Абылғазы Аяулым

Актаева Толганай

Турахан Әлихан

Максетова Фарангиз

“Кәдімгі өмірде біз көлеңкелерді ғана көреміз, бірақ шындық – философиялық оймен ғана ашылады” дегенді жеткізеді.

Фильмде басты идея – адамның миының мүмкіндіктері толық ашылса не болар еді деген сұрақ. Люси есірткі әсерінен миының пайдаланылмай жатқан бөлігін іске қосып, уақытты, кеңістікті, ақпаратты басқару деңгейіне жетеді. Бұл – шексіз таным мен күшке ие болу туралы философиялық-фантастикалық ой.

2. Нагельдің “Жарқанат болу қандай?”:

Философ Томас Нагель сұрақ қояды: “Жарқанат болу қандай?” Біз жарқанаттың денесін, жүйке жүйесін, эхолокациясын ғылыми түсіндірсек те, оның ішкі субъективті тәжірибесін сезіне алмаймыз. Яғни, сананың субъективтілігі бар, оны таза ғылыммен өлшеу мүмкін емес.

Байланысы:

• Екеуінде де сана мен тәжірибенің шегі қарастырылады.

• Нагель айтады: біз басқа тіршілік иесінің ішкі әлемін толық түсіне алмаймыз.

• “Люси” фильмінде: егер адам миының мүмкіндігі ашылса, ол “басқа болмыс деңгейін” сезе бастайды (уақытты көру, кеңістікті басқару).

• Яғни, екеуі де “адам шеңберінен шығу” идеясымен байланысты:
  

  1)Нагельде – біз өзге тіршіліктің тәжірибесін тікелей біле алмаймыз.

  
  

  2«Люси»-де – адам өз мүмкіндігін шексіз кеңейткенде, ол кәдімгі адам болудан шығады (құдайға, мәліметке айналады).

  
  

1️⃣ Алла бар (Жаратушы)

• Әлемнің түп себебі – Алла.

• Оның құдіреті, білімі, шеберлігі шексіз.

  
  

2️⃣ Жан мәңгі

• Жан өлмейді, тек түрін өзгертеді.

• Адам өлген соң да жан тазара береді.

3️⃣ Ұждан (Ар, Совесть)

• Жанның азығы – ұждан.

• Ол үш қасиеттен тұрады: қанағат, әділет, мейірім.

• Адамды нәпсіден сақтайтын күш – ар.

Шәкәрімнің айтуынша адамды тура жолға бастайтын үш ақиқат бар:

👉 Аллаға сену, жанның мәңгілігін мойындау, арлы болу.

Осыны ұстанған адам өмірде адаспайды.

2. Егер материалдық тұрғыда алсақ, қарапайым өмір сүруге керекті тамақ, су, жылы жататын жер тб жетеді. Рухани тұрғыда, адам уақыт өте келе жалғыздықтан есінен адасуы мүмкін. Ондай жағдайда ол адамға не қасына бір жолдасы керек, не өзінің руханиятын толығымен бір бағытқа қарай жұмсайды(құлшылық, медитация тб)

3. Жалғыздық пен бірлік екеуі де адам үшін маңызды деп ойлаймын. Бірлік маңызы айтпаса да түсінікті, адам қоғамдық бір жаратылыс болғандықтан, оның айналасынад адамдар болуы талаб етіледі. Ал жалғыздыққа келсек, ол затпен қатпен қатты әуестенбеу керек. Жоғарыдағы айтқанымыздай, ұзақ мерзімді әсері өте жаман. Алайда ондай нәтижеге, яғни жалғыздықтан есінен адасуға дейін жетпеу үшін, үлкен бір рухани жігер-қайрат керек. Ол зат өкінішке орай қазіргі кездегі адамдарда сирек кездеседі.

Шынымды айтсам, белгілі бір ой түйу оңай болмады. Бар айта алатыным: автор күнделікті қарбалас, материалды бір дүниеде бір сәт тоқтап, жан жағына қарап, ойлануды жөн көреді. Айналаға "неге?", "қалай?", "расымынде солай ма?" секілді сұрақтарды қоя біледі. Алайда көпшілік оның бұл әрекетін тіпті қалжыңсыз қабылдамайды екен.

Адам туылғанда өте әлсіз болады. Уақыт өте келе қабілеттері мен ой-санасы дамып, шарықтау шегіне жетіп, қайтадан әлсірей бастайды.

Ешкім адамның қалай ойланатынын түсіндіріп бере алмайды. Көне философиялық кітаптардың өзі жауаптарынан бұрын, көп сұрақтар туғызады.

Жануарлардың да адам секілді ой-санасы бар, бірақ философтар бұл тұжырыммен келіспейді және оны жоққа шығарады. Автор философтармен келіспейді, яғни жануарлардың да ойлау жүйесі бар дейді. Ол жануарларда интеллект пен білім бар, жақсылық пен жамандықты айыра білетінін айтады.

«Хай Якзан» романы философиялық шығарма, онда адамның табиғаттан өзін-өзі танып, ақыл арқылы Жаратушыға жету жолы суреттеледі.

