-Quá trình vận động, thay đổi, bên trong, từ từ, tiệm tiến, nhảy vọt, dậm chân, thụt lùi -> Phức tạp
Sự phát triển tâm lý?
-Tăng trưởng: Số lượng - chiều dài, dung tích
-Chín mùi: sự tăng trưởng đạt đến độ - thể lý, tâm lý
*Khái niệm: Chuyên ngành khoa học nghiên cứu những thay đổi mang tính phổ cập ở người qua từng giai đoạn vốn mang nội dung phát triển cột mốc
VD: Bạn nữ khi tới tuổi dậy thì sẽ có những xúc cảm rung động với các bạn khác giới
*Đối tượng nghiên cứu:
-Nghiên cứu sự phát triển của con người với tư cách là thành viên của xã hội
-Nghiên cứu nguồn gốc, động lực, cơ chế, quy luật và các điều kiện của sự phát triển tâm lý con người qua các giai đoạn lứa tuổi
-Nghiên cứu toàn bộ vòng đời của con người
*Nhiệm vụ nghiên cứu:
-Làm rõ nguồn gốc, động lực, cơ chế của sự phát triển tâm lý con người
-Chỉ ra những quy luật, đặc điểm và điều kiện của sự phát triển tâm lý con người trong từng giai đoạn phát triển
-Xây dựng cơ sở khoa học cho quá trình giáo dục và tự giáo dục nhân cách của cá nhân với tư cách là thành viên của xã hội
*Các lĩnh vực:
-Thay đổi về sinh thể lý
-Thay đổi về tâm lý
-Thay đổi về cảm xúc
-Thay đổi về nhân cách
-Thay đổi về nhận thức
-Thay đổi về ngôn ngữ
-Thay đổi về văn hóa xã hội
*Nội dung các lĩnh vực phát triển:
-Phát triển thể chất: bao gồm sự thay đổi hình thức và kích thước cơ thể, cả sự thay đổi của các cấu trúc não bộ, năng lực cảm giác và kỹ năng vận động
-Nhận thức và ngôn ngữ: sự tiếp thu các kỹ năng tri giác, tư duy, tưởng tượng, các quá trình phức tạp khác sử dụng ngôn ngữ...
-Tâm lý, cảm xúc, nhân cách: những trạng thái, thuộc tính, quá trình tâm lý trong sự hình thành và phát triển nhân cách
-Văn hóa & Xã hội: sự thu nhập, lĩnh hội và thể hiện những kỹ năng văn hóa xã hội tương ứng với tuổi phát triển
*Phương pháp nghiên cứu:
-Quan sát
-Thực nghiệm
-Hỏi chuyện lâm sàng
-Phỏng vấn bằng bảng hỏi
-Nghiên cứu trường hợp
-Nghiên cứu sản phẩm hoạt động
-Nghiên cứu trẻ em sinh đôi cùng trứng
-Ghi chép dân tộc học
*Các thiết kế nghiên cứu:
-Thiết kế NC cắt dọc : cùng 1 cá nhân được NC nhiều lần trong một khoảng thời gian nhất định
-Thiết kế NC cắt ngang: Một số cá nhân ở độ tuổi khác nhau với cùng một đặc điểm hoặc cùng quan tâm đặc trưng được NC tại một thời điểm duy nhất
-Thiết kế NC nhóm kế tiếp: cắt ngang + cắt dọc
-Thiết kế NC xuyên văn hóa: phát hiện những khác biệt tồn tại giữa những nhóm người khác nhau
*Vấn đề đạo đức: tự nguyện, trẻ em được sự đồng ý của người lớn, sự cam kết, nguyên tắc bảo mật, tôn trọng, trung thực, không làm tổn hại đến nghiệm thể, có thể rời bỏ nghiên cứu bất cứ lúc nào
*Sự phát triển tâm lý:
+Biến đổi về chất
+Tác động qua lại
+Quá trình lĩnh hội
+Gắn liền với tính tích cực hoạt động của chủ thể
*Đặc điểm:
-Tính không thể đảo ngược
VD: Tui bây giờ 19 tuổi òy không quay về hồi 5 tủi bắn bi dích hình được
-Tính có phương hướng
VD: Càng lớn thì tụi mình sẽ càng tách bản thân khỏi ba mẹ và hòa nhập với bạn bè đồng trang lứa
-Tính quy luật
VD: Sinh lão bệnh tử
-Tính không đồng đều
VD: trí nhớ của tui khác với trí nhớ của tui năm 5 tủi, tui của 5 tủi muốn nhớ được nhiều hơn thì phải lớn hơn
-Tích tích cực
VD: Khi đạt đến một ngưỡng nhất định chúng ta sẽ khát khao được cống hiến giá trị cho cộng động
-Tính mềm dẻo
VD: uốn nắn trẻ ở độ tuổi 0-6 tủi để có được sự phát triển hiệu quả
-Khả năng bù trừ
VD: 50% trẻ tự kỉ khả năng ngôn ngữ giảm, giác quan khác của em có thể tăng lên để thay thế thích nghi. Có thể là thính giác nè
*Cơ chế lĩnh hội: (1) Tập nhiễm -> (2) Quan sát & Bắt chước ->(3) Học tập -> (1)
*Sự phân chia các giai đoạn phát triển:
-Tâm tính dục (Phân tâm học S.Freud)
-Khủng hoảng & Xung đột trọng tâm (TLHXH E.Erikson)
-Khả năng tư duy, sự gắn bó-chia tách-độc lập (TLH nhận thức, Học thuyết gắn bó)
-Hoạt động chủ đạo, khủng hoảng (TLH hoạt động)
*Các khái niệm cơ bản:
-Tuổi sinh học: là độ tuổi được tính từ ngày tháng năm sinh của mình
-Tuổi xã hội: là độ tuổi mà xã hội mong muốn mình như vậy
VD: tui 19 tủi, đang học đại học -> có độ tuổi xã hội phù hợp
-Tuổi tâm lý: mối quan hệ giữa tuổi đời và cảm nhận chủ quan
VD: 19 tuổi mà luôn thấy mình như bà già 30 tuổi z đó
-Trẻ em/ cách nhìn về trẻ em
-Bối cảnh sinh học
-Bối cảnh cá thể

    2. Các giai đoạn tâm tính dục:

    3. Những khó khăn trong phát triển

    4. Đánh giá phân tâm cổ điển
*Các giai đoạn phát triển tâm lý xã hội của Erik Erikson

-8 giai đoạn trong đó có 5 giai đoạn phát triển tâm lý xã hội mô tả đặc điểm quá trình phát triển nhân cách trẻ
-Mỗi giai đoạn sẽ có những khủng hoảng
-Tác động về văn hóa xã hội, tác động của nguyên lý biểu sinh. Nguyên lý biểu sinh cho rằng sự phát triển xảy ra theo thứ tự, các giai đoạn được định nghĩa rõ ràng, mỗi giai đoạn phải được giải quyết một cách hài lòng để quá trình phát triển tiến bộ một cách trôi chảy
-Lý thuyết bao hàm cả dòng đời
-8 giai đoạn:
+Giai đoạn 0-18 tháng: 

-Giai đoạn 12-24 tháng:
Biết bò, biết đi cho phép trẻ điều chỉnh được sự gần gũi hoặc khoảng cách với người chăm sóc.
Việc quay về với người chăm sóc có thể tìm kiếm sự an toàn, trợ giúp hoặc nạp thêm năng lượng cảm xúc
-Giai đoạn 2-3 tuổi:

