Βρίσκεται δίπλα στο Αρχαιολογικό Μουσείο, στην συνοικία της Αγίας Τριάδας στην Πόθια. Πρόκειται για την οικία της οικογένειας του Νικολάου Βουβάλη, του μεγαλύτερου σπογγέμπορα και ευεργέτη της Καλύμνου. Το Αρχοντικό Βουβάλη (μέσα έως και τέλη 19ου αιώνα) είναι τριώροφο και αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της νεοκλασικής νησιώτικης αστικής αρχιτεκτονικής στην Κάλυμνο. Εδώ ο επισκέπτης μπορεί να θαυμάσει την κεντροευρωπαϊκή οικοσκευή του αρχοντικού.

        Αντικείμενα της οικοσκευής του αρχοντικού εκτίθενται σε τρια δωμάτια (γραφείο, τραπεζαρία, σαλόνι), που είναι επιπλωμένα και διακοσμημένα με έπιπλα και αντικείμενα που συνήθιζαν οι εύποροι καλύμνιοι του 19ου αι.

Πηγή: Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού
www2.egeonet.gr

Μια από τις πιο βαριές δουλειές της παλιάς Καλυμιάς ήταν το πηγαίνομα στα κλαδιά.

Βαρειά δουλειά, όμως, απαραιτητη και στενά στο σπιτικό δικό της φούρνο, με τα κλαδιά φώτιζε και ζέσταινε το φτωχικό της σπίτι, στην χειμωνιάτικη παγωνιά.

Στα πιο παλιά χρόνια, ήσαν πολλές εκείνες που πήγαιναν στα κλαδιά. Κι αν δεν πήγαιναν συστηματικά, όμως δοκίμαζαν, και τους έχει μείνει σαν όμορφη ανάμνηση.

Τούτη η δουλειά αργότερα απόμεινε στις κο δεμάτι τα κλαδιά, για να θρλαοφόρες, που το κάναν για επάγγελμα: να πουλήσουν το  δεμάτι τα κλαδιά, για να θρέψουν τη φαμίλια τους σαν δυστυχούσε ή για να σπουδάσουν τα παιδιά κι αδέλφια, να τα κάμουν επιστήμονες με τoν βαρύ τους μόχθο.

Σιγά- σιγά μεταπολεμικά, χαθήκανε κι αυτές, κυρίως από τότε που η κάθε νοικοκυρά έπαψε να ζυμώνει και να φουρνίζει το ψωμί ολάκερης της βδομάδας.

Όμως όλοι ακόμη της γενιάς μας θυμούνται πούβλεπαν τις κλαοφόρες να κατηφορίζουν από τις πλαγιές των βουνών, με τα πελώρια δεμάτια κλαδιά στο κεφάλι κι ύστερα να διασχίζουν τα στενά δρομάκια του Χωριού και της Πόθιας, ώστε να πάνε να τ΄ αποθέσουν στο σπίτι που τάχε παραγγείλει.

Από μακριά φαντάζανε όμοιες με πανάρχαια ορθοστημένα αγάλματα, μονάχα με το κεφάλι λίγο σκυμμένο, γιατί εκείνο σήκωνε όλοτο βάρος, μα με το κορμί στητό και το βήμα ανάλαφρο, μικρό, πηδηχτό, γιατί έτσι το επέβαλα το πίεσμα του δεματιού από ψηλά…

Δεν μοιάζαν πια γυναίκες , μοιάζαν μικρές θεές, νεράϊδες του βουνού, ιέρειες που ξεμάκραιναν από την εστία τους, μα μ΄ένα σκοπό, να κρατήσουν άσβηστη τη φωτιά του σπιτικού τους, θυσιάζοντας τον ύπνο και καταβάλλοντας κόπο δυσανάλογο με τις γυναίκιες τους δυνάμεις.

Γεμάτα τα βουνά μας από κλαδιά, μα για να βρουν μεγάλα κλαδιά οι κλαοφόρες να κάμουν ολόκληρο δεμάτι, έπρεπε να πάνε μακριά, δυο τρεις ώρες δρόμο πολλές φορές, να σκαρφαλώσουνε κορφές, να κατέβουν λαγκαδιές για να πετύχουν παρθένους

τόπους με θυμάρια μια αγκαλιά το καθένα και χινοπόδια.

