Dena den, esan beharra dago guztiok ez dugula aniztasuna eta inklusibitatea era berdinean ulertzen. Izan ere, aniztasunaz hitz egiterakoan batzuk aniztasun funtzionalarekin bakarrik egiten du lotura eta ez dira ohartzen aniztasu hori haratago doala, hain zuzen ere, kultura edo herrialde desberdinetako jendea, adin desberdinetako jendea, etab. Horrez gain, bada aniztasunaren inguruan ezagutzen den beste uste faltsu bat, hala nola, aniztasun horren barruan premia bereziak dituztenak hainbat eduki lantzeko aukera ez dutela izango, haien beharretarako materiala edo egokitzapenak egin ahal direlaz konturatu gabe. Honako hau bada ere eskola askok daukaten erronketako edo helburuetako bat, hain zuzen ere, espazioak, materialak baliabideak... haur guztientzako egokituta edo antolatuta egotea. Adibidez, batek ezpainak irakurri ahal izateko klasea U forman antolatzea, gurpildun aulkian dagoen ikasleak oztopoak izan ez ditzan, aldapak edo igogailuak jartzea... Era honetan ikasle oro klasearen parte sentitu ahal izango da eta benetako eskola inklusiboa sortu ahal izango dugu non aniztasuna benetan aberasgarritzat hartzen den. Gainera, era honetan espazioan, baliabideetan, etab. aldaketak eginez, gaur egungo hezkuntzan ematen den ohiko egoetarako bat baztertzea lortuko genuke, hots, ikasteko zailtasunak dituzten ikasle horiei gelatik kanpo dauden laguntza klaseetara joatera behartzea. 

 

 

 

Ez dugu inor epaitu behar bere itxuragatik, bere gaitasunengatik, bere egoera ekonomikoagatik, epaiketa hauek etiketak jartzera eramaten baikaitu, pertsona hori “ezberdina” bezala ezagutzera, eta honek beragandik ikasketa prozesuan espero dezakeguna baldintzatu dezake. Baino zein da ezberdina, zeinek ditu ezaugarri ezberdinak? Denok gara ezberdinak, adinez, pisuz, ezaugarriz, gaitasunez. Horregatik, hezkuntza inklusiboak aniztasuna aberasgarritasun moduan ikusi eta haur guztiei kalitatezko hezkuntza ematea du helburu, inor gelatik atera gabe, inor bere ezaugarriengatik baztertu eta epaitu gabe. 

Aipatutako guztiaz gain, hezitzaileak, haurren testuingurua ezagutu, beraien ezaugarriak eta gaitasunak identifikatu behar ditu, haurra noraino heltzen den behatu beharko du, eta hortik hasi bere ikaskuntza prozesua garatzen, haur guztiei ezin baitzaie berdin irakatsi eta haur guztiek ezin baitute helmugara batera iritsi, erritmo ezberdinak dituzte eta. Gainera, hezitzaileak haur guztien ezaugarriak kontuan izanda,  gelaren modu egokian antolatu beharko du, inguruak, gelaren antolaketak eta materialak, haurraren ikaskuntza prozesuan eragin zuzena baitute. Beraz, gelako aniztasunari zukua atera behar diogu, ikasteko baliabide ezin hobea da eta.

Hitz hauek definitu ostean, aipatu beharra dago badaudela beste zenbait hitz lotura zuzenak dituztenak horiekin, non batzuetan gaizki erabiltzen edo definitzen diren. Horiek pertsonarengan zuzeneko eragina izan dezakeena. Izan ere, gaur egungo gizartean ohitu egin gara pertsona bakoitzari etiketa bat ezartzera. Hau da, bere izaera, nolakotasuna edo itxuragatik izen berezi edo ezberdin bat izendatzea. Etiketa mota hauek eragin postiboa izan dezaketen arren (pertsona harentzat gustukua bada), gehien bat etiketa horiek eragin negatiboa izan ohi dute, pertsonak gutxiesteko izan ohi baitira. Hori dela eta, irakasleok, arreta handia izan behar dugu fenomeno honetan. Gure eginkizunetako bat izango baita ikasle guztiei aukera berdinak ematea eta lehen aipatu bezala, etiketa hauekin kontu handiz ibiltzea eta at uztea. Izango ditugun ikasle guztiak desberdinak izango baitira haien artean eta guk hauek ezagutu beharko ditugu bakoitzak dituen beharrak ahalik eta hoberen asetzeko, aurreiritziak alde batera utziz.

