"Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ

Người khôn, người đến chốn lao xao"

Đây có thể xem là châm ngôn sống của Nguyễn Bỉnh Khiêm của những năm tháng cáo quan về ở ẩn. Ông coi cách chọn nơi vắng vẻ của mình là “ dại”, nhưng đó là cái khiến bao người ghen tị và ngưỡng mộ. Ông nói rằng những người chọn chốn quan trường là những người “ khôn”. Một cách nói đã thể hiện sự tinh tế của tác giả- khen mà chê, điều này đã thể hiện ta khen mình mà chê người. Ở hai câu thơ hoàn toàn đối lập nhau từ ngôn từ đến dụng ý “ dại”- “ khôn”, “ vắng vẻ”- “ lao xao”. Bằng những lời thơ mang phép đối lập cực chuẩn, hai khối cực đã được hình thành- một bên là nhà thơ tự xưng ta ngạo nghễ, một bên là người và cái dại mà ta mang, bên kia là sự khôn của nhân loại; chốn thì vắng vẻ, chốn thì lao xao.

Đằng sau những đối cực ấy là những ngụ ý tạo thành phản đề khẳng định cho thái độ sống của Nguyễn Bỉnh Khiêm. Bản thân ông đã nhiều lần định nghĩa cái dại- cái khôn bằng cách nói ngược này. Cũng vì đời lấy cái lẽ này mà tính toán, tranh giành thiệt hơn, cho nên thực chất thứ chân lí mà tác giả luôn đề cập là thói thực dạng, ích kỉ làm tầm thường đi giá trị của con người, cuốn con người vào hố sâu của dục vọng không đáy.

Mượn cách nói ấy, nhà thơ đã chứng tỏ được một chỗ đứng cao hơn và đối lập với “ thói đời” đã bị sự hoa lệ của chốn phồn hoa che mờ đi đôi mắt. Nhà thơ chủ động tìm đến nơi vắng vẻ- không vướng bận bụi trần. Nhưng không giống với lối nói ngược của Khuất Nguyên thuở xưa “ Người đời tỉnh cả, một mình ta say” đầy u uất. Đương nhiên, đó là một lối sống mới mẻ, có sự hấp dẫn bởi vẻ đẹp đạo lí, cách biệt với “thói đời”. Nếu nhìn cuộc sống ấy theo quan niệm đạo đức nhà nho một chiều, người ta không dễ dàng chấp nhận những mầm mống lối sống mới đó. Trên tất cả, ông đã hòa giải được những phức tạp nội tâm bằng tinh thần tự tại và thái độ gián cách với thế tục, đứng trên thế tục. Nhưng xét đến cùng, đó mới chính là cái khôn của bậc đại trí, quay lưng lại với danh lợi, sống một cuộc sống an nhàn để giữ cho tâm hồn thư.Ở hai câu thơ trên, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã lồng ghép những biện pháp nghệ thuật bằng đôi bàn tay và bộ óc thần kì của mình, cách nói ngược được ông biểu diễn ở hai câu thơ đã thể hiện thái độ xem thường cái “ thói đời”. Hai câu thơ như nhằm khẳng định cho lối sống ung dung, tự do của ông và lên án những kẻ hám danh, bất nghĩa. Cụ thể hơn “ nơi vắng vẻ” là nơi thanh bình, yên tịnh xa cách thế giới xô bồ ngoài kia, sống với cái tâm “ dại” mang trọng ý là sống tự do, tâm tự tại. Khác với “ chốn lao xao” là nơi náo nhiệt phù hoa, là nơi “ ra luồn vào cúi”, trong đó chỉ có những con người đạp lên nhau mà tồn tại, bon chen nhau để đạt được cái lợi cho riêng mình. Tác giả đã rất dũng cảm khi đứng lên xem thường, lên án cái “ khôn” của người đời, lên án cái cách mà hàn ngàn con người chà đạp nhau mà sống. Qua hai câu thơ trên đã thể hiện được cái tâm hồn bình dị và cái tâm chính trực của Nguyễn Bỉnh Khiêm. Ông và những câu từ trong hai câu thơ như nhạc trưởng và dàn hợp tấu- hòa quyện với nhau một cách hoàn hảo đã tạo ra một câu thơ hết sức ý nghĩa, không dư không thiếu. Điển tích là Thuần Vu Phần uống rượu say nằm ngủ dưới góc cây hoè rồi mơ thấy mình ở nước Hoè An được công dành phú quý rất là mật thiệt vinh rồi sao đó bừng mắt tỉnh dậy thì hoá ra đó chỉ là một giấc mộng thấy dưới cảnh hoè vs nam chỉ có một tổ kiến mà thôi và từ đó cái điển tích này ám chỉ phú quý chỉ là một giấc chiêm bao ở đây chúng ta không thể thấy được cái việc xa lánh của tác giả Nguyễn Bích Khiêm hỏi cái công danh cáu vụ lợi tại một chốn quang trường mà ông cười cợt về vấn đề rằng phú quý và danh lợi ở kia chỉ là giấc chiêm bao mà thôi và chỉ là một cái giấc mơ vậy mà ai ở ngoài kia cũng giành giật với nhau.Cụm từ "Phú quý tựa chiêm bao" là con người ấy đã chọn hoà vào thiên nhiên,từng coi gió mặt trăng là "cố trí"là "tương thức".Thái độ "nhìn xem" là một tư thế đứng cao hơn,từ bên ngoài ở đây cho thấy được thái độ coi thường của tác giả đang đứng ở trên cao hơn nhìn xuống dưới ở những con người giành giật lẫn nhau tại ở chốn quang đường.Đối với nhà thơ danh lợi-địa vị-vật chất tác giả nhận thức công danh của cái phú quý chỉ là giấc mộng không cần phải mưu cầu,không cần phải tranh đoạt với nhau.Nhàn là triết lí sống, là phạm trù tư tưởng khá phổ biến của con người trung đại, mỗi người lại có cách thể hiện riêng. Với nhà thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm, quan niệm sống Nhàn của ông là: Sống thuận theo lẽ tự nhiên, hòa hợp với thiên nhiên, cuộc sống bình dị, lánh đục về trong, xem nhẹ vinh hoa phú quý, sống trong sạch. 

