กาลครั้งหนึ่งนานมาแล้ว ณ บ้านพระนั่งดิน อันเงียบสงบในหุบเขาแห่งเมืองเชียงคำ มีชายชราคนหนึ่งชื่อว่า ตาแก้ว เขาเป็นหมอยาและผู้รู้พิธีกรรมโบราณที่ผู้คนเคารพนับถือ ตาแก้วมีภูมิปัญญาจากบรรพบุรุษที่สืบต่อกันมา และหนึ่งในพิธีกรรมที่สำคัญที่สุดก็คือ "พิธีเทียนสะเดาะห์"

พิธีนี้ทำขึ้นเมื่อมีคนในหมู่บ้านเคราะห์ร้าย เจ็บป่วยไม่หาย หรือประสบปัญหาแปลกประหลาดที่วิทยาศาสตร์อธิบายไม่ได้ ชาวบ้านเชื่อว่า เป็นเพราะกรรมเก่า หรือวิญญาณเร่ร่อนมาเกาะเกี่ยว

เทียนแห่งศรัทธา

ตาแก้วจะทำเทียนเล่มพิเศษขึ้นจากขี้ผึ้งผสมสมุนไพรจากป่าลึก และจารึกอักขระโบราณลงบนเทียนนั้น เทียนนี้เรียกว่า “เทียนสะเดาะห์” หรือ “เทียนสะเดาะเคราะห์” เมื่อถึงเวลากลางคืน ชาวบ้านจะมารวมตัวกันที่ลานพระนั่งดิน ที่ซึ่งองค์พระพุทธรูปประดิษฐานโดยไม่ต้องมีฐานเพราะ "พระไม่ยอมให้นั่งบนแท่น" ตามคำเล่าลือ

เมื่อจุดเทียนสะเดาะห์ แสงของมันจะส่องออกเป็นสีเหลืองทองเรืองรอง เชื่อกันว่าเปลวเทียนจะพาเอาเคราะห์ร้ายออกไปจากชีวิตคนผู้เข้าร่วมพิธี

วิญญาณผู้หลงทาง

อยู่มาคืนหนึ่ง ขณะที่พิธีกำลังเริ่มขึ้น ทันใดนั้นก็เกิดลมแรงพัดวูบ ทำให้เปลวเทียนเกือบดับ ตาแก้วหลับตาสวดมนต์ด้วยเสียงหนักแน่น แล้วกล่าวว่า:

“ผู้ใดเคราะห์กรรมติดตาม ให้ลอยลับไปกับลม
ผู้ใดดวงตกไร้ทาง ให้เทียนนำส่องทางกลับสวรรค์”

แล้วเทียนสะเดาะห์ก็สว่างขึ้นยิ่งกว่าเดิม

หลังจากคืนนั้น หญิงสาวผู้ป่วยหนักซึ่งนอนแน่นิ่งมาหลายเดือน กลับลืมตาขึ้นมาพูดประโยคแรกว่า:

“ข้าเจอแสงเทียนในความมืด มันพาข้ากลับมา”

ทุกคนต่างเชื่อว่า เทียนสะเดาะห์ไม่ใช่เพียงพิธีกรรมธรรมดา หากแต่เป็นแสงแห่งศรัทธาที่เชื่อมโลกมนุษย์กับดวงวิญญาณ

ตำนานยังคงอยู่

ตาแก้วล่วงลับไปในเวลาต่อมา แต่ลูกหลานของเขายังคงสืบสานพิธีเทียนสะเดาะห์ต่อไป และทุกๆ ปี เมื่อถึงวันพระใหญ่ ชาวบ้านบ้านพระนั่งดินจะรวมตัวกันที่ลานพระ จุดเทียนสะเดาะห์ และสวดมนต์ด้วยใจบริสุทธิ์

แสงเทียนในค่ำคืนนั้น ยังสว่างไสว… ไม่ใช่เพียงไล่เคราะห์ร้าย หากแต่เตือนใจผู้คนให้มีความหวัง ศรัทธา และเมตตาต่อกัน