Aniztasunaren ereduan ikastetxeetan txertatzeko hainbat zailtasun eta kontraesan topa ditzazkegu, horietako batzuk fisikoak direlarik. Esate baterako, arazo arkitektonikoak, non horiek erraz konpondu daitezkeen. Beste eragozpen batzuk honako hauek dira: curriculumari lotutakoak, irakasteko moduari, harremanei lotutakoak… Baina nire aburuz trabarik nagusiena pertsonen pentsamendua da. Izan ere, askotan zailena da denon artean adostasun batera iristea eta elkarlanean aritzea, egiten ari garen guztia modu berean ulertzea. Bakoitzak bere ibilbidea baitu eta esperientzia bakoitzak bere mugak ekar ditzake; askotan, bere pentsaerarekin bakarrik geratzen delarik, ingurukoak esaten duena at utzita, berea hoberena eta aproposena dela pentsatzen duelarik eta ingurukoena onartzen ez duelarik. Honako honek, ikasleearengan eragin zuzena izango duelarik, izan ere, kontraesanak eta bakoitzak bere kasa ibiltzeak haurra nahastea eta giro txarra egotea dakar. 

Nahiz eta ikastetxeean aniztasuna egotean hainbat zailtasun egon, ez dago zalantzarik aniztasuna zerbait positiboa eta aberasgarria dela, elkarrengandik ikasteko balio duelako, denok elkarrengadik ezberdinak garela ikusi ahal izateko, bakoitzak bere beharrak dituela eta haietara moldatu behar garela barneratzeko eta elkar lagundu behar dugula ikusterazteko balio du aniztasunak, besteak beste.
Aniztasuna baita aberasten gaituena!

Ezgaitasunen bat duten pertsonen hezkuntza definitzea zaila egiten zait, izan ere, ezgaitasun bat duten ikasleak ez dira berdinak, eta beraz, bakoitzak behar duen hezkuntza erantzuna ezberdina izango da. Hala ere, nire ustez, den-denok gara ikasteko gai eta denok ditugu gaitasunak, beraz, ezgaitasunean zentratu beharrean bakoitzaren gaitasunetan zentratu behar garela iruditzen zait. Horregatik, ezgaitasuna hitza eta honen esanahia ez dut oso gogoko. Nik ere onartzen bai dut gauza asko egiteko gai enaizela. Hori horrela, beste ikuspuntu bat hartu eta pertsona bakoitzaren gaitasunak goraipatzen dituen terminoa nahiago dut, aniztasun funtzionala.

Aniztasuna, inklusioa, dibertsitatea, gaur egun edozein eskolan maiz erabiltzen diren hitzak dira. Aniztasuna, normalean, geletan herrialde desberdineko haurrak daudenean erabiltzen da, eta kultura aniztasuna dagoela ezaten da. Baina, aniztasuna ere adinarekin gerta daiteke, gero eta eskola gehiagotan egiten ari dena. Aniztasuna herrialde berdineko haurren artean ere gerta daiteke, haurak desberdinak baitira beraien artean. Oduan, burura etortzen zait, benetan eskoletan aniztasuna ematen da? aniztasuna edozein momentuan gerta daiteke eta edozein gauzarekin, kultura, adina, beharrak...

