Sjálfstætt fólk er fyrst og fremst harmleikur einstaklings og þjóðar, að því leyti að Bjartur fórnar nánast hverju sem er fyrir sjálfstæði sitt og tapar í leið mennsku sinni í leitinni af því. Undirtitill bókarinnar er hetjusaga, en Laxness tók þann titil út í seinni útgáfu bókarinnar þar sem að hann vinnur ekki þau hetjuverk sem hann ætlar sér, heldur dregur hann sjálfan sig og fólkið í kringum sig til enn meiri fátæktar og eymdar. Í sögunni ber líka á mikilli ást, sérstaklega sem hann ber til stjúpdóttur sinnar, Ástu. Einnig er mikinn húmor að finna í bókinni.