Басты кейіпкер — елсіз аралда өсіп, аңдармен бірге өмір сүрген бала. Ол табиғатты зерттеп, ақыл күшімен жан, рух, тіршілік мәнін түсінеді. Және бұл туынды кейінірек Еуропаға аударылып, Даниель Дефоның «Робинзон Крузо» шығармасына әсер етеді.

Менің ойымша, Ибн Туфейлдің «Хай Якзан» шығармасы бізге бір үлкен парадоксты көрсетеді: Хай — жалғыз, бірақ ол шындыққа жақын. Ал адамдар көп, олар өркениетті, бірақ ақиқаттан алыстау. Елсіз аралда ешқандай қоғам, мұғалім, кітап жоқ болса да, Хай ақиқатқа жетті. Яғни кейде жалғыздық адамды жоғалтпайды, қайта оның ойына еркіндік береді.

Сонымен, шығармадағы басты түйін: білім мен ақиқат сыртқы әсерден емес, адамның ішкі оянуынан басталады. Яғни біз кейде мектеп, қоғам, дәстүр үйреткен шеңберде ғана ойлап қаламыз. Ал Ибн Туфейлдің кейіпкері сияқты адам табиғатқа, жанға, өз ойына терең үңілсе, ақиқатқа жақындай алады.

Романның басты кейіпкері — Хай ибн Яқзан. Ол аралда жалғыз өзі өсіп, табиғатпен үндесте өмір сүріп, ешқандай адаммен немесе дінмен таныспай-ақ Жаратушы туралы, ақиқат туралы білімге ақыл мен бақылау арқылы жетеді.

Кейінірек ол басқа адам — Абсальмен кездесіп, оған да өзінің таным жолын түсіндіреді. Абсаль дін арқылы Алланы таныған адам болса, Хай — ақыл арқылы.

ИБН ТУФЕЙЛДІҢ БАСТЫ ОЙЫ:

Ақыл мен табиғи ойлау — шынайы білімге апаратын жол.

Дін мен философия — қайшылықта емес, бірін-бірі толықтырады.

Адам баласы қоғамнан тыс, табиғат аясында өмір сүрсе де, өзінің жан дүниесі арқылы Жаратушыны тани алады.

Ақыл — Алланы танудың құралы.

Қорытынды:

Ибн Туфейльдің жеткізгісі келгені — адам баласы ақыл мен рухани ізденіс арқылы, сыртқы ықпалсыз да Жаратушыны тани алады. Бұл роман — ақыл мен діннің үйлесімі туралы терең философиялық шығарма.

Алдыңғы "Дерексіз философ" мәтінінде айтылып кеткендей - адам өте әлсіз жаратылыс. Өмірге келген сәби белгілі уақыт ата-анасының жәрдемінсіз өмір сүре алмайды. Біз аңдар секілді туыла салып жүріп, не істеп, не қою керектігін бірден анықтай алмаймыз. Сол секілді қоршаған ортамыз, айналамыздағы адамдар - бастапқыда біз үшін өмірлік ұстаздар. Ал егер сенің қоршаған ортаң өзіңе мүлдем ұқсамайтын, тіпті басқа жаратылыс түрі(жабайы аң) болса ше?

Менің ойымша, ондай жағдайда адам сыртқы келбеті пенде, ал ішкі жан дүниесі жануардай болу ықтималдылығы көп. Алайда, оқиғадағы басты кейіпкер Хай секілді болсаң, әлі "адам болуға" үмітің бар десе болады. Хай "маугли" болса да, өзіндік рефлексия жасап, ой толғап, "неге?" деген сұрақтарын қойып, сол сұрақтарына жауап іздей алатын ерекше бала. Оның бұл болмысына сыртқы ортасы да әсер етті, яғни асырап алған еліктің қайтыс болып, сау дененің неге қимылсыз қалғаны оны таң қалдырады. Хай осы секілді сұрақтарды өзіне қойып, ізденіп, жаратылыс әлемін зерттеп - оның артында бір Жаратушы барын ұғады. Дүниеде барлығы уақытша, тек Жаратушы ғана мәңгі екеніне көзі жетеді. Осы секілді рационалды, оңай емес жолмен ақиқатты таныған адамның иманы берік болып, түрлі күмәндарға салынбасы анық.

Ақыл-ойды пайдаланып, табиғат заңдарын, әлемнің құпиясын зерттейді.

Соңында Жаратушыны тануға жетеді.

Автор адамның дамуын екі тұрғыдан қарастырады:

1)Фәлсафа - ақыл арқылы шындыққа жету.

2)Суфизм - жүрек, рух арқылы Жаратушымен тұтасу.

Шығармада Маугли, Робинзон кейіпкерлерімен салыстыру жасалады, бірақ Робинзон табиғатпен күрессе, Хай өзін және әлемді тануға тырысады.

Бұл роман XVII ғасырда латын тіліне аударылып, Еуропада танылды. Кейінірек Даниель Дефоның «Робинзон Крузо» шығармасына ықпал еткен.