Bonus : 
Những lời thơ trong bài " Nhàn " đã thể hiện một cách chân thực triết lí sống nhàn của nhà thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm, đồng thời gợi ra cho tôi những suy nghĩ về quan niệm sống nhàn của một số bộ phận thanh niên học sinh trong xã hội hiện nay.Nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm ấy là sống gần gũi vui trọn với thiên nhiên. Đó là thái độ sống không vướng bận việc đời, không màng danh lợi. Đặt trong hoàn cảnh xã hội hiện nay, lối sống nhàn có thể hiểu là sống biết dành thời gian cho bản thân,biết nghỉ ngơi, thư giản,sống hoà mình với thiên nhiên.Hiểu đúng theo nghĩa này, nhàn thực sự là lối sống có tác động tích cực đến cuộc sống của chúng ta, giúp con người tận hưởng trọn vẹn từng phút giây của cuộc sống. Tuy nhiên,một bộ phận giới trẻ thanh niên, học sinh trong xã hội hiện đại ngày nay đang có những suy nghĩ hiểu lầm về lối sống " nhàn " ấy. Biểu hiện ấy chính là họ thường sống an phận, thủ thường, đua đòi , ăn chơi chác táng, không theo quy củ hay nề nếp. Họ lười biếng, không chịu lao động, thờ ơ với tất cả mọi thứ, họ để thời gian trôi qua kẽ tay mà không làm gì cả . Sống hôm nay không biết ngày mai, không ước mơ , lí tưởng , khi đã sa chân rồi thì mặc cảm,buông xuôi, thiếu ý chí , nghị lực vươn lên. Vì vậy bản thân của mỗi người chúng ta cần phân biệt lối sống nhàn như thế nào là đúng nghĩa không sa vào việc buông thả bản thân khi mình đang còn trẻ.