Baina, curriculumek, oraindik ere, aniztasuna alde batera uzten dute, normalean gelak adinka banatzen dira, behar bereziak dituzten haurrak banandu egiten dituzte... Eta hori gure zailtasun handiena da, eskokak curriculumetan eta konpetentzietan finkatu egiten dira benetan haurrengan pentsatu gabe Benetan jakin gabe, aniztasuna haurrei lagundu egiten diela, bata bestearengadik ikasten, kultura desberdinen artean ikasten, hizkuntza desberdinak, adin desberdinak... denek daukate zerbait irakasteko edota ikasteko ere.

Hala ere, uste dut, aukera gutxi ematen direla anistasunean ikasi ahal izateko, eta hori txertatzeko baliabide gutxi daudela, barrutik ezagutzen ditudan eskolak, oarindik ere, pareta gehiegi dituzte haurrak adinka banandu ahal izateko. Eta diru laguntza gutxi daude benetan eskolak aniztasunaren alde egin ahal izateko.

Askotan, ikasleen arteko desberdintasun horiek arazo edota zailtasun bezala ikusten ditugu, baina ez gara konturatzen aniztasunak izan dezakeen aberastasunean. Irakasle izango garen aldetik, garrantzitsua izango da aniztasunak ekar ditzakeen onurak kontuan hartzea, aniztasuna oztopo moduan ikusi beharrean, sortu daitezkeen egoera anitzak aprobetxatzen jakitea. 

Azken urte hauetan aniztasuna, inklusioa, eskubide berdintasuna,… bezalako kontzeptuak etengabe entzuten ditugu gure inguruan. Eta bai, hau aurrerapauso bat dela esango nuke, kontzeptu hauek gure buruan izateak eta hauen inguruan eztabaidatzeak bide onetik goazela esan nahi duela iruditzen zait. Baina zer gertatzen da errealitatean? Hau beste kontu bat litzateke. Egia da, nire inguruan ikusi dudanean oinarrituz, gehiengoak badakigula kontzeptu hauen inguruko teoria. Hau da, gutxi gorabehera badakigu eskola inklusibo baten oinarriak zeintzuk diren, baina nola eraman hau praktikara? 

Garrantzitsua izango da azpimarratzea aniztasunaren gai hau ez dela hezkuntza bereziko irakasleen gauza soilik. Aniztasunaren trataera irakasle guztiek kontuan hartu beharreko zerbait da, baita eskolako langile zein eragile guztiek kontuan hartu beharrekoa ere. Eskolaz gain, familietan, auzoan, herrian,… landu beharko litzateke. Azken finean, aniztasuna gizartean landu beharreko zerbait da. 

Eskola inklusibo batetarako bidean goazela esango nuke, baina oraindik ere, bide luzea dugu aurretik eta bide horretan garrantzitsua izango da eskola bateko partaide guztien elkarlana (garbitzaileak, jangelako begiraleak, idazkaria, zuzendaritza taldea, familiak, arlo ezberdinetako irakasleak,…). Nire iritziz, guztion artean aurrera eginez soilik lortuko dugu gure eskoletan aniztasunari trataera egoki bat ematea. 

Aniztasuna, ikasle bakoitza bakarra da, munduan anitzak gara, ez gara ez zuria ez beltza, koloretsuak gara. Ikasle bakoitzak bere ezaugarriak ditu eta hori aberastasun osoz bizi behar da. Esan bezala, ezaugarri ezberdinak ditugu behar, interes, erritmo, ezagutza… ezberdinak eta hori da aberasten gaituena eta indartu behar dena. 

Gelako ikasle talde batean, guztiek dute zerbait esanguratsua eskaintzeko eta horrek ekarpen aberasgarria egiten dio taldeari, horrela elkarrengandik ikasteko aukera izanik. Bakoitzak eskaintzen duena errespetu guztiarekin entzutea eta onartzea ezinbestekoa dela iruditzen zait. Horregatik, hezitzaileak duen jarrera ezinbestekoa dela iruditzen zait, ikasle bakoitza ezagutzea eta bakoitzak dituen gaitasunak indartzea. Eta ez da soilik hezitzailearen lana, ikastetxeko langileena, familiena eta baita komunitate guztiarena ere, guztiek bat egiten baitute. 