туралы роман деп аталды. Шығарма XVII ғасырда ағыншын тіліне аударылды және сол арқылы Европа елдеріне тарай бастады. Бұл шығармадан біраз ойшылдар идея алды. Олардың бірі Даниель Дефоның Робинзон Крузо романы. Романды Пайғамбарға салауат айтудан бастайды. Ол бұл кітапты бір діндар досының өтініші бойынша жазған. Досы одан шығыс даналығының сырын түсіндіріп беруді сұраған. Оқуым бойынша автор ақиқатты табу оңай емес, оған жету үшін адам көп ізденіп, еңбектенуі керек. Ғалымдар мен әулиелер ақиқатты әртүрлі жолмен іздейді: бірі ақыл-ой мен логикаға, бірі жүрек пен рухани тәжірибеге сүйенеді.

Ибн Сина – адам көп ойланса, талпынса, ақиқат нұры біртіндеп ашылады дейді.

Ғазали – ақиқатқа жету сезімін өлеңмен сипаттайды.

Ибн Бадж жай білім жеткіліксіз, ерекше рухани хал қажет деп түсіндірген.

Автор мысалы бойынша

Тумысынан соқыр адам заттарды тек естіп біледі. Егер көзі ашылса, бәрін анық көреді. Бұл ақиқатты кітаптан оқып білу мен оны шын жүрекпен сезінудің айырмашылығына ұқсайды. Түсінуім бойынша негізгі ой

Ақиқатты тек сөзбен, кітаппен толық түсіндіру мүмкін емес. Шынайы таным жүрекке Алладан келетін нұр арқылы беріледі. Ғылым мен логика тек жол көрсетуші құрал.Роман кейіпкерін екі түрлі нұсқада дүниеге келгендігі жайлы айтылады. Яғни, біріншісі бір ақсүйек әйел жасырын босанып, баласын сандыққа салып теңізге ағызып жібереді. Екіншісі, табиғаттың ерекше жағдайынан балшықтан, күн мен ауаның ықпалымен адам өздігінен пайда болады.Кейіпкер есімі Хай деп аталады. Хай елсіз аралға тап болған кезінен бастап еліктің қолында өледі оның сүтімен азықтанады. Сол арқылы бала жануарлардың өмір сүруін үйрене бостайды. Адам болып туылған Хай еліктердік арасында өмір сүріп қимылдары тіпті дауысын салуыда жануарлармен тікелей байланысты болады. Уақыт өтуымен Хай есейеді және өзін жануарлардан ерекше жаратылыс екенін сезеді. Бұны біз ақыл ойдың оянуы деп атаймыз. Хай ақыл ойының дамуы барысында табиғатты зерттей бастайды.

Жігіт сүйгені үшін өлімнен де тайсалмайды, «Өлімге емес, тойға бара жатқандай» шыңнан секіреді.

Бұл – нағыз ғашықтың ерлігі, оның махаббатының тазалығын көрсетеді.

Ал қыз болса, сертіне берік бола алмайды, өлімнен қорқады, соңында тірі қалады.

Автор мұны арқылы адам жанының әлсіздігін, махаббат алдындағы қорқынышты ашып көрсетеді.

• Жігіт – намысты, батыл, уәдесіне берік.

• Қыз – жүрегі нәзік, бірақ әлсіз; уәдесін орындай алмайды.

• Осы қарама-қайшылық арқылы ақын нағыз махаббат пен жалған сезімнің шекарасын көрсетеді.

Жігіттің өлімі – рухтың жеңісі,

Қыздың тірі қалуы – ардың жеңілісі.

“Шың басындағы оқиға” – бұл тек ғашықтық өлең емес,

адамның рухани адалдығын, махаббат алдындағы жауапкершілігін көрсететін үлкен философиялық туынды.

Ақын әр оқырманға сұрақ қояды:

«Сен нағыз сүйе аласың ба? Әлде өмір тәтті болған соң сертіңді ұмытасың ба?»

Бұл шығарма — әр адамның жүрегіне, ар-ожданына бағытталған айна.

Шығарманы қысқаша түсіндіре кетсем, бұл Франклдың концлагерьде жүріп, адамдардың тірі қалуы денсаулыққа емес, өмірге мән мен үмітке байланысты екенін байқағаны-логотерапияның негізін қалайды. Ол науқастарға ақысыз көмектесіп, алғыс пен әділдіктің адамға күш беретінін дәлелдеді.

Қазіргі мысалдарда да Сәкеннің түрмеде өзіне мән табуын, адамдарға кіші жақсылық жасау арқылы, немесе таксидегі мүғалімге көмектесу, балшыққа батқан машинаны шығару арқылы алғыс алып, ұсақ болсада, шынайы көңіл көтеретін оқиғалар арқылы ақ өмірге деген құштарлықтың оянуын логотерапияның негізі ретінде түсіндіреді.

Бұл шығарма бізге өмір қаншалықты қиын болсада, оның ішінде өзіңді жоғалтпай, мән іздеуге құлшынысты жоғалтпаудың маңызын түсіндіреді. Кейде біз аптаға немесе келеп жатқан айға планданып қойған событиеміз болса, соны күту алдында өмір сүреміз. Ал керісінше жағдайда, ұсақ болсын мақсат болмаса мән жоғалта бастап, депрессияға түсеміз.