กาลครั้งหนึ่งนานมาแล้ว ที่บ้านดอนไชย ตำบลเวียง อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา หมู่บ้านเล็กๆ ที่ตั้งอยู่ท่ามกลางภูเขาเขียวขจีและทุ่งนากว้างใหญ่ มีครอบครัวหนึ่งชื่อว่า “ปู่คำกับย่าจัน” อาศัยอยู่ในบ้านไม้หลังเก่า ทั้งสองเป็นคนใจดี ขยันขันแข็ง และขึ้นชื่อเรื่องการทำ แคบหมู ที่อร่อยที่สุดในหมู่บ้าน

แคบหมูของปู่คำย่าจันไม่เหมือนใคร เพราะกรอบนอกนุ่มใน หอมมันจนกลิ่นลอยไปถึงอีกฟากของหมู่บ้าน ใครได้ชิมก็ติดใจจนต้องกลับมาซื้อซ้ำ ชาวบ้านเรียกกันว่า “แคบหมูมหัศจรรย์”

แต่ไม่มีใครรู้ว่า เคล็ดลับของแคบหมูนี้มาจาก “กระทะวิเศษ” ที่ย่าจันได้รับมาจากหญิงชราลึกลับเมื่อสมัยยังสาว หญิงชรานั้นบอกไว้ว่า

“อย่าใช้กระทะนี้เพื่อล่อลวงผู้คน หรือโลภมากจนลืมแบ่งปัน ไม่เช่นนั้น แคบหมูจะหายไปตลอดกาล”

วันเวลาผ่านไป แคบหมูของย่าจันเป็นที่เลื่องลือ จนวันหนึ่งพ่อค้าใหญ่จากเมืองหลวงมาขอซื้อสูตรและขอกระทะวิเศษไปทำขายทั่วประเทศ ย่าจันลังเล แต่ปู่คำเตือนว่า

“ของวิเศษที่ได้มาด้วยน้ำใจ อย่าให้ต้องกลายเป็นของแลกเปลี่ยนด้วยเงินทอง”

ย่าจันจึงปฏิเสธข้อเสนอ และตัดสินใจสอนชาวบ้านที่ยากจนให้รู้วิธีทำแคบหมู โดยไม่ใช้กระทะวิเศษ แต่ใช้เตาถ่านธรรมดา ใส่ใจในทุกขั้นตอน และใช้วัตถุดิบจากหมู่บ้าน ผลปรากฏว่า แม้ไม่เหมือนแคบหมูจากกระทะวิเศษ แต่ทุกคนบอกว่า

“อร่อยไม่แพ้กันเลย เพราะเต็มไปด้วยน้ำใจและความตั้งใจ”

เมื่อย่าจันแก่ลง เธอก็ส่งต่อกระทะวิเศษให้หลานสาวชื่อ “น้อย” พร้อมคำสั่งเสียว่า

“ใช้กระทะนี้เมื่อถึงคราวจำเป็น และอย่าลืมว่าสิ่งสำคัญกว่ากระทะ คือหัวใจของผู้ทำ”

จนถึงทุกวันนี้ บ้านดอนไชยยังคงเป็นแหล่งทำแคบหมูขึ้นชื่อของอำเภอเชียงคำ มีทั้งแบบทอดใหม่ แบบอบ และแบบแพ็กขายไปไกลถึงต่างจังหวัด ผู้คนที่ได้ชิมยังคงรู้สึกว่า มีบางอย่างพิเศษในรสชาติของแคบหมูเหล่านี้ บางคนว่า อาจจะเป็นเวทมนตร์ บางคนว่า คือ “เวทมนตร์ของน้ำใจ”

คติสอนใจของนิทานเรื่องนี้

• ความอร่อยที่แท้จริงมาจากใจและความใส่ใจ ไม่ใช่แค่เครื่องมือวิเศษ

• เมื่อแบ่งปันความรู้และช่วยเหลือกัน ชุมชนก็จะเจริญ

• อย่าให้ความโลภมาทำลายสิ่งที่มีค่าที่สุด

กาลครั้งหนึ่งนานมาแล้ว ที่หมู่บ้านเล็ก ๆ ชื่อ "บ้านปี้" ในตำบลเวียง อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา มีป่าธรรมชาติอุดมสมบูรณ์ เต็มไปด้วยต้นไม้ใหญ่และดอกไม้ป่านานาพันธุ์ ในป่าแห่งนี้ มีฝูงผึ้งป่าที่ขยันขันแข็งบินไปมาตามดอกไม้ ดูดน้ำหวานมาสร้างเป็นน้ำผึ้งหอมหวานในโพรงไม้