 

Hori horrela izanik, gure helburua, ikasle anitz horiekin guztiontzako eskola sortzea da, hain zuzen ere, eredu inklusibo bat eraikitzea. Hala nola, ikasle guztien parte hartzeari erantzutea. Horretarako, ezinbestekoa iruditzen zait, tresna eta baliabide egokiak eskaintzea, izan ere, haur guztientzat egokiturik daudela. Esate baterako, espazioak, ikasgelak, materialak… 

 

Egia da, oso ondo barneratuta dugula teoria eta oso polita geratzen dela dena. Baina errealitatera jotzen badugu, gauzak apaintzen ditugun bezala egiten dira? Sarak azaldutakoarekin bat nator, ikasle kopuruarekin, hain zuzen. Nik adibidez, lehengo urtean praktiketan 23 haur nituen gela berean, horietatik hiruk behar bereziak zituzten. Nahiz eta, badakigun haur bakoitzaren behar eta nahiak erantzutea ezinbestekoak diren, azkenean, horrenbeste ikasle kopuruarekin ezin daiteke denetara iritsi, eta ezin daiteke gauzak ongi erantzun.  

Badaude eskola batzuk aniztasuna duten ikasleek onartzearekin nahikoa dela pentsatzen dutenak, hau da eskola inklusiboak direla esaten dutenak. Baina horiek inklusiboak dira? Nola ulertzen dute aniztasuna?

Argi izan behar dugu garrantzitsuena ez dela umeak geletan sartzea, ikasle modua tratatzea baizik, hau da, ez da nahikoa ikasle guztien sarbidea bermatzea. Beraz, kasu horretan inklusioa eta aniztasunaren esanahia ez dugu guztien artean esanahi berdina partekatzen.

Niretzat guztiok aniztasuna adierazten dugu, denok paregabeak garelako. Bakoitzak dituen ezaugarriak, pentsatzeko eta jokatzeko erak aniztasuna adierazten du. Irakasleok gela bakoitza beste gela baten bezalakoa ez dela izango kontuan izan behar dugu, haur bakoitzak bere berezitasunak izango dituelako. Argi izan behar dugu gela batean zenbat eta aniztasun  gehiago egon orduan eta hobeto izango dela, ikasle guztion ezaugarrietatik ikasi ahal delako.

Aniztasuna era positiboan ikusi behar dugu eta argi eduki behar dugu guk, irakasleok, ikasleengandik ikasi ahal dugula eta alderantziz.

Aniztasunaren inguruan Anak eta Leirek(2012) haien ikuspuntua azaldu zuten: 

“Eskola inklusiboak aniztasun horri guztiari egin behar dio lekua; eran­tzuna eta indarra eman behar dizkio hezkuntzaren ikuspegitik (…) Askotan, soilik positiboak diren ezaugarrietan oinarritzen gara normaltasuna adierazteko, eta ­aniztasuna zerbait negatiboa balitz bezala hartzen dugu. Aniztasuna, ordea, naturala da, eta bizitzako testuinguru, errealitate, egoera nahiz une guztietan aurki dezakegu.”

 Nik haiekin bat nator, aniztasuna adierazten denean ala aniztasuna ikastetxe batean ematen denean beti negatiboa balitz bezala hartzen dugulako, guztiok desberdinak garela eta gure artean aniztasuna ere badagoela kontuan izan gabe. Besteek bezalakoa ez izatea ona da, horrek ez du bakarrik desberdina zarela erakusten, bakoitzaren berezitasuna eta posibilitate desberdinak  adierazten ditu.