Лекцияда атап өтілген Абайдың 15ші қара сөзі: “Егерде есті кісілердің қатарында болғың келсе, күніне бір мәртебе, ең болмаса айына бір өзіңнен есеп ал!” Және Эйнштейннің:” Стремись не к тому чтобы добиться успеха, а к тому чтобы твоя жизнь имела смысл!” сөздері осы тақырыпты ашуға дәл келеді.

Яғни өмірде адамдар бар жетістікті эмоциялық немесе материалдық құндылықтарға тірейді, мысалға Мұхтар Шахановтың “Құз басындағы оқиға” еңбегін айта аламын. Ол жерде Жігіт өлімді таңдап, рухани тұрғыда жеңіске жетсе, Қыз өмірді таңдап, бірақ рухани тұрғыда жеңіледі. Бұл екі мәтін бір-біріне қарама қарсы рөл атқарады. Егер Франкл,  Мұхтар

Мән – еркін рух пен адамгершілікте десе

Мәнсіздік – қорқыныш пен ұятта

дейді.

Қорытындылай келе, Егер логотерапия мен Шахановты біріктірсек, екеуінің ортасында бір шындық тұйысады:Адамның өмірлік мәні – өз таңдауы мен адалдығында. Менің бұдан түйгенім, өмірде қанша қиыншылық тусада, оны өмірдегі сынақ және оқытушы сабақ ретінде қабылдап, әрі қарай өмірдің мәнін іздеу және оны жоғалтпау.

2. «Құз басындағы оқиға» шығармасында екі адам - аң аулауға шығып, қиын жағдайға тап болады. Сол кезде жігіт батыл, сабырлы адам екенін, ал қыз баласы болса қорқақ екенін көреміз. Автор осы арқылы нағыз ер адамның қандай болатынын көрсетеді. Әңгіме бізге қиын сәтте қорықпай, өз намысыңды сақтауды үйретеді. Меніңше, бұл шығарма адамды батылдыққа және өзіне сенуге тәрбиелейді.

Бірінші анық – Жаратушы бар. Шәкәрім бұл дүниеде бәрі белгілі бір заңдылықпен жаратылғанын айтып, оны ешкімнің жоққа шығара алмайтынын түсіндіреді. Табиғаттың, адамның, өмірдің күрделі жүйесі кездейсоқ пайда бола алмайды, демек бәрінің иесі – Жаратушы. Ол адамды сенім мен иман арқылы рухани тазалыққа шақырады.

Екінші анық – жанның өлмейтіні. Шәкәрім адам өлген соң оның денесі топыраққа айналғанымен, жаны мәңгі өмір сүретінін айтады. Бұл сенім адамды жамандықтан сақтап, жақсылық жасауға итермелейді. Себебі әрбір ісіңнің сұрауы бар екенін сезген адам әділ болуға тырысады.

Үшінші анық – ұждан. Ұждан – адамның ішкі даусы, ар-ождан мен әділеттің өлшемі. Шәкәрім «ұждан – жанның азығы» дейді. Егер адам ұжданына қарсы шықпаса, ол шынайы бақытты бола алады.

Менің көзқарасым бойынша, бұл ой өте орынды. Адамды жануардан ажырататын басты қасиет — руханилық, яғни мейірім, қайырымдылық, махаббат және ар-ождан. Қазіргі қоғамда материалдық құндылықтар бірінші орынға шыққанымен, шынайы бақыт пен үйлесімді өмір тек рухани даму арқылы келеді.

Сондықтан, меніңше, руханилық — адамның ішкі жарығы, ол біліммен, иманмен, әділдікпен, сұлулықты сезіне білумен және өзгелерге жақсылық жасауға ұмтылумен қалыптасады. Егер әр адам өз жанын тазартуға, нәпсісін жеңуге тырысса, онда қоғам да, әлем де үйлесімді болар еді.

Осы рухтың бізге ерекше берер заты: қандайда бір рухани құндылықтар, ар ұят, нәпсі және тағыда басқасын тізіп айта берсе болады. Біздегі ерекшелік: бойымызда қалыптасқан қандайда бір рухани идеялогия, құндылық аясында белгілі таңдаулар жасап, тіпті сол бойынша өмірлік мақсат пен мағынаны анықтаймыз. 

Алайда, өкінішке орай мұндай ішкі хәл барлық адамға бұйыра бермейді. Кей адамдар мәтінде айтылғандай материалды, осы өмірдің физикалық заттарымен шектеліп қалған. Бар айтары, ойы, айналысатын ісі сол заттарға байлаулы. Ондай адамдарға тек өз рухани кемелдену жолын табуына тілектеспін.

1.Бірінші кіріспеде ол адамның пайда болуы мен эволюциясы жайлы сөз етеді. Бұл қалай?