ที่ปลายหมู่บ้าน มีชายชรานามว่า "ปู่คำหล้า" เขาเป็นคนใจดีและรักธรรมชาติ ปู่คำหล้าเคยเล่าว่า ครั้งหนึ่งตอนยังหนุ่ม เขาเดินเข้าป่าแล้วพบรังผึ้งใหญ่อยู่บนต้นมะขามเปรี้ยวเก่าแก่ ผึ้งเหล่านั้นไม่เคยทำร้ายใครเลย ตราบใดที่ไม่มีใครไปรังแกพวกมัน

วันหนึ่ง เกิดฝนตกหนักติดต่อกันหลายวัน น้ำในลำห้วยไหลหลาก ท่วมพื้นที่เกษตรของชาวบ้าน ชาวบ้านไม่มีอาหารและน้ำผึ้งกินเหมือนเคย ปู่คำหล้าจึงตัดสินใจเดินเข้าป่า ไปยังต้นมะขามเปรี้ยวเก่าแก่เพื่อขอน้ำผึ้งจากผึ้งป่า

ก่อนจะเก็บน้ำผึ้ง ปู่คำหล้าหยุดยืนหน้ารังผึ้งและพูดเบา ๆ ว่า
"เจ้าผึ้งน้อยทั้งหลาย ข้าขอเพียงน้ำผึ้งเพื่อแบ่งให้ชาวบ้านกินในยามยาก หากเจ้ายินดี ข้าจะสัญญาว่าจะปกป้องพวกเจ้าจากผู้ที่คิดร้าย"

ทันใดนั้น ผึ้งนับร้อยตัวก็บินวนรอบหัวปู่คำหล้า แต่กลับไม่ต่อยเขาเลย พวกมันบินกลับเข้ารัง แล้วทิ้งน้ำผึ้งหยดใหญ่ลงมาบนใบไม้ตรงหน้าปู่

ปู่คำหล้าถือว่าเป็นสัญญาณจากธรรมชาติ จึงเก็บน้ำผึ้งเท่าที่จำเป็นกลับไปแจกจ่ายให้ชาวบ้าน น้ำผึ้งหอมหวานและบำรุงกำลังให้ชาวบ้านมีแรงกายแรงใจฟื้นฟูไร่นา

ตั้งแต่นั้นมา ชาวบ้านบ้านปี้ก็เรียนรู้ที่จะอยู่ร่วมกับธรรมชาติ พวกเขาปลูกดอกไม้ป่าไว้ให้ผึ้ง และไม่เคยรังแกรังผึ้งป่าอีกเลย บางคนถึงกับเริ่มเลี้ยงผึ้งในสวนของตน และนำน้ำผึ้งมาแปรรูปเป็นของฝากให้ผู้มาเยือน

ไม่นาน น้ำผึ้งบ้านปี้ก็กลายเป็นของดีประจำตำบลเวียง ใครได้ชิมต่างพูดเป็นเสียงเดียวกันว่า
“น้ำผึ้งบ้านปี้ หอมหวานจากใจธรรมชาติ”

แง่คิดของนิทาน:
ธรรมชาติให้สิ่งดี ๆ กับผู้ที่เคารพและดูแลมัน ความร่วมมือและความขยันของชาวบ้านสามารถเปลี่ยนวิกฤติให้กลายเป็นโอกาสได้

ในหมู่บ้านเล็ก ๆ ที่ชื่อว่า "บ้านเวียง" ตั้งอยู่ในตำบลเวียง จังหวัดพะเยา มีเรื่องราวหนึ่งที่ทุกคนในหมู่บ้านรู้จักกันดี นั่นก็คือเรื่องของ "ไข่เค็ม" ไข่ที่ไม่เหมือนใคร เพราะมันมีรสชาติอันแสนพิเศษจนใคร ๆ ก็อยากลิ้มลอง