-Có ý nghĩa quyết định đến sự phát triển bình thường của trẻ

-Thiếu quan hệ gắn bó này sẽ nảy sinh những rối nhiễu trầm trọng

-Tuyệt đối hóa vai trò của người mẹ và xem nhẹ các mối quan hệ khác

-Quan hệ mẹ con mang tính đơn hướng, chỉ diễn ra vào những năm đầu đời
*Quan niệm về gắn bó theo R.Schaffer và P.Emerson:

-Tiến hành 1964 trên 60 trẻ sơ sinh ở Scottland: 18 tháng đầu đời tại nhà riêng của trẻ cùng với phỏng vấn người chăm sóc => Kết luận:
-Có 4 giai đoạn:

-Thường gắn bó với người chăm sóc kịp thời và đáp ứng phù hợp chứ không phải người ở bên nhiều nhất
-Có xu hướng gắn bó với người chơi và giao tiếp cùng trẻ chứ không chỉ cho ăn và thay tã
-Thực nghiệm "Tình huống kì lạ"(1970) - Mary Ainsworth:

Dạng gắn bó trong giai đoạn trưởng thành 13 tuổi trở đi:
Trốn tránh: được đánh giá dựa trên mức độ một người muốn xây dựng hay trốn tránh các mối quan hệ
Lo lắng: được đánh giá dựa trên mức độ cảm thấy "an toàn" hay "lo sợ" của một người khi xây dựng các mối quan hệ
Giải mã các mối quan hệ của người lớn:
-Người có trốn tránh thấp x lo lắng thấp -> BỀN CHẶT - Type B: an toàn

-Nghiên cứu của R.Spitz (1951)
-Quan sát trẻ 6-8 tháng tuổi trong bệnh viện ở thế chiến II
-Bệnh viện vô trùng
=> Trẻ khi vắng mẹ, thiếu đi tương tác mẹ con chậm phát triển về thể lực, tâm vận động mặc dù điều kiện nuôi dưỡng tốt
-Thực nghiệm khuôn mặt sắt đá (Still face-1996) - Tronik

><Bệnh lý: rối loạn phản ứng gắn bó(ức chế, mất ức chế), lo âu, trầm cảm
Học thuyết mối quan hệ đối tượng của Winnicott
-Người mẹ đủ tốt: là người lắng nghe những tín hiệu của con, biết cách phân tích và giải mã tín hiệu để hiểu được nhu cầu thực sự của đứa trẻ, từ đó đưa ra đáp ứng thích hợp. Đây là người mẹ đủ tận tụy, đủ khả năng tương tác với đứa con thông qua ba khía cạnh của sự chăm sóc bao gồm: sự bế bồng, sự chăm sóc và là đối tượng hiện diện

-Giai đoạn chuyển tiếp: 
+Mẹ trả lời quá sớm khi trẻ khóc: khiến cho trẻ không diễn đạt được đủ nhu cầu của mình cho người khác hiểu. Lớn lên những đứa trẻ này sẽ thiếu khả năng hiểu biết về mình, không có khả năng chờ đợi, suy tư, tưởng tượng,...
+Mẹ trả lời quá chậm: trẻ sẽ khó chịu, hụt hẫng, mặc cảm. Lớn lên đứa trẻ ấy không có sáng kiến, không có nghị lực, không có những niềm tin vững chắc, sợ thất bại, nó rất khắt khe, đòi hỏi. Dễ giận hờn, nghi ngờ, trách móc với những người sống chung.
+Người mẹ trả lời một cách tùy tiện trước khi kiểm chứng nhu cầu thực sự của trẻ: lớn lên trẻ sẽ khó khăn trong việc dự trù, phỏng đoán, lập kế hoạch, gây những khó khăn trong việc học hành hoặc tổ chức
+Người mẹ trả lời một cách thất thường, khi phù hợp, khi không phù hợp, khi cưng chiều, khi la mắng: lớn lên đứa trẻ có xu hướng phản ứng một cách thiếu đồng nhất

-Các giai đoạn phát triển nhận thức:
Tính hằng định đối tượng: là việc hiểu rằng ngay cả khi một sự vật không xuất hiện trong tầm mắt ta thì sự vật đó vẫn tiếp tục tồn tại. Kết thúc giai đoạn vận động cảm giác là lúc trẻ đã có được Object Permanence, tuy nhiên trong giai đoạn này trẻ chưa có.

*Học thuyết văn hóa xã hội Lev.Vygotsky
-Tâm lý, nhận thức bị ảnh hưởng bởi văn hóa xã hội
-Giàn giáo: đi từ những gì mình đã biết tới những nơi mình gần biết
-Vùng phát triển gần nhất: đây là một khái niệm quan trọng nói về sự khác biệt giữa điều mà đứa trẻ có thể đạt được một cách độc lập và điều trẻ có thể đạt được với sự hướng dẫn và khuyến khích của một đối tác có kỹ năng.   
VD: một đứa trẻ có thể không tự mình giải được câu đố lắp hình và sẽ mất một khoảng thời gian khá lâu để thực hiện được việc đó. Nhưng trẻ có thể thực hiện được nếu có tương tác với người cha. Từ đó, trẻ sẽ phát triển được kỹ năng này và có khả năng ứng dụng vào những lần chơi lắp hình trong tương lai.
SO SÁNH PIAGET & VYGOTSKY
*PIAGET:
-Sự phát triển của trẻ ở mọi nền văn hóa khác nhau là như nhau
-Đứa trẻ chủ động khám phá
-Quá trình cảm xúc của cá nhân phát triển dần dần thành quá trình nhận thức xã hội
-Nhấn mạnh vai trò chủ thể và bạn bè cùng tuổi
*VYGOTSKY:
-Mọi nền văn hóa khác nhau là khác nhau cả về hình thức và nội dung
-Người lớn tác động
-Quá trình xã hội có trước, dần dần trở thành quá trình cá nhân
-Nhấn mạnh vai trò của người lớn

Các giai đoạn phát triển và hoạt động chủ đạo:
-Trước mầm non (0-3 tuổi): chơi là chính
-Giai đoạn mẫu giáo (3-6 tuổi): vui chơi, đóng vai theo chủ đề, chơi mà học
-Tiểu học (6-12): học tập, học mà chơi
-Giai đoạn THCS: học ra học chơi ra chơi
-Giai đoạn THPT: học kiến thức là chủ đạo
-Đại học: học và tập nghiên 

*Đặc điểm phát triển tâm lý của trẻ sơ sinh (0-2 tháng tuổi)
-Phản xạ của trẻ sơ sinh là những phản xạ đã có sẵn, rất đa dạng, mục đích của nó giúp cho trẻ sinh tồn
VD: phản xạ bú mớm

SIDS: Hội chứng đột tử của trẻ sơ sinh: trẻ sơ sinh khỏe mạnh chết đột ngột không có lý do rõ. Có 1-3/1000 trẻ sơ sinh Mỹ chết vì SIDS. Hầu hết trẻ sơ sinh chết từ 2-4 tháng. Nguyên nhân: trẻ sinh non hoặc nhẹ cân, có bố mẹ hút thuốc hoặc bị nhiễm trùng đường hô hấp, trẻ ngủ nằm sấp, trẻ bị quá nóng do áo ngủ quá dày hoặc đắp quá nhiều mền (mùa đông)
Tính khí

-Tính khí là điều gì đó ổn định, báo hiệu tính khí của trẻ vào thời thơ ấu sau này.
-Mặc dù trẻ sơ sinh có đặc điểm chung nhưng mỗi trẻ dường như có nhân cách riêng ngay từ lúc mới sinh ra
Não bộ
-Não bộ trẻ sơ sinh chỉ nặng khoảng 25% trọng lượng não người lớn nhưng gần giống như não của người trưởng thành
Não trẻ phát triển đủ để trẻ nhận thức và học hỏi về thế giới, đủ dẻo dai để cho phép thích nghi với bối cảnh để phát triển
+Khớp thần kinh: 

Vùng vỏ não thị giác: khớp thần kinh hình thành nhanh chóng sau khi sinh, đỉnh điểm khi trẻ 8 tháng, giảm vào cuối thời thơ ấu
Bán cầu não trái (về ngôn ngữ): sự hình thành khớp thần kinh trễ hơn
+Myelin:

Vỏ não: vùng các giác quan -> vùng não kiểm soát cánh tay và thân vào khoảng 1 tháng tuổi -> vùng não kiểm soát chân, ngón tay và bàn tay
Thùy trán: bắt đầu từ thời thơ ấu và liên tục cho đến khi trưởng thành
Vận động
-Kỹ năng vận động: 

 

-Chiều cao, cân nặng, vấn đề dinh dưỡng của trẻ

-Chịu sự tác động của yếu tố di truyền, dinh dưỡng, thời gian vận động, vui chơi,...