Миллиондаған жылдар бұрын жер бетінде тірішілік пайда болған. Уақыттың өтуімен ең күрделі, ең ақылды жаратылыс бұл- адам дүниеге келген. Бірақта адамдар басында ақылды жануар сияқты ғана болған. Бұл қалай? Яғни, адам тек ойлайды бірақ жақсы мен жаманды ажырата алмайды. Адамның адамға айналу үшін оған Жоғарғы Рухтың Нұры берілген деп айтылған. Бұл жердегі Жоғарғы Рух бұл - Жан. Адам жан арқылы рухани қасиеттерге еге болды. Сүйіспеншілік мейірім қайырымдылық сияқты.

2. Негізгі бөлімдерді қарастырар болсақ, Жан мен табиғи күштің айырмасы жайлы айтылған. Яғни ғалымның айтуынша, табиғи қозғалысты материалдық әлем басқарады, ал жанды рухани бастау, адамның ниеті басқарады. Жан таза болса адамда рухани денгей жоғары болады, яғни адам даму жолымен, дұрыс жолмен өмір сүреді, ал “кірлеген жан” адамды бұрыс жолға алып барады.

3. Ақиқат пен жақсылық жайлы айтар болсам, ақиқатты түсіну әр адамның өзіндік жауапкершілігі. Шын руханилық - жақсылыққа ұмтылу. Бірақ мақсатқа жету үшін бәрін жасауға болады деген түсінік емес. Ақиқат пен жақсылық, әдікдік пен руханилық зорлық арқылы емес, ішкі талпыныс, сабыр арқылы келеді.

4. Руханилықтың мәнін мен түсінгенім бойынша, руханилық - адамды адам етіп отырған ең басты қасиет. Руханилық тек ғана ақыл емес, сонымен қатар мейірім, сабыр, махаббат пен жылулықтанда тұрады. Рухани сезімдерсіз адам қәтігез сезімсіз жанға айналады. Рухани жан болса - өзінің бойындағы иглікіті өзгелерге тарата білетін жан.

5. Ғалым еңбегінде Руханилықты бірнеше негіздерге бөліп қарастырған:

•Білімдік негіз-адамның дамуы, ақиқаттықты түсінуге пайдалану.

•Имандық- жоғарғы рухқа сену, Құдайға сену иман келтіру;

•Морльдық негіз- адамгершілікке ар ожданға негізделген

•Эстетикалық негіз - Нұрмұратов әсемдік пен үйлесімділікті рухани өмірдің көрінісі деп біледі. Әсемдік — тек сыртқы сұлулық емес, адамның ішкі нұры мен ойының тазалығы. Сұлулықты сезіну – рухтың нәзіктігі мен тереңдігін білдіреді. Менің ойымша бұл әсемділікт, сұлулықты адамның қасиеттері арқылы көру.

•Философиялық негіз - өмірдің мәнін түсіну, өмірдегі адамның орнын түсіну оны табу.

•Психологиялық негіз - ішкі сезім, ішкі тыныштық арқылы эмоцияны басқару, нәпсіні тию.

Қортынды ойымды жеткізер болсам, мен бұл еңбекті оқи отырым өзіме не алдым? Деген сұрақты қойғым келеді. Нұрмұратовтың еңбегі арқылы мен адам ақылмен біліммен ғана адам болмайды, адамды адам ететін оның жаны, жан дүниесі екенін түсіндім.

Жолда қалада бірінші рет болған адамдай терезеден басын шошайтып, жан жағына таңырқай қарады. Құтты бір үңгірден шыққан сияқты...ахах...

Қысқасы үйіне жетіп қалдық. Соңғы бұрылыстар бірінде "Ыыы, иә иә, осы жер! Үйім осы жерде!" деп қуанан жөнелді. Әріптестеріміз бір бірімізге аң-таң күйде қараймыз. Себебі ол маңайдағы үйлер бәрі қирап тұрған еді. Келдік. Үйім дегені бос жатқан, талдың басындағы сұр топырақ жер. Дым жоқ жерде "Міне, міне, мынау кіреберіс, анау ас үй! Кіре беріңдер" дегенінде жүзіне бірер мезет қарадықта, кері айналып, қайттық. Кейін кері қайтып, "көмектесуге" шештік.

Жұмыс барысында бұл адамның өзінің үйіне, туған жеріне деген рухани байланысы жоғары болғаны соншалық, есінен адасқан екен. Жаным ашыды. Алайда бір ойлап қарасаң, бәлкім мұнда тұрған ештеңке жоқ. Бәлкім нағыз бақыт сол кісіде шығар. Айналадағы материалды зат қызықтырмайды, тек айналаға еш зияны не пайдасы жоқ "өз әлемінде" болу...

Ал, позитивті еркіндік-бұл адамның өз өмірін өзі басқаруы, өзінің “иесі” болуы. Яғни, сыртқы шектеулер болмаса да, адам ішкі жағынан — қорқыныштан, тәуелділіктен, білімсіздіктен, немесе өз әлсіздігінен бос еместігі.

Бірақ, Позитивті еркіндік жиі қауіпті бағытқа кетуі мүмкін.