วันหนึ่งในช่วงต้นฤดูฝน ชาวบ้านในหมู่บ้านเวียงกำลังเตรียมตัวทำไข่เค็มตามประเพณีที่สืบทอดกันมาอย่างยาวนาน คุณยายสุภา ซึ่งเป็นผู้เชี่ยวชาญในการทำไข่เค็ม มีวิธีการที่ไม่เหมือนใคร เธอใช้ไข่เป็ดสด ๆ มาหมักในน้ำเกลือที่เธอเองได้สกัดจากแหล่งน้ำเกลือธรรมชาติในป่าข้างหมู่บ้าน ซึ่งมีทั้งรสชาติของเกลือและกลิ่นหอมของป่า

ยายสุภาอธิบายให้เด็ก ๆ ในหมู่บ้านฟังว่า "การทำไข่เค็มนั้นไม่ใช่แค่การดองไข่ในน้ำเกลืออย่างเดียว แต่ต้องใช้ความอดทน รอให้ไข่หมักในน้ำเกลือ 2-3 สัปดาห์จนเกิดรสชาติที่ดี"

"ทำไมต้องรอนานจังเลยล่ะครับ?" หนูน้อยต้อมถามด้วยความสงสัย

ยายสุภายิ้มและตอบว่า "เพราะว่าเวลาที่ไข่เค็มได้หมักในน้ำเกลือ มันจะค่อย ๆ ดูดซับรสชาติของเกลือเข้าไปในไข่ขาว และไข่แดงจะมีรสเค็มที่เข้มข้นขึ้น แต่ก็ต้องให้เวลาในการหมักเพราะถ้าไม่รอให้เต็มที่ มันจะไม่อร่อยเหมือนที่เราต้องการ"

หลังจากนั้นไม่นาน ไข่เค็มที่หมักไว้ก็เริ่มมีสีเหลืองทองสวยงาม ไข่ขาวจะเหนียวนุ่มและไข่แดงเข้มข้น พร้อมรสชาติที่อร่อยกลมกล่อม ชาวบ้านในหมู่บ้านเวียงต่างยิ้มแย้มและภูมิใจในผลิตภัณฑ์ท้องถิ่นของตัวเอง

ในวันเทศกาลประจำปีที่หมู่บ้านเวียงจัดขึ้น ชาวบ้านจะนำไข่เค็มมาจัดแสดงในงาน เพื่อให้ทุกคนได้ลิ้มลองและรู้จักรสชาติที่เป็นเอกลักษณ์ของบ้านเวียง

ในคืนนั้นที่ทุกคนมารวมตัวกันที่งานเทศกาล พวกเขามีความสุขกับอาหารและขนมต่าง ๆ รวมถึงไข่เค็มที่ทำจากมือของชาวบ้านในหมู่บ้าน ทุกคนต่างชื่นชมว่าไข่เค็มของที่นี่มีรสชาติที่พิเศษไม่เหมือนใคร เพราะมันมีเรื่องราวและความรักที่ซ่อนอยู่ในทุก ๆ ขั้นตอนการทำ

กาลครั้งหนึ่งนานมาแล้ว ในหมู่บ้านเล็กๆ ชื่อว่า บ้านล้า ที่ตั้งอยู่ท่ามกลางภูเขาและแม่น้ำยมในตำบลเวียง อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา อาศัยชนเผ่าหนึ่งที่เรียกตัวเองว่า ไทลื้อ พวกเขาอยู่กันอย่างสงบ เรียบง่าย และยึดถือวัฒนธรรมประเพณีมาแต่บรรพบุรุษ

ณ บ้านหลังหนึ่งในหมู่บ้านนั้น มีหญิงสาวนามว่า แม่คำไหม ซึ่งขึ้นชื่อว่าเป็นผู้ทอผ้าที่ฝีมือประณีตที่สุดในหมู่บ้าน ผ้าทอของแม่คำไหมงดงามจนแม้แต่เจ้านายในเมืองหลวงยังต้องส่งคนมาอุดหนุน

แม่คำไหมได้รับวิชาการทอผ้ามาจากยายหลวง ผู้เล่าให้ฟังว่า "การทอผ้าไม่ใช่แค่เรื่องของเส้นด้าย แต่คือเรื่องของหัวใจ ความอดทน และความรักต่อผืนแผ่นดิน"