-Sự phát triển thể chất của trẻ có thể ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển vận động và nhận thức của trẻ

-Sự phát triển cơ thể và hệ thần kinh là điều kiện thuận lợi cho sự phát triển những chức năng tâm lý cấp cao

Ngôn ngữ:
-Sự phát triển ngôn ngữ diễn ra mạnh mẽ
-Đặc điểm:

-Sự phát triển ngôn ngữ mạch lạc là điều kiện để trẻ chuẩn bị vào lớp 1
3,Đặc điểm về cảm xúc, động cơ và các mối quan hệ giao tiếp
Đặc điểm về cảm xúc

-Khung xương của trẻ phát triển mạnh mẽ theo chiều dọc và chiều ngang 

-Khung xương và dây chằng còn chưa cứng cáp 

-Giai đoạn 6-7 tuổi: thay răng rụng răng sữa và mọc răng vĩnh viễn răng khôn 

-Giai đoạn 8-9 tuổi sự chênh lệch về giới tính: bé gái nhẹ và thấp hơn bé trai. Tốc độ phát triển của bé gái nhanh hơn bé trai (thay đổi về hoocmon giới tính)

-Giai đoạn 10-11,12 tuổi: bé gái cao nhanh hơn bé trai, xuất hiện biểu hiện dậy thì
Các kỹ năng vận động: 

-Trẻ tiếp tục hoàn thiện các khả năng vận động và trở nên độc lập hơn.

+ Vận động thô: quan tâm (có nhu cầu) và tích cực tham gia các hoạt động vận động và hứng thú với các môn thể thao 

+ Vận động tinh: phát triển nhanh chóng trên cơ sở những kĩ năng đã học được ở giai đoạn trước là cơ sở để phát triển sức khỏe thể chất của trẻ qua: sự linh hoạt, sự dẻo dai, sức mạnh, hoạt động của hệ thống tim mạch
=> Các kỹ năng vận động ảnh hưởng đến sự tự đánh giá, niềm tin vào năng lực của bản thân trẻ đến lối sống tích cực ở giai đoạn trưởng thành
=> Tạo điều kiện cho trẻ luyện kỹ năng vận động qua hoạt động giáo dục thể chất nhà trường
*Vấn đề học tập và sự phát triển trí tuệ:
Hoạt động học tập:
-Hoạt tập chủ đạo: là sự hình thành những tri thức thái độ, kỹ năng, kỹ xảo mới của cá nhân một cách có mục đích, có phương pháp, phương tiện nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển của cá nhân xã hội
-Khả năng thích ứng: trẻ 6-7 gặp khó khăn khi thích ứng với sự thay đổi
-Động cơ giành thắng trò chơi (5-6) tuổi phát triển thành động cơ thi đua trong học tập
-Ham chơi chuyển thành động cơ học tập
-Mối quan hệ mới
-Phương pháp tiếp cận mới
-Chuyển hoạt động chủ đạo: vui chơi – học tập
-Chuyển môi trường hoạt động: tự do – quy cũ
-Quá trình trẻ thích ứng nhanh hay chậm phụ thuộc vào:“bước đệm tiền tiểu học”
+Sự quan tâm đúng cách ba, mẹ, gia đình
+Phương pháp sư phạm của giáo viên
+Chương trình học
+Môi trường học tập
-Kết quả học tập: ảnh hưởng đến sự nhận thức về biểu tượng bản thân
+ Tốt: nhận thức được vai trò của sự cố gắng và chăm chỉ
+ Chưa tốt: nhận thức bản thân không đủ giá trị so với các bạn và có thể tác động tiêu cực đến cá tính của trẻ
-Người lớn cần có sự ghi nhận chân thành đối với trẻ ở những hoạt động khác
-Các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả học tập: sức khỏe của trẻ (thể lý, tâm lý) tự đánh giá bản thân (cao hay thấp), giới tính (năng lực khác nhau giữa bé gái và bé trai) bối cảnh gia đình (gia đình ổn định), giá trị gia đình (xem trọng về thành tích học tập), vai trò của ba mẹ (tạo điều kiện)
-Nghiên cứu về hành vi ứng xử của ba mẹ tác động đến kết quả học tập (Hess , Hollyway 1984)
+Tin tưởng con sẽ thành đạt trong tương lai và giúp con tin vào bản thân mình
+Quan hệ nồng ấm yêu thương kỉ luật dân chủ
Sự phát triển nhận thức:

-Tri giác: tri giác tổng hợp: trẻ nhận biết được mối quan hệ giữa các thành phần của vật được tri giác 

-Quan sát (hình thức tri giác có mục đích) phát triển mạnh 

-Học tập thông qua quan sát 

-Chú ý: trẻ có khả năng tập trung chú ý ở mức độ nhất định trong quá trình học 

-Tư duy: sự phát triển tư duy diễn ra mạnh mẽ 

-Tư duy thao tác cụ thể : trẻ không còn bị đánh lừa bởi hình dạng bên ngoài mà chú ý đến bản chất bên trong 

-Xuất hiện khả năng lý giải logic sử dụng các thao tác trí tuệ để giải quyết 

-Vấn đề: khả năng suy luận thuận nghịch (khả năng tương đương đảo ngược/giả định)

-Chỉ có thể thực hiện các thao tác tư duy trên các dữ liệu cụ thể có thực

-Trẻ 6-7 tuổi: thoát dần khỏi suy luận cảm tính bắt đầu lĩnh hội các thao tác tư duy ký hiệu các khả năng hiểu số học, phân loại..

-Trẻ 10,11,12 tuổi: trẻ thực hiện tính nổi trội về tư duy 

-(9 loại thông minh của Hower gender)

-Trí nhớ: có chủ định phát triển 

-Trí nhớ không chủ định này nảy sinh với những kích thích thú vị, sinh động, lạ 

-Giai đoạn 6 tuổi: biểu hiện của khả năng kiểm soát các quá trình tư duy 

-Áp dụng các biện pháp ghi nhớ, nhắc lại: từ -> nhóm từ 

-Phân loại: nhóm từ theo tiêu chí 
-Tìm hiểu ý nghĩa để sắp xếp logic trước khi nhớ

-Sự phát triển ngôn ngữ: vốn từ được mở rộng, kết cấu phức tạp, từ ngữ phức tạp, sử dụng từ ngữ tinh tế, trẻ tích cực sửa lỗi phát âm, sử dụng câu phức tạp (mệnh đề câu hỏi, câu điều kiện)

