับเหล็กที่ร้อน มาวางบนทั่ง แล้วผ่าเหล็กแบ่งครึ่งด้วยเครื่องมือสกัด จะได้เหล็กสำหรับตีมีด 2 เล่ม

การแบนหรือตีหลาบ เมื่อตัดเหล็กตามต้องการ นำเหล็กไปเผาไฟ แล้วใช้คีมจับเหล็กที่ร้อนแดงมาวางบนทั่งเหล็ก ใช้ค้อนตีสลับกับค้อนพะเนินหรือค้อนปอนด์ การตีแบนทำสลับกับการเผาไฟให้ร้อนแดง ตีจนได้รูปร่างสวยงามตามต้องการ โดยการตีแบนมีด จะเริ่มจากการตีในส่วนเป็นด้ามมีดแล้วค่อยๆ ตีในส่วนที่เป็นใบมีด ตีตราสัญลักษณ์และใส่ด้ามมีด

การตีแต่ง เพื่อให้ผิวเหล็กเรียบและได้มีดตามรูปทรงที่ต้องการ การตีเหล็กเรียบและตีเพื่อขลิบคมหรือย้ำคมให้บางและตรง ก่อนที่จะนำไปตะไบอีกครั้ง

การตอกตราสัญลักษณ์ ทำในช่วงที่เหล็กร้อนแดง อาจจะตอกช่วงที่แบนเหล็กหรือช่วงทำด้ามมีดก็ได้

การตะไบตกแต่ง หลังจากตีมีดตามต้องการแล้ว นำมีดมาเจียรส่วนที่เป็นคมด้วยเครื่องเจียรไฟฟ้าก่อน เครื่องเจียรจะมีใบเจียรหลายขนาด ทั้งแบบหยาบและละเอียด จากนั้นนำมีดที่เจียรแล้ว ไปตกแต่งคมมีดด้วยการตะไบมือเป็นครั้งสุดท้าย

การทำด้าม

การทำบ้องหรือเดือยด้ามมีด คือ การตีเหล็กส่วนด้ามให้เป็นแผ่น แล้วตีปลายทั้งสองด้ามโค้งงอเข้าหากัน ช่างเรียกว่า ตีห่อบ้อง แล้วบัดกรี หรือ จอดด้วยทองเหลืองและน้ำประสานทอง ด้ามมีดแบบบ้องสามารถนำไปใช้ได้เลย หรือ นำด้ามไม้มาต่อให้ยาวขึ้นก็ได้ ด้ามมีดที่จะนำไปเข้าปลอก ช่างจะตีส่วนที่เป็นโคนเรียวเป็นเดือยแหลมให้ได้ขนาดตามต้องการ ซึ่งยาวประมาณ 10-12 เซนติเมตร แล้วนำไปตอกเข้ากับด้ามไม้

ขั้นตอนการทำด้าม

1. นำด้ามไม้ชนิดต่างๆ ที่เข้าปลอกเหล็กไว้แล้วไปเจาะรูด้วยสว่านไฟฟ้า

2. นำครั่งที่ใช้ย้อมผ้ามาใส่ในรูของด้ามไม้ที่เจาะรูไว้แล้ว (ครั่งเปรียบเหมือนกาวที่ยึดมีดและด้าม ติดกันให้แข็งแรง) ปัจจุบันมีการนำแท่งกาวมาใช้แทนครั่ง

3. นำด้ามมีดส่วนที่เป็นเดือยไปเผาไฟให้ร้อนแดง แล้วนำไปเสียบเข้ากับด้ามไม้ที่ใส่ครั่งไว้เรียบร้อยปล่อยทิ้งไว้ให้เย็นแล้วนำไปตกแต่งตามความต้องการ

การชุบคมมีด

มีดจะมีความคม และแข็งแกร่ง การชุบคมมีดเป็นขั้นตอนที่สำคัญ ช่างทำมีดต้องมีความชำนาญเป็นพิเศษ การชุบคมมีดมี 2 แบบ คือ แบบชุบคมด้วยน้ำ และ แบบชุบคมด้วยน้ำมัน ช่างตีมีดบ้านลองตอง จะใช้วิธีการชุบคมมีดด้วยน้ำ โดยมีขั้นตอน