Aniztasunaren inguruko diskurtsoa ematen dugunean, denon eskubideez hitz egiten dugu, denok berdinak garela eta inongo bereizketarik gabe multzo berdinean sartzen garela, baina aniztasunak ez dut uste hori esan nahi duenik. Aniztasunak, bai markatzen duela ikasle anitza, hau da, ikasle bakoitza bere osotasunean, eta den bezalakoa onartzea. 

Baina aniztasuna tratatzea, irakasle nahiz erakunde bezala, haur bakoitzaren erritmoak errespetatuz baliabide eta erantzun desberdinak ematea dela esango nuke. Beste era batera esanda, aniztasuna bere osotasunean ematen denean gelan inklusibitatea ematen dela esango nuke, hots, gelan haur bakoitzari markatzen zaizkionean bere helburu eta edukiak eta irakasleak egiten duenean moldaketa hori haurrak ahalik eta hobekien ikasteko, orduan aniztasuna ematen dela esango nuke. Irakasleak egiten duenena ahalegina denak gelan erritmo desberdinetan ikasteko.

Gaur egungo ikastetxe asko eta asko inklusiboak direla esaten dute, aniztasuna defendatzen dutela eta denok berdinak garela. Erakundeak esan dezake zer eskaini nahi duen baina irakasleok izan behar dugu benetan sinetsi behar dugunok. Aniztasuna tratatzen dugu baina, ondoren, haurra gelatik kanpora aterako dugu eta bere jarraipena hezkuntza bereziko irakaslearen gain geratuko da. Nik uste lehendabizi irakasle bezala ohartu behar dugula, ikasleak guztiak gureak direla eta modu berdinean hezi behar ditugula (bakoitzak bere egokitzapenekin) eta behin hori ongi barneratua dugunean, aniztasuna ulertzeko zailtasun gutxiago izango ditugula.

 

Aniztasuna, gehienetan gurea ez den beste lurralde ezberdin batetik etorritakoei erreferentzia egiten zaie, edo horiekin lotzen ditugu, hots, ideologia, kultura, arraza, erlijioa ezberdin bat dutenei alegia. Nik uste dut aniztasuna gizartean bizi garen kide guztiek egiten dugula anitza, izan ere, bertako kide guztiek ezaugarri eta behar ezberdinez osaturik gaudelarik. Beraz, aniztasuna, norbanakoak ezberdinak egiten gaituen horri deritzo. Ezberdintasunak kolektiboa zein gizartea aberasten du, horrela ba, ezberdintasun horietaz jabetu eta probetxua atera behar diogu. Guztiok ikasten dugu guztiengandik, Contrerasek (2002) aipatzen duen moduan, ez daude bi indibiduo berdin, eskolan, ikasle bakoitza ez da ez berdina ez ezberdina, bakoitzak bere berezitasunak ditu eta hezkuntzak  berezitasun horiek jaso eta aberastasun gisa hatu behar dituela.  

 

Guztiok ditugun ezberdintasunetatik habiatuta guztiontzako eskola bat sortzea da xedea, hots, eskola inklusibo bat eraikitzea. Eskola inklusibo bat lortu ahal izateko edo sortzen joan ahal izateko hainbat gauza kontuan izan behar dira, eskolako komunitatea edo kolektiboa osatzen duten guztien (zuzendaritza taldekoak, irakasle taldeak, garbitzaileak, ikasleak, familiak…) arteko elkarlana eta hurbiltasuna eta curriculumean agertzen diren oztopoei aurre egitea, hau da, ikasle bakoitzaren ezaugarriak kontuan hartzea eta bakoitzak dituen beharrak aintzat hartzea. Curriculumak orokortasunari ematen dio garrantzia eta hori da moldatu behar dena eskola inklusiboa izatea nahi badugu.
Laburbilduz, ezberdintasunetatik jantzi eta hezteak aberastasuna dakar bai pertsona zein gizarte ororentzat.