Πάντα συντροφιαστά ξεκινούσαν για τα κλαδιά, τρεις τέσσερις μαζί ή και παραπάνω, ποτέ μια μοναχή της. Πώς να ξεκινήσει μοναχή της, αφού ήταν ακόμη νύχτα, τρεις ή τέσερεις το πρωΐ κι ο πετεινός δεν είχε λαλήσει να διαλύσουν τα στοιχειά;

Διπλό καλό η συντροφιά : δεν γουλιούσανε (δε φοβόντουσαν), μα και βοηθούσε η μια την άλλη  στο σήκωμα του δεματιού.

Πολλοί ήσαν οι τόποι που μπορούσαν να βγάλουν όμορφα κλαδιά, μα όλοι μακρινοί, δύσκολοι, χωρίς ούτε ούτε ένα μονοπάτι: το βουνό του Προφήτη Ηλία, ο Μηλιανός, η Σέλλη, ο δρόμος ο παλιός του Βαθύ, η βουνοπλαγιά των Βοθύνων, του Αγίου Κωνσταντίνου, του Τράχηλα κι άλλοι ακόμη.

Αντιλαλούσαν τα βουνά από τα τραγούδια όταν πηγαίνανε οι κλαοφόρες στα κλαδιά. Ξεχνούσαν έτσι το φόβο τους στην ερημιά, κι όλο και κάποιο μαράζι έφευγε και χανότανε μαζί με τάστρα που σβήνανε ένα ένα όσο πλησίαζε η αυγή:

Το φεγγαράκι ρώτηξε και τάστρα να σου πούνε

πώς κλαίνε τα ματάκια μου όταν σε θυμηθούνε

Με το φεγγάρι περπατώ με τ΄άστρι κουβεντιάζω

κι αμερινός μαρώτηξε τί έχω κι αναστενάζω

Πώς να μην αναστενάξει η κλαοφόρα, ιδιως σαν ήταν καλοκαίρι και πάντα κάποιος θάλειπε στο σφουγγάρι. Αν δεν ήταν ο άντρας, θαταν ο αδελφός, θαταν το γειτονόπουλο με τον φουτνωτό καρέ ( = τα φουντωτά αντρικά μαλλιά) και τα γεροδεμένα μπράτσα, που την είχε απαντήσει στο δρόμο, σαν ερχόταν φορτωμένη στον ώμο με τη λαΐνα (=στάμνα) από την ανηφοριά των πηγαδιών.

Σαν έφταναν στον προορισμό τους, άρχιζε πια να ξημερώνει και ξεχώριζαν καθαρά γύρω τους. Τότε, σκόρπιζε η συντροφιά, και κάθε μια με τη βοήθεια της αξίνης πουχε πάρει μαζί της, άρχιζε να βγάζει τα κλαδιά πούσαν ριζωμένα βαθειά στις πέτρες μέσα στις αγκυλωτές  (στα σπιρούνια) κι έπρεπε να καταβάλει δύναμη στο ξερίζωμά τους (στο νέσπασμα).

Μα και να μην ήταν τάχα το βγάλσιμο μονάχα η δουλειά; Έπρεπε κατόπιν να μαζευτούν όλα κοντά για να γίνουνε δεμάτι, κι εδώ

ήταν όλη η τέχνη της κλαοφόρας : να κάμει όμορφο δεμάτι μεγάλο με κλαδιά μεγάλα, να το δέσει γύρω – γύρω με το σκοινί πουχε κουβαλήσει ζωσμένο στη μέση της, για να μπορέσει να τά κουμπήσει πάνω στο κεφάλι και να μην διαλύσει σ΄όλη τη μακρινή διαδρομή πού χε να κάμει.