-Đọc viết: trẻ hoàn thành ngôn ngữ qua sự hướng dẫn của giáo viên 

+Học đọc: biết về ngữ âm, kỹ năng giải mã bằng chữ cái 

+Học viết: kỹ năng vận động tinh, hị giác không gian 

+Kỹ năng nền tảng của biết đọc biết viết: dấu ấn về ngôn ngữ (nghe, nhìn), nét vẽ nguệch ngoạc (phấn, màu,...), vốn ngôn ngữ ở giai đoạn trước, sự trải nghiệm ngôn ngữ trong cuộc sống

-Vai trò của việc đọc và viết thành thạo: thay đổi sâu sắc hoạt động nhận thức và ngôn ngữ của trẻ 

+Trong học tập: xu hướng chuyển dần ngôn ngữ thường sang ngôn ngữ khoa học 

+Trong cuộc sống: sử dụng từ ngữ câu kiểu cách 

+Nhu cầu nhận thức tăng: thích đọc sách, câu chuyện mới tri thức mới

-Kỹ năng học tập, tư duy phản biện:

+Cho và dạy trẻ cách sử dụng “cần câu”

+Dạy trẻ cách chọn lọc thông tin 

+Dạy trẻ vận dụng các thao tác trí tuệ để tự giải quyết vấn đề thay vì xử lý theo “lối mòn” luyện kỹ năng mô tả, phân loại, so sánh, thay đổi, thiết lập, sáng tạo,... 

-Ảnh hưởng từ kết quả học tập, đánh giá của giáo viên ảnh hưởng trực tiếp tình cảm, động cơ tự đánh giá của trẻ 

+Sự tự đánh giá (lòng tự trọng) sự tự tin vào khả năng của bản thân là cấu trúc tâm lý quan trọng nhất của trẻ em lứa tuổi này, đảm bảo cho sự hình thành và phát triển nhân cách toàn vẹn của trẻ em (Erickson)

-Ảnh hưởng từ kết quả học tập phát triển niềm tin vào bản thân 

+Bầu không khí học tập nâng đỡ 

+Giáo viên thể hiện sự tin tưởng vào năng lực của trẻ nếu có sự cố gắng 

+Giáo viên xây dựng nên tình cảm tích cực (dương tính) ngay khi trẻ bị điểm kém 

+Giáo viên chỉ đánh giá bài làm kiểm tra không đánh giá nhân cách của trẻ 

+So sánh trẻ theo “chiều dọc” thay vì “chiều ngang” 

+Hướng đến thành tựu cá nhân thay vì kêu gọi sự bắt chước 

+Động viên khích lệ kịp thời từng tiến bộ nhỏ của trẻ 

-Ảnh hưởng từ giáo dục gia đình : 

+Phong cách giáo dục của cha mẹ, giá trị được coi trọng trong gia đình là vai trò quan trọng đối với sự hình thành tự đánh giá của trẻ 

+Trẻ thường xuyên được nuông chiều, tán dương, tự đánh giá cao, dễ trở nên cao ngạo, ích kỉ và coi thường người khác 

+Trẻ thường xuyên bị chê bai, không quan tâm, trẻ tự đánh giá thấp bản thân mình 

+Trẻ được quan tâm yêu thương, tôn trọng, tự đánh giá cao, tự tin và biết tôn trọng người khác 

-Giá trị được coi trọng thể hiện qua cách giao tiếp câu hỏi, sự quan tâm, về các mối quan hệ bạn bè của trẻ, ảnh hưởng đến quá trình hình thành định hướng giá trị của con
Các mối quan hệ giao tiếp 

-Với thầy cô: Trẻ với thầy cô là mối quan hệ xã hội chính thức giữa hai chủ thể của hoạt động dạy và học 

+Thầy cô là người tạo dấu ấn sâu sắc cho trẻ: ngưỡng mộ thần tượng hoặc có thể trở thành sợ hãi, lo âu 

-Với ba mẹ: trẻ ứng xử như với một thành viên chính thức của xã hội 
+Quyền lực của ba mẹ được xếp sau thầy cô 
+Nội dung giao tiếp: các vấn đề liên quan đến học tập (nội dung kết quả học tập, cha mẹ cần cho trẻ sự tự chủ trong sự giám sát của mình)
+Sẵn sàng ủng hộ trẻ về tinh thần tạo cơ hội cho trẻ khám phá và tìm hiểu thế giới
+Tạo cơ hội phản hồi xã hội

-Với bạn bè: giao tiếp với bạn bè bắt đầu giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của trẻ

+Đặc điểm giao tiếp: hồn nhiên, chân thành 

+Nội dung: học tập, vui chơi, sinh hoạt 

+Nảy sinh tình bạn một người trong số các bạn cùng tuổi

+Trẻ thường chơi với bạn cùng lớp, cùng giới 

+Trẻ học cách giải quyết các tình huống trong quan hệ bạn bè 

+Trẻ khắc phục dần tính vị kỷ 

+Hiểu các quy tắc tình bạn và có thể áp dụng một cách máy móc

-Với nhóm bạn cùng tuổi: ở giai đoạn 10-11 tuổi: trẻ có nhu cầu tham gia vào các nhóm, nhóm có tính ổn định và quy ước riêng

+Trẻ nhiệt tình tích cực có khả năng được quý mến 

+Trẻ thiếu hiểu biết về xã hội, gây hấn, nhút nhát: không được quý mến 

+Uy tín nhóm được xây dựng trên kết quả học tập và thành tích học tập trong các ngoại khóa của thành viên nhóm 

+Vị trí của trẻ trong nhóm ảnh hưởng đến cảm giác của trẻ

+Trẻ chưa chấp nhận được sự khác biệt với mình
*Nhận thức về một số chuẩn mực đạo đức xã hội:

-Giai đoạn 3-6 tuổi: nhận thức được hành vi tốt xấu, chưa bị ảnh hưởng bởi các quy định xã hội  

-Giai đoạn 6-9 tuổi: tuân thủ quy định, sợ bị phạt ,đánh giá hành vi qua hậu quả, chưa nhận thức được động cơ của hành vi 

-Giai đoạn 10-11 tuổi: nhận thức nguồn gốc của các quy định, không cần tin tuyệt đối vào sự trừng phạt, quan tâm đến động cơ của hành vi
-Sự tiếp thu hành vi xã hội:
+Hiểu -> Thực hành trải nghiệm -> Hỗ trợ điều chỉnh

-Môi trường gia đình ảnh hưởng đến sự nhận thức và hình thành hành vi xã hội của trẻ

-Đặc điểm sinh học thay đổi nhanh chóng tỉ lệ cơ thể thay đổi: đầu, bàn tay, bàn chân => cánh tay, cẳng chân => thân mình 

-Bộ xương phát triển mạnh và nhanh hơn sự phát triển cơ bắp. Phát triển bùng phát về chiều cao và thể lực nhờ sự  sản sinh mạnh mẽ của hoocmon tăng trưởng

-Trẻ nữ: 10-11 tuổi tăng 5-6cm hoocmon estrogen và progesterone > androgen và testosterone

-Trẻ nam : 12-13 tuổi tăng 8-10 cm hoocmon androgren và testosterone > estrogen và progesterone
Dậy thì:

-Là tập hợp tất cả thay đổi cơ thể diễn ra 

+Trẻ nam: tinh hoàn và bìu to dần,  mọc lông mu, mọc lông nách, tăng trưởng chiều cao, dương vật to dần, xuất tinh lần đầu, vỡ giọng, tăng trưởng tuyến nội tiết-bài tiết

+Trẻ nữ: ngực phát triển, mọc lông mu, mọc lông nách, tăng trưởng chiều cao, xuất hiện kinh nguyệt, tăng trưởng tuyến nội tiết-bài tiết

-Sự lo lắng về hình dáng:

+Quan tâm và nhạy cảm với vẻ bề ngoài của mình đặc biệt là làn da (mụn trứng cá)