วันหนึ่ง ฤดูแล้งมาเยือน บ้านล้าเผชิญกับภัยแล้งครั้งรุนแรง แม่น้ำยมแห้งขอด ไร่นาแห้งแล้ง ชาวบ้านทุกข์ยาก แม้ผ้าทอก็ขายไม่ออก เพราะผู้คนไม่มีเงินซื้อ

แม่คำไหมไม่ยอมแพ้ เธอเดินทางขึ้นเขาไปยังถ้ำศักดิ์สิทธิ์เพื่อขอพรจาก เจ้าแม่แม่ยม ผู้เป็นเทพแห่งสายน้ำ

เมื่อแม่คำไหมกราบไหว้ด้วยความตั้งใจ เจ้าแม่แม่ยมจึงปรากฏกายขึ้นในรูปหญิงชรา นางกล่าวว่า:

"หากเจ้าสามารถทอผ้าผืนหนึ่ง ที่บอกเล่าความอดทนของชาวบ้านล้า ความรักในผืนดิน และความเคารพต่อธรรมชาติ ข้าจะคืนชีวิตให้แก่แม่น้ำยม"

แม่คำไหมกลับมายังหมู่บ้าน และเริ่มทอผ้าผืนพิเศษ ด้วยไหมที่ย้อมจากเปลือกไม้ป่า ลวดลายที่ได้แรงบันดาลใจจากต้นข้าว แม่น้ำ และลายโบราณของไทลื้อ ทั้งหมู่บ้านช่วยกัน – เด็กๆ ปั่นด้าย ผู้เฒ่าผู้แก่ให้คำแนะนำ หนุ่มสาวตัดไม้ฟืนให้เธอ

หลังจากผ่านไป 7 วัน 7 คืน ผ้าผืนหนึ่งสำเร็จงดงามนัก เมื่อนำไปแขวนไว้ริมฝั่งแม่น้ำ ก็เกิดสิ่งอัศจรรย์ – ท้องฟ้าครึ้มฝน น้ำในแม่น้ำเริ่มไหลกลับมาอีกครั้ง ชาวบ้านดีใจยิ่งนัก

ตั้งแต่นั้นมา บ้านล้าก็กลายเป็นแหล่งรวมภูมิปัญญาการทอผ้าไทลื้อที่เลื่องชื่อ และแม่คำไหมได้รับการขนานนามว่า “แม่ครูผู้ฟื้นแม่น้ำ” ทุกปีในวันแรม 8 ค่ำ เดือนยี่ ชาวบ้านจะนำผ้าทอผืนใหม่ไปแขวนริมแม่น้ำ เพื่อรำลึกถึงการฟื้นคืนของธรรมชาติ และส่งต่อภูมิปัญญาสู่คนรุ่นหลัง

ในหมู่บ้านเล็กๆ แห่งหนึ่ง ชื่อว่า "บ้านปิ้" ตั้งอยู่ในตำบลเวียง อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา มีของดีประจำถิ่นที่ใครได้ลองลิ้มก็ต้องติดใจ — “กล้วยทอดบ้านปิ้” ขนมพื้นบ้านที่แฝงด้วยเสน่ห์ของวิถีชีวิตเรียบง่าย แต่เปี่ยมด้วยรสชาติและคุณค่า

กล้วยทอดบ้านปิ้ไม่ได้เป็นเพียงขนมธรรมดา แต่เป็นสัญลักษณ์ของความร่วมแรงร่วมใจในชุมชน ที่ชาวบ้านรวมกลุ่มกันตั้งเป็นวิสาหกิจชุมชน ใช้กล้วยน้ำว้าสุกพอดีจากสวนหลังบ้าน ปอกเปลือก ล้างให้สะอาด แล้วชุบแป้งสูตรพิเศษที่มีส่วนผสมจากแป้งข้าวเจ้า มะพร้าวขูด งาขาว และน้ำตาลปี๊บ ก่อนจะนำลงไปทอดในน้ำมันร้อนจนได้สีเหลืองทอง กรอบนอก นุ่มใน หอมกลิ่นกล้วยและแป้งที่เข้ากันอย่างลงตัว