Σώρευε λοιπόν τα κλαδιά σ΄ ένα μέρος, τά κανε πρώτα μικρές αγκαλιές, πάντα με τις ρίζες προς τα μέσα αντικριστά και τις στοίβαζε κοντά  τη μια στην άλλη, δυο τρεις σειρές, ώστε να πάρει το δεμάτι το κανονικό του μέγεθος. Χώρια από το κυρίως δεμάτι, άφηναν πάντα μια αγκαλιά, το προσώμι, που την τοποθετούσαν πίσω στο λαιμό τους και λίγο στους ώμους, και πάνω από κει έμπαινε πια το σωστό δεμάτι. Κατάλληλος έπρεπε να είναι κι ο τόπος που θα δεναν το δεμάτι για να μπορέσουν να το σηκώσουν. Διαλέγανε συνήθως μια προεξοχή του βράχου, στεκόντουσαν από κάτω κι έτσι πιο εύκολα πια μπορούσαν να το σηκώσουν κρατώντας από κάτω με τα δυο χέρια το σχοινί να μην πέσει. Κι άρχιζε τότε η κατηφόρα μέσα από μικρά μονοπάτια που πάνω στα τραχειά ψηλά βουνά κι αυτά χανόντουσαν ή δεν υπήρχαν ολωσδιόλου.

Η αυγή που μόλις ρόδιζε πέρα στην ανατολή, το γλυκό αέρι του βουνού δρόσιζε μάγουλα παρθενικά ή και ρυτιδωμένα από τον αγώνα της ζωής, γιατί δέν έλειπαν σ΄αυτή τη δουλειά οι παντρεμένες, οι ώριμες, ακόμη κι οι ηλικιωμένες που κρατιόντουσαν.

Πολλές ήταν εκείνες που γύριζαν πριχού (προτού) τις δει του ήλιου το μάτι και το καυχιούνται σήμερα.

Ξεχώριζε από μακριά η συνοδεία με το επιβλητικό τους παράστημα που γινότανε υπερφυσικό με το δεμάτι ψηλά.

Αργά και που να σταθούν να ξαποστάσουν, να κουμπίσουν το δεμάτι σε κάποιο τοίχο ψηλωμένο, να δαγκάσουν καμμιά μπουκιά ξερό ψωμί, να πιουν λίγο νερό και να κόψουν κμανένα σύκο χλωρό αν λάχαινε ξωτάρικο χτήμα στο δρόμο τους, και να ξανάμπουνε στη στράτα τους, για να φτάσουν στην ώρα τους, πριν ξυπνήσει το σπιτικό τους.

Το δεμάτι σαν ερχότανε, έμπαινε μέσα στ΄αμπάρι πού ταν κάτω από τον κράββατο, στο κατώϊ. Μονάχα μέσα στο καλοκαίρι, που δεν υπήρχε κίνδυνος βροχής μπορούσε να μείνει έξω πρόχειρα στην αυλή.

Μέσα στο χειμώνα το βαρύ δεν μπορούσαν να πάνε στα κλαδιά. Έπρεπε να μην βρέχει, μα και να μην φυσά αγέρας δυνατός που μπορούσε εύκολα να τις ρίξει κάτω. Κι έτσι κουμπανιάριζαν την εποχή που ο καιρός ήταν κατάλληλος.

Το καλοκαίρι έπρεπε να γίνουν τα συκοΰρια, που χρειαζόντουσαν πολλά δεμάτια κλαδιά. Όταν τα σύκα μαζευόντουσαν, απομέναν τα κλαδιά και τ’αποθηκεύανε για τις βροχερές μέρες του χειμώνα, μια και ήταν από τ΄απαραίτητα εφόδια του κάθε σπιτικού.

Ό,τι λογής καιρός και να τανε έπρεπε κάθε Σάββατο νανάψει ο φούρνος με τα κλαδιά για να ψηθούν τα ψωμιά και να βγουν μοσχοβολισμένα απ΄τα θυμάρια, και πιο πολύ η πίττα που φαγωνότανε πρώτη εκείνη φρέσκια, ζεστή και δεν κοβότανε το ψωμί, να μη φύγει μάνι μάνι από την πρώτη μέρα, γιατί ήταν κακονοικοκυροσύνη.

Κείνο τ΄άναμμα του φούρνου, ολόκληρη ιεροτελεστία. Ένα ένα να πετιέται μέσα το κλαδί κι ανάλογα με το είδος να ξεπετιέται η φλόγα και να σου θυμίζει τη βιβλική “κάμινο του πυρός την καιομένην”…

Πιο δυνατή, πιο μεγάλη φλόγα δίνανε τα χινοπόδια, μα και πόσο σουβλερά τ΄αγκάθια τους, κοντά-κοντά. Σε τρυπούσανε πάντα όταν τα μετάπιανες όσο και να πρόσεχες. Εκείνα όμως που μοσχομυρίζανε στο κάψιμό τους ήσαν τα θυμάρια κι οι ξερές αλισφακιιές σαν λαχαίνανε.