Кейбір билік “біз сені өз игілігің үшін мәжбүрлейміз” деп, адамды шектеуге көшеді. Осы жерден Берлин демократия мен еркіндіктің әрқашан бір нәрсе емес екенін айтады: демократия болуы мүмкін, бірақ жеке тұлға заң шектеулерімен еркін болмай қалуы мүмкін. Мысалы, Руссоның “адамдарды еріксіз еркіндікке мәжбүрлеу” тұжырымы. Және “Матрица” фильмі, онда адамдар өз еркімен өмір сүріп жатырмыз деп ойлайды, бірақ шын мәнінде олардың өмірі басқарылып отырады — бұл да Берлин сипаттаған “жалған еркіндік” мысалы.

Бұл маған “еркіндік атынан сөйлейтін, бірақ бәрін өз қалауынша басқаратын жүйелерден сақ болу керек” деген ой берді.

Менің түйгенім, ең дұрысы негативті және позитивті еркіндіктерді тең ұстау: адамды шектемеу, бірақ оған өз еркіндігін қолдануға жағдай жасау. Еркіндік — өз өміріңнің авторы болу, бірақ сонымен бірге өз парағың үшін жауап беру.

Берлиннің ойынша, негативті еркіндік адамды сыртқы қысымнан қорғайды. Ол либерализмнің өзегін құрайды және адамның жеке өміріне мемлекет немесе қоғам араласпауын талап етеді. Бірақ әлеуметтік теңсіздік пен кедейлік жағдайында мұндай еркіндік тек формалды сипатта қалады. Еркіндікті сезіну үшін адамға ең әуелі лайықты өмір сүру жағдайлары қажет.

Позитивті еркіндік адамның өз “Менін” басқару қабілетімен байланысты. Дегенмен, тарихта бұл ұғым жиі бұрмаланып, тиранияны ақтауға пайдаланылған. Егер билік «адамды өз бақыты үшін мәжбүрлеу керек» десе, бұл еркіндік емес, зорлыққа айналады. Руссо мен кейбір идеологтар осылай халық атынан жеке еркіндікті шектеген.

Берлин демократия әрқашан еркіндік әкелмейтінін атап өтеді. Көпшіліктің билігі азшылықтың құқықтарын шектей алады. Сондықтан ең бастысы - биліктің кімнің қолында екені емес, оның шектелу деңгейі. Абсолютті билік қай пішінде болса да, еркіндікке қауіп төндіреді.

Философ еркіндік пен әділдік, теңдік, қауіпсіздік сияқты құндылықтардың арасында үнемі тепе-теңдік іздеу қажет дейді. Бір құндылықты сақтау үшін басқасын шектеу - адамзат өмірінің табиғи қайшылығы. Осыдан Берлин плюрализм идеясын ұсынады: барлық құндылықтарды бір өлшемге сыйғызуға болмайды.

Нағыз еркін қоғам - әр адамның қадірі мен дербестігі қорғалатын қоғам. Еркіндік - мақсат қана емес, адамның мәнін айқындайтын басты қасиет. Ол жауапкершілікпен және саналы таңдау мүмкіндігімен қатар жүреді.

Осылайша, Берлин еркіндікті тепе-теңдік пен шектеу арқылы жүзеге асатын өмірлік құндылық ретінде түсіндіреді. Оның идеялары бүгінгі демократиялық және гуманистік қоғамның рухани негізіне айналған.

(Сахна. Таңертең. Иан терезеден балалардың ойнап жүргенін қарап отыр. Оның жүзінде сағыныш пен мұң бар. Анасы жанына келеді.)

Анасы (жұмсақ дауыспен): Иан, неге терезеге қарап отырсың, балам?

Иан (мұңайып): Мен де олар сияқты ойнағым келеді, мама… Бірақ олар мені қабылдамайды.

Анасы (жымиып): Балам, әр адам өз уақытында жарқырайды. Ешқашан өзіңе күмәнданба. Сенің жүрегің бәрінен күшті ❤️

(Анасы оның иығына қолын қойып, сыртқа шығуға итермелейді. Иан ойын алаңына келеді.)

(Балалар ойнап жүр. Қыз бала оны байқап қалады.)

Қыз бала (жақындап): Сәлем! Сен неге жалғызсың?

Иан: Сәлем… мен тек ойнағым келеді. Бірақ мені басқалар түсінбейді.

Қыз бала (жымиып): Мен сені түсінемін. Кеттік, мен сені таныстырамын!

(Екеуі балаларға жақындайды.)

Қыз бала: Балалар, бұл — Иан. Ол да бізбен ойнағысы келеді.

Бала 1 (күдіктеніп): Ол… ойнай ала ма?

Иан: Менің жолым сәл басқаша, бірақ мен де күле де, қуана да аламын.

Бала 2 (ойланып): Біз ойлаған едік, сен бізден өзгеше деп…

Қыз бала: Барлығымыз өзгешеміз ғой! Бірақ сол айырмашылықтар бізді жақындатады 🌈

Иан: Айырмашылық — қабырға емес, көпір.

Бала 1 (жылы дауыспен): Иә… Кешір, Иан. Кел, бірге ойнайық.