ทุกเช้าในหมู่บ้าน จะได้กลิ่นหอมลอยออกมาจากบ้านหลังเล็กๆ ที่ทำกล้วยทอดขาย ทั้งส่งในตลาดเช้าเชียงคำ และขายหน้าบ้านให้นักท่องเที่ยวที่ผ่านไปมาได้แวะชิม บางคนถึงกับขับรถมาจากตัวเมืองพะเยาเพียงเพื่อซื้อติดไม้ติดมือกลับบ้าน

ป้าคำปัน หญิงสูงวัยเจ้าของสูตรกล้วยทอดเล่าให้ฟังว่า “สูตรนี้แม่เฮาส่งต่อมาจากอุ้ย (ยาย) สมัยก่อนเฮาใช้เตาถ่าน ทอดกล้วยวันละไม่กี่โล เดี๋ยวนี้มีคนมาช่วยหลายคน ทำส่งได้ทุกวัน มีกำลังใจ๋นัก เพราะคนมากินแล้วบอกว่าอร่อย”

กล้วยทอดบ้านปิ้จึงไม่ใช่แค่ของกิน แต่เป็นเรื่องราวของวัฒนธรรมท้องถิ่น ความหอมหวานที่ส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น และเป็นรายได้เสริมที่ช่วยให้ชาวบ้านมีชีวิตความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น

หากมีโอกาสผ่านไปทางอำเภอเชียงคำ อย่าลืมแวะที่บ้านปิ้ ตำบลเวียง เพื่อสัมผัสรสชาติของกล้วยทอดแสนอร่อย และพบกับรอยยิ้มอันอบอุ่นของชาวบ้านที่ใส่ใจในทุกขั้นตอนการทำ

วันหนึ่ง มีเด็กสาวชื่อน้อยจากหมู่บ้านใกล้เคียงมาหาคุณยายคำมูล เธอมีอาการปวดขาอย่างรุนแรงหลังจากเดินขึ้นเขา คุณยายคำมูลจึงทำลูกประคบสมุนไพรให้เธอ โดยใช้สมุนไพรจากป่าใกล้บ้าน เช่น ขิง ข่า ตะไคร้ และใบมะกรูด

หลังจากที่นึ่งลูกประคบจนร้อนแล้ว คุณยายคำมูลก็นำมาประคบบนขาของเด็กสาว น้อยรู้สึกถึงความอบอุ่นและกลิ่นหอมของสมุนไพรที่กระจายไปทั่วขาของเธอ อาการปวดเริ่มลดลง และเธอก็รู้สึกผ่อนคลายมากขึ้น

ตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา ลูกประคบสมุนไพรของคุณยายคำมูลก็เป็นที่รู้จักและได้รับความนิยมในหมู่บ้านดอนแก้วและหมู่บ้านใกล้เคียง คนในหมู่บ้านต่างก็มาขอลูกประคบจากคุณยายคำมูลเมื่อมีอาการปวดเมื่อย และคุณยายคำมูลก็ยังคงทำลูกประคบสมุนไพรด้วยความรักและความใส่ใจเสมอมา

ลูกประคบสมุนไพรของคุณยายคำมูลกลายเป็นหนึ่งในภูมิปัญญาท้องถิ่นที่ถูกส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่นในหมู่บ้านดอนแก้ว และยังคงเป็นหนึ่งในวิธีการรักษาอาการปวดเมื่อยที่ได้รับความไว้วางใจจากคนในหมู่บ้านมาจนถึงทุกวันนี้

น้ำผึ้งคั้น: ภูมิปัญญาแห่งบ้านปี้

นานมาแล้ว ณ บ้านปี้ ตำบลเวียง อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา ดินแดนที่โอบล้อมด้วยขุนเขาเขียวขจีและป่าไม้อุดมสมบูรณ์ ผู้คนใช้ชีวิตเรียบง่าย พึ่งพาธรรมชาติ และสืบทอดภูมิปัญญาจากบรรพบุรุษ หนึ่งในนั้นคือเรื่องราวของ “น้ำผึ้งคั้น” ซึ่งเป็นมากกว่าแค่ของหวาน แต่คือสัญลักษณ์ของความเพียรพยายาม ความสามัคคี และการรู้จักใช้ทรัพยากรอย่างชาญฉลาด