Δεν χρησιμεύανε μονάχα στ΄άναμμα του φούρνου τα κλαδιά. Οι πιο πολλές νοικοκυρές μαγείρευαν μ΄αυτά, έκαμναν όμορφο τηγάνισμα, μόνο που δεν μπορούσες να ξεφύγεις δίπλα από τη φωτιά.

Τα δοκιμάσανε μέσα στον πόλεμο, τότε που αναγκαστικά στραφήκαμε στην μάνα γη, και σπέρναμε όλοι, θερίζαμε, αλέθαμε, ζυμώναμε, φουρνίζαμε κι είχαμε τα κλαδιά για όλα, ακόμα και για φωτισμό, σαν το δελτίο του πετρελαίου κατάντησε ανύπαρκτο. Ένα δεμάτι κλαδιά στοίχιζε παραπάνω από το μεροκάματο μιας εργάτριας.

Υπήρχαν γυναίκες κείνο τον καιρό, πούχανε το κουράγιο στις καλές μέρες να πηγαίνουνε και δυο φορές στην ίδια μέρα. Να τα πουλήσουν για να βγάλουν πιο πολλά χρήματα, σαν τις έζωνε η φτώχεια.

Μικρή κόρη, θυμούμαι τη Φουκαΐνα, μια χωριανή παπόμεινε χρήρα με τρία παιδιά γιατί ο άντρας της έσκασε στο σφουγγάρι, που μας έφερνε ταχτικά τα κλαδιά στο σπίτι.

Τη θαύμαζα μαζί και τη λυπόμουνα σαν την έβλεπα να φτάνει φορτωμένη το πελώριο βαρύ δεμάτι με το κεφάλι σκυφτό, υποταγή στη μοίρα της γυναίκας του νησιού, υποταγή ενσυνείδητη, θυσιαστική, και να τ΄απιθώνει σιγά σιγά  στον τοίχο της αυλής.

Σαν έμπαινε μέσα στο σπίτι και καθότανε να ξαποστάσει, τριγύριζα κοντά της, μάρεσε ν΄ακούω τη μυρουδιά από τα θυμάρια π’ ανάδινε ολάκερη, παρατηρούσα τα χοντρά ποδήματα που φορούσε, το φαρδύ μεσοφούστανο το παρδαλό και την πουκαμίσα ως πάνω κλειστή και τον χοντρό άσπρο φουτά, που τον άλλαζε σε λίγο με το κανονικό μαύρο τσεμπέρι.

Απαραίτητα έπρεπε να τη ρωτήσω : “από πού έφερες Φουκαΐνα τα κλαδιά;” γελούσε κουρασμένα.

– Α κόρη μου, σήμερις ήπηα (πήγα) ψο πέρα ‘που (από) τον άη Φώτη. Όξω στον Τράσηλα μακριά κι ήκαμα δύο στράτες. Ηβγαλα πολλά πολλά, ήκαμα το πρώτο δεμάτι ήφερά το κι ηξανάπηα κι ήφερα και το άλλο. ‘Που τη νύχτα που τυρανιούμαι…

Είχε πάντα και κάποια ιστορία να πει για στοιχειά, για καλομοίρες, που με το κράξιμο του πετεινού φεύγαν μακριά. Εκείνη δεν σκιαζότανε γιατί κρατούσε πάντα πάνω της ψωμί, φορούσε κι ένα μικρό κοκάλινο σταυρόα   αγιοταφίτικο, για το “γκίξιμο” (=το άγγιγμα από το φάντασμα).

Πλάϊ στη μορφή της γυναίκας Καλυμνιάς που κουβαλεί στον ώμο τη στάμνα το νερό, θά πρεπε να λαξευτεί κι η μορφή της κλαοφόρας, γιατί λαξεμένη στέκει στο νου κια την καρδιά πολλών.