(Балалар қоршаудың есігін ашады. Иан арбасымен жақындайды. Барлығы бірге ойнай бастайды.)

(Сол сәтте анасы алыстан қарап тұрады, жүзінде көз жасы мен қуаныш бар.)

Анасы (ақырын): Міне, көрдің бе, балам… Ең мықты қабырғалар — жүректе, ал сен оны бұздың 💖

Иан (күлімдеп): Міне, енді ешқандай қоршау жоқ.

Мұндай болмыс қазіргі заманауи психологияда да жиі кездеседі. Әсіресе бұл "дертпен" кішкентай балалар ауырады. Ата-анасының, достарының тарапынан ала алмаған назарды қалай болса да түрлі әдістермен жаулап алуға тырысады. Мысалы бір жетістікке жету арқылы "Мам, пап, көрдіңіздер ме? Бұны мен істедім!" дегендей үмітпен қарайды. Шығармадан түсінгеніміздей-ақ бұл мәселе тек балаларға ғана емес, кез келген қоғамның мүшесі болған мына бізге қатысты бола алады.

Маркузе шынайы бостандық таңдау санының көптігі емес, адамның не таңдай алатыны мен таңдайтыны екенін айтады: тұтыну, бренд, көңіл көтеру – бостандық емес, бақылаудың заманауи формасы. Маркузе мәтінде айтып кеткендей «Қожайынды еркін таңдау… қожайын мен құлдың қарама-қайшылығын өзгертпейді». Осындай қоғамда оппозиция, сын айту, балама ой айту мағынасыз болып қалады, себебі бәрі статус-квоға бейімделген. Тіпті жұмысшы табы да революциялық күш емес, өйткені олар да жүйе ұсынған жайлылық пен тұтыну арқылы интеграцияланған. Сондықтан Маркузе өзгерісті тек шеттетілген топтардан – кедейлерден, азшылықтардан, жастардан көреді.

Бұл мәтіннің маңызы – қазіргі қоғамдағы еркіндіктің шын мәнін қайта ойландыру. Сабақ: қажеттіліктеріміздің қайсысы өзіміздікі, қайсысы қоғам тықпалағаны екенін ажырата білу; сыни ойлау мен сананы сақтау; тұтынушылықты бақытпен шатастырмау. Маркузенің ойынша, бір өлшемді ойлаудан шығу – жалған қажеттіліктерден бас тарту және қоғам қалыптастырған ойлау шектеулерін бұзу арқылы ғана мүмкін.

Жұмысшы таптың еркіндігіне қатысты Маркузе Люксембургке сүйене отырып, олардың таңдауы да толық автономды емес екенін айтады. Себебі экономикалық тәуелділік адамды шынайы бостандықтан айырып, демократиялық ұрандардың мазмұнын формалды деңгейде ғана қалдырады. Бостандық, әділет, теңдік сияқты ұғымдар мағыналық тұрғыда бұлыңғырланып, идеологиялық қызмет атқара бастайды.

Сондықтан Маркузе үшін шынайы эмансипация мүмкіндігі жүйелі ойлаудан тыс тұратын, сыни санаға ие топтарда. Яғни өзгеріс пен еркіндік тек қалыптасқан идеологиялық шеңберден шыға алатын субъектілердің әрекеті арқылы жүзеге асады.

кей адамдар үшін өмірдің мәні – мағынада емес, көзге түсуінде. Бұл — философияда жиі талқыланатын «нағыз болмыс» пен «жалған даңқ» мәселесі.

Сот сахналары арқылы қоғамның өзі де кейде шындық пен өтірікті ажырата алмайтыны көрсетіледі. Яғни билік, әділет, ар-ұят деген ұғымдар әр уақытта бірдей жұмыс істей бермейді.

Қысқаша, спектакль адамның амбициясы, еркіндік шегі, жақсылық пен жамандықтың таңдауы туралы философиялық ой қалдырады.

Жұмысшы таптың еркіндігіне қатысты Маркузе Люксембургке сүйене отырып, олардың таңдауы да толық автономды емес екенін айтады. Себебі экономикалық тәуелділік адамды шынайы бостандықтан айырып, демократиялық ұрандардың мазмұнын формалды деңгейде ғана қалдырады. Бостандық, әділет, теңдік сияқты ұғымдар мағыналық тұрғыда бұлыңғырланып, идеологиялық қызмет атқара бастайды.

Сондықтан Маркузе үшін шынайы эмансипация мүмкіндігі жүйелі ойлаудан тыс тұратын, сыни санаға ие топтарда. Яғни өзгеріс пен еркіндік тек қалыптасқан идеологиялық шеңберден шыға алатын субъектілердің әрекеті арқылы жүзеге асады.

Қорытынды:

«Бір өлшемді адам» еңбегінің негізгі түйіні – заманауи индустриалды қоғам адамның сыни ойлау қабілетін әлсіретіп, оны дайын идеялармен, жалған қажеттіліктермен және тұтынушылық құндылықтармен шектейді. Маркузе сипаттаған «бір өлшемділік» – адамның тек сыртқы жүйе ұсынған шеңберде ойлап, соның нормаларына толық тәуелді болуы. Мұндай жағдайда тұлға өз бостандығын, дербес таңдауын және ішкі рухани тереңдігін жоғалтады.