บ้านปี้ในอดีตขึ้นชื่อเรื่องผึ้งป่าที่มีชุกชุม เสียงหึ่งๆ ของฝูงผึ้งที่ออกหาเกสรดอกไม้เป็นเหมือนเสียงดนตรีประจำป่า แต่การได้มาซึ่งน้ำผึ้งไม่ใช่เรื่องง่ายๆ เพราะรังผึ้งมักอยู่บนต้นไม้สูงชัน หรือในโพรงถ้ำลึก ผู้เฒ่าผู้แก่เล่าว่า การเก็บน้ำผึ้งนั้นต้องอาศัยวิชาความรู้และประสบการณ์ ไม่ใช่แค่ความกล้าหาญเพียงอย่างเดียว

มีชายหนุ่มผู้หนึ่งนามว่า “คำ” เป็นคนหนยุ่มไฟแรงที่อยากจะเก็บน้ำผึ้งมาให้ครอบครัวได้ลิ้มลอง แต่คำไม่รู้จักวิธีการที่ถูกต้อง มักจะไปจุดไฟรมควันรังผึ้งจนผึ้งแตกตื่นและทิ้งรังไปเสียหมด บางครั้งก็ได้รังผึ้งที่ไหม้เกรียม น้ำผึ้งก็มีกลิ่นควัน ไม่ได้คุณภาพที่ดี

ปู่เมฆ ซึ่งเป็นผู้เฒ่าผู้แก่ที่อาวุโสที่สุดในหมู่บ้าน สังเกตเห็นความผิดพลาดของคำ จึงเรียกคำมาสั่งสอน "คำเอ๊ย น้ำผึ้งนั้นมีค่าดุจทองคำ แต่การได้มาซึ่งทองคำนั้นต้องใช้ความเพียรและปัญญา เจ้าจะใช้แต่แรงกายอย่างเดียวมิได้"

ปู่เมฆเล่าถึง "ภูมิปัญญาการคั้นน้ำผึ้ง" ที่สืบทอดกันมาแต่โบราณให้คำฟังว่า การเก็บน้ำผึ้งที่ดีนั้นต้องรอให้ผึ้งสร้างรังจนเต็มเปี่ยม มีน้ำผึ้งขังอยู่เต็มช่องรวงผึ้ง และที่สำคัญคือต้องเลือกเฉพาะส่วนของรังผึ้งที่มีน้ำผึ้งเท่านั้น ส่วนที่มีตัวอ่อนผึ้ง หรือเกสรผึ้ง ก็ควรจะทิ้งไว้ให้ผึ้งได้เจริญเติบโตต่อไป

"เราจะใช้ผ้าขาวบางที่สะอาด รองรังผึ้งแล้วค่อยๆ บีบและคั้นน้ำผึ้งออกมาอย่างเบามือ น้ำผึ้งที่ได้จะใสสะอาด ปราศจากสิ่งเจือปนและมีรสชาติหอมหวานบริสุทธิ์ ส่วนรังผึ้งที่คั้นน้ำผึ้งออกไปแล้ว เราก็ยังนำไปทำอย่างอื่นได้อีก เช่น ต้มเทียนไข หรือผสมสมุนไพรทำยา" ปู่เมฆสอน

คำตั้งใจฟังและนำคำสอนของปู่เมฆไปปฏิบัติ เขาใช้เวลาหลายวันในการเฝ้ารังผึ้ง เลือกช่วงเวลาที่เหมาะสม ค่อยๆ ตัดรังผึ้งด้วยความประณีต แล้วนำมาคั้นด้วยผ้าขาวบางอย่างเบามือ

ผลลัพธ์ที่ได้คือน้ำผึ้งสีทองอร่าม ที่มีกลิ่นหอมหวานบริสุทธิ์ ไม่มีกลิ่นควันหรือสิ่งเจือปนใดๆ น้ำผึ้งคั้นของคำเป็นที่ชื่นชอบของคนทั้งหมู่บ้าน ทุกคนต่างยกย่องในความเพียรพยายามและความชาญฉลาดของเขา