+Tự đánh giá bản thân bằng cách so sánh với người khác cảm thấy xấu hổ về những thay đổi trên cơ thể, thường cảm thấy mình vụng về, lóng ngóng, cảm giác không hoàn thiện. Vì vậy trẻ dễ trở nên khép kín, âu sầu 

+Hiện tượng “khán giả tưởng tượng” làm trẻ nhạy cảm, dễ tổn thương
*Sự phát triển nhận thức và hoạt động học tập:
Sự phát triển nhận thức về tư duy trừu tượng:

-Trẻ ý thức được các thao tác trí tuệ của bản thân và điều khiển chúng

-Tư duy có tính khái quát logic không phụ thuộc vào môi trường và tình huống xung quanh 

-Sự phát triển năng lực tư duy và vốn trí thức phong phú giúp trẻ nâng cao khả năng nhận thức tưởng tượng suy luận và tri giác 

-Tư duy thao tác hình thức (J. Piaget)

-Hành động trí óc dựa trên các suy luận và giả định 

-Năng lực hình thành, kiểm chứng và đánh giá giả thuyết -> tiền đề của suy luận khoa học

-Tư duy gắn với biểu tượng trừu tượng (thay vì vật chất có thực, cụ thể)

-Trí tuệ trong quá trình tri giác, trí nhớ:

+Phát triển khả năng tưởng tượng hình học không gian 

+Khối lượng tài liệu cần nhớ tăng nhanh trẻ phải nhớ ý chính 

-Phạm vi và nội dung nhận thức:

+Phạm vi và nội dung nhận thức ngày càng rộng 

+Khả năng tư duy trừu tượng giúp trẻ có thể hình dung được tình huống phi thực tế, viễn tưởng, bị lôi cuốn bởi các câu truyện trinh thám và kinh dị trò chơi mạo hiểm và thế giới ảo

+Khả năng hiểu được tình huống giả định khiển trẻ thường so sánh thực tế với hình mẫu lí tưởng, tỏ thái độ chỉ trích và khiếm khuyết của cha mẹ (gia đình), thầy cô(nhà trường)

+Tỏ thái độ phản kháng và “khẩu chiến” với người lớn, giữa và cuối giai đoạn trẻ quan tâm và bắt đầu xây dựng quan điểm riêng về các vấn đề xã hội, chính trị, đạo đức 

-Các cuộc khẩu chiến hoàn toàn vô hại nếu cha mẹ hiểu đặc điểm tâm lý của trẻ em và tham gia tranh luận cởi mở với trẻ về vấn đề mà trẻ phê phán, cuộc tranh luận thông minh giúp trẻ lập luận khả năng phê phán và lập luận 

-Hoạt động học tập vẫn giữ vai trò quan trọng trong phát triển nhân cách, tâm lý 

-Khái niệm học tập tiếp thu kiến thức được mở rộng bên ngoài mang tính độc lập và có mục đích 

-Hoạt động học tập có sự phân hóa đáng kể:

+ Thái độ học tập: rất có trách nhiệm hoặc thờ ơ thiếu trách nhiệm 

+ Phương thức làm việc có kỹ năng lĩnh hội và thông hiểu tài liệu 

-Động cơ học tập: 

+Sự chưa hài lòng với bản thân, kỳ vọng và hoài bão => tạo ra tính tích cực nhận thức 

+Động cơ học tập có liên quan đến viễn cảnh nghề nghiệp trong tương lai 

+Học tập mang ý nghĩa cá nhân trở thành sự tự học (một kiểu học tập cao, mới về chất)

+Hoạt động học tập có thể trở thành hình thức. Khi trẻ có hình thức mạnh mẽ với những giá trị khác ngoài tri thức (đứng đầu lớp, được yêu mến...) => dễ chán nản.

-Quan hệ với giáo viên:

+Tiếp xúc với nhiều giáo viên khác nhau về trình độ sư phạm, đặc điểm nhân cách…tạo ra sự so sánh và đánh giá theo những thông số khác nhau 

+Nhóm giáo viên được yêu mến: có hiểu biết, nghiêm khắc, công bằng, tốt bụng, tế nhị

+Nhóm giáo viên không được yêu mến 

+Giáo viên có phong cách giảng dạy tạo nên hứng thú học tập cho trẻ

-3 yếu tố chi phối đời sống tình cảm của trẻ: dậy thì, giao tiếp với bạn bè, tự nhận thức bản thân

-Bạn đồng lứa có vai trò chủ đạo: 

-Hoạt động giao tiếp với bạn vè giữ vai trò chủ đạo 

-Xu hướng tập trung giao tiếp với bạn đồng lứa tách khỏi người lớn và trẻ em nhỏ tuổi 

-Nhu cầu về vị trí bình đẳng trong mối quan hệ được thỏa mãn trong quan hệ bạn bè (mà trẻ không tìm thấy được ở các mối quan hệ khác)

-Quan hệ với bạn bè có tính phức tạp, đa dạng, có nội dung hơn trẻ nhi đồng 

+  Phân biệt mức độ trong tình bạn.

-Không giới hạn phạm vi kết bạn 

-Có sự đầu tư xây dựng và trải nghiệm mối quan hệ bạn bè 

+Khát vọng được giao tiếp và công nhận 

+Dễ bị ảnh hưởng từ bạn: tích cực – tiêu cực 

+Cảm xúc khó khăn: bị tập thể bỏ rơi, bạn bè phê phán, bị cô lập, bị tẩy chay

+Trò chuyện chia sẻ với bạn giữ vai trò quan trọng trong hoạt động giao tiếp 

+Nội dung chia sẻ: học tập, ước mơ, bí mật về tình cảm với bạn khác giới, nội tâm …

+Nhu cầu tìm kiếm người bạn tâm giao (bạn thân nhất) 

+Tình bạn chân chính: giúp đỡ nhau để tự hoàn thiện về học tập kỹ năng, quan điểm, phẩm chất và định hướng nghề nghiệp

+Hoàn cảnh sống giáo dục gia đình và môi trường ảnh hưởng đến việc lựa chọn bạn của trẻ 

+Lĩnh hội những chuẩn mực

+Đề cao sự tôn trọng và phẩm chất con người trong các mối quan hệ 

+Xem trọng phẩm chất của bạn: sự hiểu biết rộng, can đảm, khả năng làm chủ của bản thân 

+Đề cao phẩm chất của tình bạn, người bạn tốt, chân thành, chung thủy

“Bộ luật tình bạn” tôn trọng, bình đẳng, trung thành, giúp đỡ 

-Bạn khác giới: rung cảm đầu đời về sự tò mò về giới 

-Hành vi thể hiện tình cảm với bạn khác giới 

-Có hai mặt: quan tâm, tỏ thái độ phân biệt nam nữ 

-Ý thức về vị thế xã hội mới, nguyện vọng vươn lên làm người lớn 

-Cố gắng bắt chước hình mẫu lý tưởng của thần tượng 

-Hình thành phẩm chất ý chí: sức mạnh, lòng dũng cảm, sức chịu đựng, để đạt mục đích lòng dũng cảm ý chí vượt thử thách là giá trị đặc biệt được xem trọng thể hiện qua sức mạnh của bản thân 

-Sự tự ý thức phát triển mạnh mẽ 

-Tiền đề: sự phát triển mạnh mẽ của cơ thể khả năng nhận thức khả năng đánh giá tư duy logic trừu tượng 

-Nhu cầu nhận thức đánh giá về bản thân với tư cách là một thành viên trong xã hội 

-Niềm tin về bản thân có quyền tự chủ và hành động như người lớn (sự trưởng thành về cơ thể, khả năng nhận thức nhanh nhẹn, ngôn ngữ mạch lạc, tư duy nhạy bén, vận động tốt…)