Құдай – жоғарғы болмыс, әлемді жоқтан жаратқан.

2) Антропология:

Адам — әлемнің ең ерекше жаратылысы, мәңгі жан иесі.

3) Философиялық-психологиялық талдау:

Уақыт, ес, ішкі рухани өмір, еркіндік туралы терең ойлар.

Августин философиясы — христиандық дүниетанымның теориялық негізі, әрі Еуропа мәдениетінің рухани іргетасы.

Августин үшін адам мәселесі ерекше маңызға ие. Дүниенің сан алуандығына қарамастан, адамның материалдық табиғаттан бөлек, парасатты жанға ие болуы оны басқа жаратылыстардан айрықшалайды. Адамның тағы бір ерекше қасиеті- ерік еркінділігі. Бұл ерік- адамның іс-әрекетінің субъективті бастауы болып табылады. Ол жанды материалды емес, мәңгі әрі өз шешімдерінде толық ерікті деп тұжырымдайды. Августин философиясының басты ерекшелігі- ақиқатты сыртқы әлемнен емес, адамның ішкі жанынан іздеуді ұсынуы. Ол білім мен ақиқат Құдайдың әр жанға берген ішкі нұры арқылы танылады деп есептеді. Осылайша, Августин антикалық дәуірдің объективті ойлау жүйесінен христиандық, субъективті философияға өтудің негізін қалады. Оның "Тәуба" атты автобиографиялық еңбегі осы рухани ізденістің жарқын көрінісі болып табылады. Оның бұл мұрасы Батыс ойының дамуындағы алтын қазына болып саналады.

Оған әсер еткен бағыттар:

• скептицизм

• Платон философиясы

• неоплатонизм

• манихейлік (ерекше ықпал еткен)

Августин бойынша:

• Құдай — ең жоғарғы болмыс.

• Дүние Құдайдың еркімен жоқтан жаратылған.

• Адам — ерекше жаратылыс: тән + жан + ерік.

• Жан материалдық емес, мәңгі, ерікті.

• Бірақ адамның істегенінің бәрін шын мәнінде Құдай жасайды.

• Құдай алдын ала кей адамдарды құтқаруға, кейбірін мәңгілік азапқа таңдайды.

Ол шіркеу әкелерінің ішінде ең ықпалдысы болып саналады. Оның ең танымал еңбегі – “Тәубе” (“Confessiones”). Жастық шағында түрлі философиялар мен ләззатқа берілген. Манихейлік, скептицизм, платоншылдық сияқты ілімдерді зерттеген. Бірақ олардың ешқайсысы адам жанының шынайы тыныштығы мен ақиқатын түсіндіре алмағанын сезді. Көп ізденістен кейін христиандықты қабылдап, рухани өмірдің маңызын түсінді. Оның басты идеялары: Ақиқатты сырттан емес, адамның ішінен табуға болады, Жамандық деген жеке күш емес, Адамның еркі бар, бірақ ол әлсіз, Адамның мақсаты – рухани тазару және Құдайға жақындау.

Сократ

– Философияның орталығына адамды қояды.

– «Ізгілік = білім» деп түсіндіреді.

– Жамандықтың себебі — надандық, ал адам табиғаты бойынша ізгі.

– Майевтика (сұрақпен ой тудыру) әдісі, логика, этика, рационализм.

– Бақыт — жанның жетілуі.

Абай

– Адам болудың шарты ретінде үш қасиетті көрсетеді:

нұрлы ақыл + ыстық жүрек + қайрат.

– Адамды жетілдіруде білім мен рухани тазалық маңызды.

– Гуманистік бағыт: адам өзін тәрбиелеу арқылы ғана шынайы кемелденеді.

Шәкәрім

– Адамды «ар ілімі» арқылы түсіндіреді.

– Ұждан — адам болмысының негізгі өзегі (ұят, қайырым, әділет).

– Адам – табиғат пен қоғамның тұтас жүйесіндегі тіршілік түйіні.

– Адамның жоғары деңгейі — нәпсіні жеңген, арлы адам.

– Бақыт пен үлгіні сырттан емес, ішкі дүниеден іздеу керек. Мақаланың негізгі идеялары: Сократ – ақыл мен білімді алдыңғы орынға қойса, Абай – ақыл, жүрек, қайрат үйлесімін шарт етті, Шәкәрім – адамды адам ететін ең басты күш ретінде “ұжданды” атады. Үшеуін байланыстыратын ортақ идея:Адамның құндылығы мен кемелдігі оның ішкі рухани дүниесіне, адамгершілігіне байланысты.

Бұл мақала: қазақ ойшылдарының әлемдік философиямен идеялық сабақтастығын көрсетіледі; адамгершілік, білім, ар, ұждан туралы түсініктердің қайдан шыққанын ашып береді; Абай мен Шәкәрім көзқарастарының түп-тамыры Сократ идеяларымен ұқсас екенін дәлелдейді.