นิทานเรื่อง "น้ำผึ้งคั้น" สอนให้รู้ว่า การจะทำสิ่งใดให้สำเร็จและได้ผลลัพธ์ที่ดีเลิศนั้น ไม่ใช่แค่การใช้กำลัง แต่ต้องใช้สติปัญญา ความละเอียดรอบคอบ และความเข้าใจในธรรมชาติ ยิ่งไปกว่านั้น ยังสอนให้รู้จักการใช้ทรัพยากรอย่างยั่งยืน ไม่ทำลายธรรมชาติ และเคารพในวิถีชีวิตของสิ่งมีชีวิตอื่น เฉกเช่นเดียวกับชาวบ้านปี้ที่สืบทอดภูมิปัญญานี้จากรุ่นสู่รุ่น ทำให้ "น้ำผึ้งคั้น" ไม่ได้เป็นเพียงแค่ของอร่อย แต่เป็นมรดกทางปัญญาที่ทรงคุณค่าตลอดไป

กาลครั้งหนึ่งนานมาแล้ว ณ หมู่บ้านเงียบสงบแห่งหนึ่งในอำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา มีพระภิกษุรูปหนึ่งท่านชื่อว่า หลวงปู่คำตัน ท่านเป็นพระผู้มีเมตตา ใจดี และมักจะออกเดินธุดงค์ในป่าลึกเพื่อบำเพ็ญภาวนา แต่ไม่ว่าไปที่ใด ท่านก็มักกลับมานั่งสมาธิที่ใต้ต้นโพธิ์ใหญ่หน้าวัดบ้านเกิดโดยไม่เคยใช้ธรรมาสน์เลย

ชาวบ้านจึงเรียกท่านด้วยความเคารพว่า “พระนั่งดิน” เพราะไม่ว่าจะยกพื้นกี่ครั้ง เก้าอี้หรือธรรมาสน์ที่จัดถวายก็จะยุบตัวลงไปกับพื้นทุกครา เป็นที่น่าอัศจรรย์จนกลายเป็นตำนานเล่าขานสืบมา

วันหนึ่ง ขณะชาวบ้านช่วยกันตระเตรียมของถวายหลวงปู่ พ่อหลวงคำมาและแม่อุษา ชาวบ้านผู้สูงวัยคู่หนึ่งได้นำขนมพื้นบ้านชนิดหนึ่งมาถวาย เป็นแผ่นกรอบสีน้ำตาลทอง หอมกลิ่นมะพร้าวและงาดำ ปรุงจากแป้งข้าวเจ้า น้ำตาล และมะพร้าวขูดที่พวกเขาปลูกเองในหมู่บ้าน

หลวงปู่คำตันชิมแล้วเอ่ยว่า

“ขนมนี้มีรสชาติพอดี มีความกรอบ หอม และไม่หวานเกิน ช่างละม้ายธรรมะ คือ พอดี ไม่มากไม่น้อย”

ท่านตั้งชื่อให้ว่า "ทองม้วน" หมายถึงความมั่งมีศรีสุข ม้วนเก็บทรัพย์ไว้ในจิตในใจ ทั้งในรูปของรสชาติ และคุณธรรม

นับแต่นั้น ขนมทองม้วนจึงกลายเป็นของดีประจำหมู่บ้าน ชาวบ้านช่วยกันสืบทอดวิธีทำจากรุ่นสู่รุ่น โดยใช้วัตถุดิบจากท้องถิ่น ไม่ใช้เครื่องจักร แต่ใช้เตาถ่านและพิมพ์เหล็กที่ถ่ายทอดกันมาหลายสิบปี บางคนใส่กลิ่นใบเตย บางบ้านใส่งาดำหรือมะพร้าวแผ่น ทำให้เกิดหลากหลายรสชาติแต่ยังคงเอกลักษณ์เดิมไว้

ขนมทองม้วนของบ้านพระนั่งดินจึงไม่ใช่แค่ขนม แต่คือสัญลักษณ์ของความพอดี ความร่วมมือของชุมชน และภูมิปัญญาที่ร้อยเรียงจากศรัทธา

🌾 คติสอนใจจากนิทานเรื่องนี้

“สิ่งใดที่ทำด้วยใจและความพอดี จะคงอยู่และงอกงามได้นานเท่านาน”