-Đặc điểm hình ảnh bên ngoài 

-Hành vi của bản thân trong gia đình và xã hội 

-Phẩm chất đạo đức tính cách năng lực của bản thân 

-Thái độ với mọi người và bản thân 

-So sánh với bạn đồng trang lứa: tự nhận thức ưu khuyết, điểm của bản thân 

-Cố gắng tự điều chỉnh theo gương của bạn 

-Xu hướng tách mình để đi sâu vào phân tích bản thân 

-Xuất hiện cảm giác cô đơn, nỗi buồn khó hiểu, trong lòng trào dâng cảm xúc, khép kín tâm hồn 

-Trẻ ít nói mà thường viết (nhật ký,thơ, vẽ…)

-Hiện tượng “Huyền thoại về bản thân” trẻ cho rằng cảm xúc của mình là mạnh mẽ và khác biệt chưa ai trải qua cảm giác này

-Biểu hiện vị kỷ của tuổi thiếu niên cảm giác bản thân là một trường hợp +ngoại lệ vượt ra khỏi quy luật tự nhiên 

+Xuất hiện cảm giác “mình là người lớn”

+Tiền đề: sự phát triển thể chất, sự chín muồi tính dục, nhận thức và vị thế xã hội. 

+Mong muốn tự quyết định trong cách ăn mặc, quan hệ với bạn bè, sở thích riêng được người lớn tôn trọng và đối xử bình đẳng 

+Thể hiện ở hình ảnh bên ngoài: phong cách đi đứng, nói chuyện, ăn mặc, ứng xử

+Quan hệ với ba mẹ: tạo ra mâu thuẫn do những hành vi ứng xử, ăn mặc, nói năng không phù hợp

+Quan hệ với bạn bè: vừa muốn khẳng định tích cách độc đáo của mình, vừa muốn hòa nhập với nhóm (kiểu quần áo…)

+Trẻ hiểu việc trưởng thành về mặt tâm lý xã hội là yếu tố chính quyết định “mình là người lớn”

-> Người lớn cần tôn trọng nhu cầu được đối xử như người lớn của trẻ, quan điểm riêng, trao quyền tự chủ trong việc có chính kiến và giải quyết một số vấn đề giúp trẻ có cảm nhận mạnh mẽ về giá trị bản thân như một nhân cách 

-Xu hướng thực tiễn hòa với ước mơ thời nhi đồng

-Xem xét phù hợp của bản thân khi tìm hiểu về chọn nghề 

-Hoạt động tìm hiểu về nghề nghiệp thông tin

-Trẻ thể hiện hứng thú với các nghề hiện đại có vị trí quan trọng
Vị thế xã hội và những khó khăn lứa tuổi gặp:
1. Vị thế xã hội:

-Không hoàn toàn là trẻ con và chưa phải là người lớn 

-Sự phát dục là thay đổi lớn đối với cơ thể, làm trẻ nhận thức rằng mình không còn là trẻ con nữa, người lớn có cơ sở khách quan 

-Người lớn (ba mẹ) không hoàn toàn xem trẻ là người lớn vì vẫn còn phụ thuộc vào ba mẹ 

-Nhu cầu được xem trọng và độc lập như một người lớn 

-Tâm lý phóng đại đánh giá năng lực của bản thân cao hơn hiện thực: anh hùng ngang bướng…trong cuộc sống. Sự trưởng thành về mặt xã hội của tuổi vị thành niên phát triển không đồng đều tất cả trẻ 

-Giáo dục gia đình ảnh hưởng đến định hướng về hình ảnh  bản thân của trẻ
2. Khó khăn:

-Nhân cách chưa ổn định

-Cảm xúc thất thường, quá trình chín muồi tính dục, sự thay đổi sinh lí cơ thể, nhân cách, môi trường

-Chưa ổn định về mặt nhận thức các chuẩn mực đạo đức: dễ làm những việc vi phạm pháp luật, vi phạm chuẩn mực hành vi đạo đức, giá trị của nhóm mà trẻ tham gia

-Chưa ổn định về mặt tự đánh giá: tự đánh giá phụ thuộc vào yếu tố bên ngoài, hình ảnh riêng lẻ về cái tôi của trẻ chưa gắn kết với nhau thành một hệ thống hài hòa ổn định

-Mâu thuẫn trong tính cách và xu hướng:

+Muốn được thừa nhận và tôn trọng >< tỏ ra bất cần không che giấu những nét cá tính phản diện 

+Tính cách thể hiện không nhất quán ở các tình huống khác nhau: rụt rè >< suồng sã, đa cảm >< nhẫn tâm, mở rộng tâm hồn >< hẹp hòi ích kỉ, muốn giống bạn >< muốn mình nổi trội 

+Tỏ rõ sự chống đối những hình mẫu, quy tắc xã hội >< tôn thờ thần tượng một cách mù quáng 

+Dễ có những hành vi nguy cơ và dễ bị lạm dụng:

-Tiền đề: nhu cầu tự thể hiện mình, muốn thể hiện cái tôi và cá tính riêng của mình 

-Dễ chống đối những chuẩn mực và quy tắc xã hội chung 

-Dễ bị ảnh hưởng bởi các tác động bên ngoài 

-Lạm dụng tình dục: nguy cơ ở trẻ nam và nữ 

-Người gây hại thường: người quen, họ hàng thân, bạn bè của gia đình
-Hành vi che giấu 

-Cha mẹ không quan tâm, không tin con 

-Hậu quả: mất niềm tin vào người lớn, cô đơn trong nhóm bạn, suy sụp thể chất 

+Nguyên nhân: thiếu kiến thức và kỹ năng tình dục an toàn 

+Cảm xúc hoang hoang 

+Ảnh hưởng đến tiến trình và định hướng nghề nghiệp 

+Hậu quả của việc phá thai ảnh đến sức khỏe tinh thần, thể chất tinh thần

+Tiền đề: nhu cầu thể hiện bản thân 

+Trẻ hình dung việc uống bia rượu là biểu tượng của sự trưởng thành và sự chín chắn về mặt xã hội 

+Vi phạm pháp luật: hình thức đánh nhau, cướp xe, giết người

+Lý do: trẻ không có kỹ năng, có thái độ chống đối xã hội, không có khả năng kiểm soát các cơn  tức giận, không tìm ra lối thoát cho sự thất vọng, mong muốn có trải nghiệm mạnh, bị nhóm bạn lôi kéo 

+Ảnh hưởng của các phương tiện truyền thông dẫn đến phát triển bạo lực ở trẻ

+Hành vi tự tử xảy ra khi những vấn đề cá nhân hay mối quan hệ đã tồn tại từ lâu 

+Hành vị tự tử có kế hoạch trước hoặc tự phát 

-Đi vào sự hoàn thiện cơ thể

-Sự hoàn thiện cơ quan sinh sản, hoocmon cơ thể tăng 10 –15 lần

-Trọng lượng não đạt tối đa

-Giai đoạn khỏe mạnh nhất trong cuộc đời
Tâm lý của thanh niên:

-Học tập, lao động và xây dựng nghề nghiệp

-Định hình và ổn định tính cách

-Phát triển tích cực về tình cảm đạo đức và thẩm mỹ

-Xây mục tiêu cuộc đời

-Kế hoạch cho tương lai

-Trải nghiệm cuộc sống

-Ước mơ và hoài bão

-Xây dựng tình bạn, tình yêu

-Xác định bản dạng tính dục

-Dự định kết hôn và xây dựng gia đình

-> Học tập, ước mơ và hoài bão

-Khái niệm độ tuổi:

+Tuổi sinh học: phản ánh hoàn cảnh của cá nhân trong mối tương quan với tuổi thọ dự kiến của họ

+Tuổi xã hội: có liên quan trực tiếp đến vị thế xã hội của cá nhân so với các chuẩn mực văn hóa xã hội

+Tuổi tâm lý: giữ vai trò quan trọng nhất

-Trưởng thành: khái niệm thuộc về tinh thần, là sự trưởng thành về mặt tâm lý xã hội (khác với khái niệm thuộc về thể chất là già đi)

-Sự trưởng thành của con người phụ thuộc vào hoàn cảnh, kinh tế, xã hội, giáo dục của từng cộng đồng, từng dân tộc, từng thời đại khác nhau

-Các tiêu chí của sự trưởng thành:

+Sự chín mùi về mặt sinh lý, thể chất

+Có đầy đủ những quyền hạn và nghĩa vụ của một người công dân

+Đã kết thúc việc học tập ở những mức độ khác nhau

+Có nghề nghiệp ổn định

+Có lao động để nuôi sống bản thân và gia đình

+Đã xây dựng gia đình riêng

+Có cuộc sống kinh tế độc lập không phụ thuộc vào cha mẹ hoặc người đỡ đầu

-20-25 tuổi: phát triển và hoàn thiện (nữ hoàn thiện sự phát triển sớm hơn nam 2 năm)

-25-30 tuổi: chức năng của các cơ quan, thời gian phản ứng, sức mạnh, các kỹ năng vận động, sự cân bằng cảm giác vận động đạt mức tối đa

-30-40 tuổi: các chỉ số giảm dần

-Lối sống lành mạnh hình thành ở giai đoạn đầu được duy trì  sẽ đem lại thành quả hữu ích cho sức khỏe và hình dáng cơ thể ở giai đoạn sau

-Không thể hiện các giai đoạn phát triển nhận thức rõ ràng như trẻ em và thiếu niên

-Có sự biến đổi về chất trong tư duy của người trưởng thành so với tư duy của trẻ em và thanh thiếu niên

-Nghiên cứu của W. Perry (1970) về việc tồn tại các giai đoạn phát triển nhận thức ở lứa lứa tuổi sinh viên:

+Quá trình nhận thức và tiếp nhận các quan điểm của sinh viên đã chuyển dần từ quan điểm tuyệt đối sang quan điểm tương đối

+Tự mình lựa chọn các quan điểm, ý tưởng phù hợp với mình

-Theo E. Erikson nhiệm vụ quan trọng nhất ở tuổi trưởng thành là tìm được bản sắc của mình và thiết lập các mối quan hệ tình cảm gần gũi (khả năng quan tâm, chia sẻ với người khác toàn bộ bản thân mình mà không sợ đánh mất mình). Xảy ra mâu thuẫn khi không đạt được mối quan hệ gần gũi, họ sẽ cảm thấy cô đơn vì không có khả năng đạt đến sự hòa quyện với người khác (do không biết chấp nhận người khác hoặc bản sắc cá nhân quá yếu)

+Đây là mối quan hệ thân tình dựa trên sự chân thành, cởi mở, tin tưởng lẫn nhau, trung thành với nhau và có nhiều sở thích chung

+Tình bạn phần lớn là mối quan hệ giữa những người cùng giới

+Mối quan hệ đa mục đích (công việc, tình cảm gắn liền với sự thỏa mãn trong giao tiếp, học hỏi, đạo đức, hoàn thiện nhân cách lẫn nhau, mục đích thực dụng): các mục đích đan xen, hòa quyện và bổ sung cho nhau

+Nguyên tắc: bình đẳng, tôn trọng, sự hiểu biết, tương trợ và giúp đỡ nhau, sự tin tưởng và lòng trung thành

+Từ mối quan hệ tình cảm cá nhân chuyển sang những hoạt động chung tạo ra sản phẩm và hoạt động có ý nghĩa xã hội to lớn

+Tình yêu là tình cảm cấp cao chỉ có ở con người, là năng lực hiểu biết một người khác và trở thành người được yêu. Trong đó con người nâng bản thân mình đến những tầm cao của sự xứng đáng với tình yêu, đến năng lực trao tặng tình yêu đó cho người khác

+Hai người trong quan hệ tình yêu:

+Tình yêu hướng đến sự quan tâm người khác, quan tâm đến cuộc sống và sự phát triển của người mình yêu, vượt qua sự lãng mạn và có sự gắn kết lâu dài để trở thành gia đình bền vững

+Tình yêu chứa đựng lòng bao dung và trách nhiệm đối với người mình yêu, tôn trọng, trân trọng nhân cách của nhau, khám phá lẫn nhau để hiểu và hòa quyện với nhau về tâm hồn

+Lý thuyết của Sternberg về 3 yếu tố của tình yêu (1986):

+Mối liên kết giữa 3 yếu tố có thể tạo ra những hình thức, cấp độ và tính chất khác nhau của mối quan hệ

+Tình cảm gắn bó giữa cha mẹ-con cái là một phần quan trọng trong đời sống tình cảm của người trưởng thành

+Sự vui sướng trong giao tiếp với con: việc trở thành cha mẹ giúp người trưởng thành có đời sống tình cảm phong phú, đa dạng và trưởng thành hơn

+Mối quan hệ gắn bó và sự tin cậy lẫn nhau giữa cha mẹ: con cái mang lại nguồn sinh lực lớn lao cho cả con và cha mẹ

+Sự nhạy cảm đặc biệt của người mẹ đối với nhu cầu (thể chất, tinh thần) của con

+Sự hứng thú và thán phục đối với con

+E.Erikson (và tiếp sau ông) nhấn mạnh giá trị của tính đồng nhất trong quá trình phát triển của người trưởng thành

+Tính đồng nhất: sự đánh giá độc lập của cá nhân về những bản sắc muôn vẻ của cá nhân, có liên quan đến các khả năng thể chất, nhận thức, tính cách và động cơ, và rất nhiều vai trò khác nhau

+Có 3 kiểu đồng nhất ở người trưởng thành:

+Sự phát triển cá nhân gắn liền với sự phát triển của các mối quan hệ gia đình và sự nghiệp

+Gia đình giữ vị trí quan trọng đối với người trưởng thành, nơi họ đóng vai trò nhất định và đảm nhiệm các nhiệm vụ, nghĩa vụ

+Trải qua các giai đoạn quan trọng:

+Kết hôn: 

+Sinh con đầu lòng:

Bước chuyển quan trọng của hôn nhân: 

+Tập trung cho sự lập nghiệp

+Người trưởng thành đã có nghề và đang đi vào giai đoạn hành nghề một cách tích cực

+Giai đoạn 30-40 tuổi tay nghề cao trong lĩnh vực nghề nghiệp đã lựa chọn

+Hình thành sự say mê sáng tạo trong nghề nghiệp và phát triển ở mức độ bền vững, sâu sắc

+Giai đoạn 35-40 tuổi chưa có nghề nghiệp ổn định gây sự hụt hẫng lớn về tâm lý xã hội, tạo sự bi quan, chán nản, bất mãn, tự ti trong cuộc sống: tiền đề của tệ nạn xã hội

-Người trung niên đạt đến độ chín về nhân cách và kinh nghiệm là cầu nối giữa hai thế hệ trẻ và già trong gia đình hoặc nơi làm việc

-Nhận thức khá rõ tính độc đáo của riêng mình so với thanh niên và người cao tuổi

-Thời kỳ hưng thịnh của cuộc sống gia đình và sự nghiệp hay lo lắng và dằn vặt bản thân?

