เป็นหนึ่งในรูปแบบที่ใช้ในการแต่งคำประพันธ์

โดยจะมีรูปแบบคือ

• วรรคหน้าจะใช้คำเพียง 5 คำแบ่งการออกเสียงเป็น 2 และ 3

• วรรคหลังจะใช้คำ 6 คำแบ่งการออกเสียงทีละ 3 คำ

หรือที่เรียกง่าย ๆ ว่า หน้า 5 หลัง 6

กาพย์ยานี ๑๑ เป็นลักษณะคำประพันธ์ที่ใช้การเรียบเรียงที่มีฉันทลักษณ์กำกับ ทำให้ประพันธ์มีความไพเราะ

โดยเอกลักษณ์ของกาพย์ยานี ๑๑ ก็คือจำนวนคำที่ใช้ในการประพันธ์

อธิบายได้ว่า

“วรรคหน้าพาใช้ห้า วรรคหลังหนาใช้หกคำ

คะนึงพึงได้จำ ห้าหกคำจำขึ้นใจ”

คำสุดท้ายของวรรคแรกวรรคที่หนึ่ง (วรรคสดับ) สัมผัสกับคำที่สามของวรรคหลัง วรรคที่สอง (วรรครับ)

คำสุดท้ายของวรรคที่สอง (วรรครับ) สัมผัสกับคำสุดท้ายของวรรคที่สาม (วรรครอง)

(ดูแผนผังและยกตัวอย่าง)

ถ้าจะแต่งบทต่อไปต้องมีสัมผัสระหว่างบท

สัมผัสระหว่างบท ของกาพย์ยานี คือ

คำสุดท้ายของวรรคสี่ (วรรคส่ง)

คำสุดท้ายของวรรคสี่ (วรรคส่ง) เป็นคำส่งสัมผัสบังคับให้บทต่อไปต้องรับสัมผัสที่คำ

สุดท้ายของวรรคสอง (วรรครับ) ดัง

ได้ชื่อว่ายานี ๑๑ เพราะ จำนวนพยางค์ใน ๒ วรรค หรือ ๑ บรรทัด (๑ บาท) รวมได้ ๑๑ พยางค์

๑ บท มี ๔ วรรค วรรคหน้า ๕ พยางค์ และวรรคหลัง ๖พยางค์

ซึ่งภายใน ๑ บท จะมีสัมพันธ์ระหว่างวรรคอยู่ ๒ คู่ ได้แก่

๑ ) พยางค์สุดท้ายของวรรคแรก สัมผัสกับพยางค์ที่สามของวรรคต่อมา

๒ ) พยางค์สุดท้ายของวรรคที่สอง สัมผัสกับพยางค์สุดท้ายของวรรคที่๓

และสัมผัสระหว่างบทคือ พยางค์สุดท้ายของบท สัมผัสกับพยางค์สุดท้ายของวรรคที่

สองในบทถัดมา

เป็นคำประพันธ์ไทยประเภทกาพย์ ที่ได้รับความนิยมแต่งมากที่สุด กาพย์ยานี ๑๑ สามารถแต่งได้หลากหลายรูปแบบ ทั้งแต่งสลับกับคำประพันธ์ประเภทอื่นและแต่งเพียงลำพัง นิยมใช้บรรยายความงามของธรรมชาติ ความรัก ความเศร้า ความเหงา และเรื่องราวต่างๆ ในชีวิต มีรูปแบบการเขียนที่แน่นอนด้วย บท บาท และวรรค ตามแผนผังการเขียน

ฉันทลักษณ์กาพย์ยานี ๑๑

กาพย์ยานี ๑๑ วรรคหน้ามี ๕ คำ วรรคหลังมี ๖ คำ

วิธีการอ่าน วรรคหน้า(๕คำ)เว้นจังหวะ ๒/๓ คำ

วรรคหลัง(๖คำ)เว้นจังหวะ ๓/๓ คำ

สัมผัส

๑.)คำสุดท้ายของวรรคที่ ๑ สัมผัสกับคำที่ ๑,๒ และคำที่ ๓ ของวรรคที่ ๒

๒.)คำสุดท้ายของวรรคที่ ๒ สัมผัสกับคำสุดท้ายของวรรคที่ ๒

๓.)คำสุดท้ายของวรรคที่ ๔ สัมผัสกับคำสุดท้ายของวรรคที่ ๒ ของบทต่อไป (สัมผัสระหว่างบท)

ประโยชน์ของกาพย์ยานี ๑๑

กาพย์ยานี ๑๑ เป็นคำประพันธ์ที่ไพเราะและงดงาม เหมาะสำหรับผู้ที่ต้องการฝึกฝนการแต่งคำประพันธ์ไทย สามารถนำไปใช้สร้างสรรค์ผลงานได้หลากหลายรูปแบบ ดังตัวอย่างผลงานกาพย์ยานี ๑๑ ของกวีไทย เช่น กาพย์เห่เรือ กาพย์นิราศ และกาพย์ห่อโคลง เป็นต้น