1. นำมีดที่ตีและเข้าด้าม ไปเผาไฟเฉพาะส่วนที่เป็นคมให้แดงร้อนเท่ากันตลอด (ช่างจะสังเกตและกะเวลาตามประสบการณ์ว่าเหล็กร้อนได้ที่หรือยัง)

2. นำมีดที่เผาแล้วมาชุบในอ่างน้ำโดยจุ่มเฉพาะส่วนที่เป็นคมมีดอย่างรวดเร็วประมาณ 1-2 ครั้ง สังเกตดูว่าสีของเหล็กเป็นสีอะไร ในขณะเย็นลง คมมีดจะเปลี่ยนจากสีขาวค่อยๆ เป็นสีออกเหลืองกินเข้าไปในมีดและกระจายเป็นสีเขียวปีกแมลงทับแผ่เข้าไปในส่วนที่เป็นตัวมีดมากขึ้น

3. เมื่อเหล็กเปลี่ยนเป็นสีเหลือง ให้รีบจุ่มมีดลงในอ่างน้ำทันทีจนกว่าจะเย็นแล้วจึงนำขึ้น

เคล็ดลับ การชุบคมมีดเป็นขั้นตอนการทำอย่างละเอียด แม่นยำ หากชุบเร็วไปเหล็กเป็นสีขาวจะทำให้มีดเปราะ บิ่น หักง่าย แต่ถ้าชุบนานไป เหล็กจะกลายเป็นสีเขียวมาก จะทำให้มีดอ่อนไม่แข็ง คม และบิดเบี้ยวได้ง่าย

วิธีการแก้ไข นำมีดไปเผาไฟใหม่ แล้วนำมาชุบน้ำตามกระบวนการอีกครั้งจนกว่าจะได้คมมีดตามต้องการ

การตกแต่ง

เมื่อผ่านการชุบคมมีดด้วยน้ำแล้ว นำมีดมาตกแต่งด้วยการเจียรหรือตะไบ ให้เรียบร้อยอีกครั้ง มีดบางประเภท อาจจะมีซองหนังหรือซองไม้ สำหรับเก็บมีดให้เรียบร้อยหรือสวยงามเพื่อเพิ่มคุณค่า เช่น มีดพก มีดดาบ

ด.ช.สิงหาคม วรลักษณ์ ชั้นม.3/6 เลขที่17

ผ้าไหมมัดหมี่ เป็นศิลปะการทอผ้าพื้นเมืองชนิดหนึ่งนิยมทำมานานแล้ว ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย และบางท้องที่ในเขตภาคกลาง เช่น จังหวัดสุพรรณบุรี อุทัยธานี กาญจนบุรี ลพบุรี และชัยนาท วิธีการทำผ้ามัดหมี่คือการมัดด้ายให้เป็นลายที่เส้นพุ่งหรือเส้นยืนด้วยเชือกแล้วนำไปย้อมสี เพื่อให้สีและลายตามที่กำหนด แล้วจึงนำมาทอเป็นผ้า ผ้าไหมมัดหมี่ในบ้านเราส่วนใหญ่นิยมทอผ้ามัดหมี่เส้นพุ่ง แต่มีบางจังหวัดที่มีการทำผ้ามัดหมี่โดยใช้เส้นยืน ซึ่งได้แก่จังหวัด เชียงใหม่ แม่ฮ่องสอน ราชบุรี เพชรบุรี ส่วนใหญ่เป็นผ้าชาวเขาซึ่งเป็นผ้าซิ่นมัดหมี่ ราชบุรี สุพรรณบุรี ฯลฯ บางแห่งมีการทอผ้ามัดหมี่สลับกันกับลายขิต เพื่อเพิ่มความงดงามให้แก่ผ้าไหมมากยิ่งขึ้น ส่วนผ้ามัดหมี่จากสุรินทร์ มีชื่อเสียงทั้งในด้านความสวยงามของเส้นไหมและลวดลายซึ่งได้รับอิทธิพลจากเขมร

• การอนุรักษ์

จัดหลักสูตรการทอผ้าให้กับสถาบันการศึกษาเพื่อให้สถาบันที่ เกี่ยวข้องช่วยสืบสานและสืบทอดเพื่อบรรจุเป็นหนึ่งในหลักสูตร

นาย ธนวัฒน์ อิทธิพรม ม.3/6 เลขที่ 6