-Quan tâm nhiều hơn đến việc giữ gìn mối quan hệ thân thiết với người thân và bạn bè

-Mỗi sự kiện quan trọng xảy ra đều làm họ suy nghĩ, có xu hướng đánh giá lại giá trị và sự kiện

-Suy giảm về thể chất, thần kinh gây cản trở bước đầu trong hoạt động và tiền đề của một số bệnh tật (lượng cholesterol tăng lên rõ rệt, chức năng của thận giảm 10%, dung lượng của phổi bắt đầu giảm)

-Biến đổi rõ rệt về sinh học:

+Nữ tiền mãn kinh và mãn kinh ( 45-55 tuổi), số lượng trong buồng trứng giảm, lượng estrogen và progesterone giảm gây mệt mỏi, ốm đau, mất ngủ, đau đầu, mất cân bằng, cảm xúc thất thường

+Nam: liên quan đến hoocmon sinh dục nam ( gần 50 tuổi )

+Chế độ sinh hoạt, ăn uống, nghỉ ngơi tập thể dục phù hợp và khoa học là chống lão hóa tốt nhất

 - Nghiên cứu của US Census Bureau (1999): nguyên nhân chủ yếu gây tử vong ở người trung niên là bệnh rượu, ung thư, bệnh thuộc hệ thống tim mạch

-Tỉ lệ tử vong ở nam giới cao gấp hai lần nữ giới

-Lối sống lành mạnh:

+Chế độ ăn uống đúng đắn

+Luyện tập thể dục thường xuyên

+Giảm hoặc bỏ các thói quen có hại (thuốc lá, uống rượu…)
-Stress: cách họ đối diện, phản ứng và chấp nhận hoàn cảnh/sự kiện không mong đợi

-Tuổi càng cao, chức năng nhận thức con người càng giảm, quá trình này diễn ra chậm và chỉ liên quan đến một số mặt trí tuệ

+Trí tuệ lưu chuyển: khả năng giải quyết các nhiệm vụ và tình huống mới lạ giảm

+ Trí tuệ kết tinh: trí thông minh có được nhờ tích lũy các loại trí thức, kinh nghiệm, vận dụng khéo léo trong công việc và cuộc sống: tăng

-Những thay đổi thuộc phạm vi trí tuệ diễn ra trong thời kỳ tuổi trung niên liên quan chủ yếu đến các phương pháp sử dụng trí tuệ (không phải là giảm sút trí tuệ)

-Trách nhiệm mới: cha mẹ có con đã lớn, con có cha mẹ đã già

-Nhà quản lý hay người lao động có kinh nghiệm

-Suy nghĩ về những vấn đề có tính, toàn cầu: giáo dục lớp trẻ, dịch bệnh, ô nhiễm môi trường, tham nhũng, chiến tranh

-Xu hướng xem xét và đánh giá lại  cuộc sống của mình: giá trị sống, ý nghĩa cuộc đời, cái chết, quá khứ và ngày trong tương lai

-Về hưu

-Bị sa thải/thất nghiệp

-Stress, lo lắng, cảm xúc, bất an

-Sự thích ứng phụ thuộc vào sự tự nhận thức và dự đoán sự thay đổi

-Đỉnh cao của sự cống hiến tài năng và sức lực cho xã hội

-Phấn đấu không mệt mỏi trong lao động để đạt bản sắc riêng, dấu ấn riêng của chính mình

-Mâu thuẫn giữa sự nghiệp của bản thân sự chăm sóc vun trồng cho sự nghiệp của con cái

-Khủng hoảng tâm lý giữa đời: 37-45 tuổi

-Con người tự tĩnh tâm nhìn lại mình, suy xét thành bại trong cuộc đời

-Dấu hiệu: mất ngủ, trằn trọc, thất vọng, chán chường, thờ ơ, lãnh đạm với cuộc sống

-Đấu tranh nội tâm, giằng xé: bản chất >< mặt nạ

-Khủng hoảng chấm dứt khi con người thật bên trong trỗi dậy và chấm dứt

-Cảm giác bất lực về bản thân tạo thành sự trì tuệ bi quan

-Các mối quan hệ gia đình:

+Với con cái tuổi vị thành niên:

+Với con cái trưởng thành:

+Sự thành/bại trong giáo dục con cái có ý nghĩa lớn đối với sự phát triển tâm lý của người trung niên

+Với cha mẹ già : mối quan hệ cư xử với cha mẹ già phụ thuộc vào yếu tố văn hóa, kinh tế, xã hội

-Với quan hệ bạn bè: quan điểm về tình bạn tình cảm tương thân tương ái, sự giúp đỡ và cho lời khuyên có tính chất bạn bè, xem trọng kinh nghiệm của bạn bè và giao tiếp nhẹ nhàng

+Đối tượng: bạn cũ, đã thân từ lâu

+Đầu giai đoạn: ưu tiên cho gia đình và ít dành thời gian cho bạn, tình bạn ít sâu sắc

+Cuối giai đoạn quan tâm đến bạn cũ nhiều hơn, hình thành các mối quan hệ đa dạng hơn

+Người có độ tuổi trên 60 tuổi
+Theo kết quả nghiên cứu của các nhà khảo cổ học, tuổi thọ trung bình của con người thay đổi theo lịch sử phát triển của loài người, phụ thuộc vào hoàn cảnh, điều kiện sống, trình độ văn hóa và văn minh của loài người

+Những quan niệm khác nhau về người cao tuổi: người thông thái, nhiều kinh nghiệm, người tốt bụng, hay quan tâm đến người khác, người già nua, lẩm cẩm, người xấu tính hay cáu gắt

Hoạt động:

+Lão hóa cơ thể

 +Thay đổi bên ngoài:

+ Các cơ quan cảm giác:

+Cơ bắp và xương:

+Các cơ quan nội tạng:

+Duy trì sự cân bằng đồng hóa và thích ứng: khái quát các biểu tượng chung của bản thân về phẩm chất thể lực, tâm lý, xã hội = chấp nhận và thích nghi với hoàn cảnh sống hiện tại

+Duy trì cảm nhận về tính đồng nhất liên tục của bản thân:“tôi vẫn luôn là tôi” dù trong bối cảnh khó khăn hiện tại

+Sức khỏe thể chất, người có sức khỏe tốt thích nghi hơn người bệnh tật

+Điều kiện kinh tế: người có vốn đủ sống thích nghi tốt hơn người khó khăn tài chính

+Mối quan hệ giữa con người và công việc: người có sự cảm nhận về giá trị thiêng liêng và tự đánh giá bản thân có mối liên hệ trực tiếp với những thành quả trong lao động gặp khó khăn

+ Sự chuẩn bị: người đã có kế hoạch phản ứng khác người chưa có kế hoạch

+Mối quan hệ với con cháu:

_Sự có mặt: tượng trưng cho sự ổn định đối với các cháu và con

_Người giúp đỡ

_Trọng tài: trao đổi và điều hòa các giá trị gia đình

_Giữ gìn lịch sử của gia đình: tạo cảm giác kế thừa và thống nhất cho gia đình

+Mối quan hệ với vợ chồng:

+ Mối quan hệ với anh, chị, em:

+Khả năng cảm nhận cảm xúc tích cực không giảm sút, ít bộc lộ cảm xúc tiêu cực

+Khả năng kiểm soát cảm xúc tốt hơn người trẻ: sự hưng phấn giảm, ít xúc động mạnh => sự bình yên cảm xúc

+Hiểu được một cách sâu sắc nỗi đau buồn của sự mất mát, cô đơn, bệnh tật

+Đánh giá cao các mối quan hệ thân tình

+Niềm vui hòa với nỗi buồn một cách phức tạp qua việc cảm nhận thời gian trôi nhanh giúp người cao tuổi thưởng thức trọn vẹn giá trị của cuộc sống