-Όταν θυμούμαι τη μάνα μου, τη φέρνω πάντα μπροστά μου μ΄ένα δεμάτι κλαδιά στο κεφάλι. έλεγε με περισσή συγκίνηση και σεβασμό Καλύμνιος επιστήμων.

Γυναίκες του νησιού μου, που ανύποπτες, κρατήσατε μαζί με το δεμάτι τα κλαδιά ζωντανή την παράδοση της κλαοφόρας, που πάει να σβήσει στον καιρό μας, δεχτήτε τις απλές τούτες γραμμές, χαραγμένες στη θύμισή σας.

Ευχαριστούμε θερμά την κυρία Αγγελική Μαραγκού που μας προμήθευσε το κείμενο το οποίο είναι γραμμένο από την αφηγήτρια του βίντεο που παραθέτουμε, την κυρία Φανερωμένη Σκυλλά, η οποία μας έδωσε και προσωπική συνέντευξη που θα αναρτήσουμε σύντομα. Την ευχαριστούμε κι εκείνη θερμά που επέτρεψε τη δημοσίευση των κειμένων και φωτογραφιών του καλύμνικου σπιτιού (Λαογραφικό Μουσείο).

Απολαύστε το βίντεο που εξηγεί την καλύμνικη ζωή και περιέχει και αναφορά στις Κλαοφόρες.

ΠΟΛΙΟΥΧΟΣ  ΑΓΙΑ ΟΜΑΔΟΣ:  Αγία Φιλοθέη Αθηναία
ΧΡΩΜΑ ΣΗΜΑΙΑΣ:                                ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ                                    1.ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ :     ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΑ ΣΠΙΤΙΑ ΚΑΛΥΜΝΟΥ      

3. ΜΟΥΣΕΙΟ : ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ
4. ΕΚΚΛΗΣΙΑ:
5. ΣΥΝΤΑΓΗ: Γαλακτομπούρεκο
6. ΣΠΗΛΑΙΟ : Δασκαλειό - Βαθύ
7. ΠΑΙΧΝΙΔΙ:
ΣΤΑΘΜΟΣ ΛΟΥΝΑ ΠΑΡΚ : 

ΔΙΑΚΟΝΗΜΑΤΑ/ΑΡΜΟΔΙΟΤΗΤΕΣ:   Χοροί : Ντιρλαντά

Η γιορτινή στολή των γυναικών της Καλύμνου είναι από τις απλούστερες, γι' αυτό κι από τις κομψότερες φορεσιές της Δωδεκανήσου. 

Το τσεμπέρι είναι το μαντίλι που συνοδεύει την παραδοσιακή γυναικεία νησιώτικη ενδυμασία, το λεγόμενο καβάδι. Ανέκαθεν οι Καλυμνιές φορούσαν και φορούν ακόμα το καθιερωμένο αυτό κάλυμμα της κεφαλής. 

Η βιοτεχνία των τσεμπεριών στην Κάλυμνο ήταν πολύ διαδεδομένη παλαιότερα. Έλληνες που κατοικούσαν στον Τσεσμέ της Μικράς Ασίας και σ' άλλες χώρες της Ανατολής, την είχαν μεταφέρει στο νησί. Για πολλά χρόνια τα τσεμπεράδικα της Καλύμνου τροφοδοτούσαν κι άλλα γύρω νησιά με τα πολυποίκιλα κεφαλομάντηλά τους. Η βιοτεχνία αυτή έχασε την πρώτη ακμή της με τον πόλεμο κι έχει καταλήξει σε σπάνια και απλή χειροτεχνία. 

Η κυρία Κουκουβά-Μπαϊράμη Θεμελίνα, κάτοικος Καλύμνου, είναι η τελευταία που συνεχίζει την παραγωγή του νησιώτικου τσεμπεριού. Το τσεμπέρι είναι εξολοκλήρου χειροποίητο. Το ειδικό λευκό ύφασμα τεντώνεται σε ξύλινα τελάρα και ακολουθεί το τύπωμα των παραστάσεων, που γίνεται με ξύλινες σφραγίδες (ηλικίας 200 ετών). Το καλό τουλπανένιο τσεμπέρι θεωρείται ως το πιο λουσάτο και είναι διακοσμημένο με λουλούδια και ανθισμένες γλάστρες ή στεφάνια.