Planning
De planning zal er als het volgt uitzien. Alle leerlingen van het Trajanuscollege dienen zich vóór 08:15 bij de ingang van de school verzameld te hebben, de groepjes voor die dag zullen ter plekke samengesteld worden. Om 08:30 zullen de bussen vertrekken. De bus zal rond ca. 09:15 arriveren te ’s-Hertogenbosch bij het Theater aan de parade. De leerlingen zullen eenmaal uit de bus hun partners bij elkaar te zoeken en het groepje te vormen waarmee zij de excursie en rondleiding die dag zullen volbrengen. Per groep zal er één begeleider meegaan die orde houd maar ook zowel de rondleiding als excursie verzorgd. Als eerste zullen de leerlingen samen met hun begeleider aan de rondleiding door het centrum van ’s-Hertogenbosch beginnen: deze bestaat uit 4 objecten. Per object zal de geschiedenis erachter verteld worden. Nadat deze rondleiding is afgerond op de geplande tijd van 10:15 lopen de leerlingen samen met de begeleider richting het Jheronimus Art Center. Dit is een museum met replica’s van Jeroen Bosch zijn originele werk. Bij aankomst zullen de leerlingen ieder een bundel opdrachten ontvangen die zij ter plekke moeten maken. Aan elk gekozen schilderij in het Museum zitten 2 opdrachten verbonden. Deze excursie zal rond 12:30 afgerond zijn en de begeleiders lopen samen met hun groepen weer richting de bussen bij het Theater aan de parade. De bussen vertrekken uiterlijk weer om 13:00 en zullen rond 13:45 weer arriveren op het Trajanuscollege. 

Onkosten
Het Trajanuscollege te Nijmegen rekent bij de ouder(s)/verzorger(s) van de leerling het bedrag in rekening van het vervoer en de entree van het museum. Voor het bezoek aan de stad ’s-Hertogenbosch zullen er 3 tour-bussen gehuurd worden. Daarnaast zit het entree van het Museum hier bij inbegrepen. De ouder(s)/verzorger(s) van de leerling dient daarom voor 22 maart een bedrag van €17,50 declareert te hebben naar NL08 RABO 0181 4755 49. 

Contact met ouders
U als ouder(s)/verzorger(s) zal op de hoogte gesteld worden door middel van deze brief. Daarnaast zult u altijd contact kunnen opnemen met de begeleider van de groep of de coördinator van HAVO 2 in noodgevallen. Andersom zorgen de begeleiders en de coördinator dat ze u kunnen bereiken. 

Vervoer
Het vervoer zal vanuit het Trajanuscollege zélf geregeld worden en bedraagt 3 touringbussen die de leerlingen van Nijmegen naar ’s-Hertogenbosch zullen brengen en weer terug naar het Trajanuscollege aan het einde van de dag.  Voor dit vervoer dat €10,50 bij de ouder(s)/verzorger(s) in rekening gebracht worden. 

Entree museum 
De entree voor het museumbezoek aan het Jheronimus Art Center bedraagt €7,00 per dagdeel. Mocht uw kind bij uitzondering nog 12 jaar of jonger zijn wordt €4,50 in rekening gebracht in plaats van €7,00. 

Vriendelijke Groet,
Mazarine Hoes, Mikki van Spall, Freek Gnoth, Sjors van Tuil. 

VRAAG 1A:
A = Het paradijs
B = Een allegorische beeldende voorstelling
C = De hel
VRAAG 1B:
1: D3 & E3
2: E5 en/of B5 
3: E2 en/of F3 en/of D2 en/of D3
4: F2 & F3
5: F3
6: C3 & D3
7: E1
8: D1
9: C1
10: F1
11: E1
12: D1
13: D1 
14: B4 (kan wat afwijken)

15: ABC 1 (kan wat afwijken)
16: B4 & B5, A4 & A5, C4 & C5 (kan wat afwijken)
17: H1 & H2, G1 & G2
18: G3 & G4, H3 & H4
19: G2 & H2
20: H1
21: H2
VRAAG 2A:
A 2 , B 1, C 3
VRAAG 2B:
A – 1, B- 3, C -2 + Juiste uitleg
&
Zonde
VRAAG 3A:
Onmatigheid:    1
Luiheid: 2           
Woede: 7           
Wellust: 6         
Hebzucht: 3       
IJdelheid: 4       
Afgunst: 5
VRAAG 3B:
3B.1: Voorbeelden:
De duivel: Kijk maar goed, je ziet er prachtig uit!
De dame: Ik vind mezelf er zo prachtig en mooi uitzien! Misschien wat meer make-up?
3B.2: De duivel verleid de dame tot ijdelheid.
3C.3:
De dame wilt meer en meer hebben om er mooier uit te zien. Ze bekijkt zich zelf ijdel in de spiegel, met de mooie kleding die ze aanheeft. Het hebben van mooie kleren en een mooier uiterlijk past goed samen met hebzucht. De duivel verleid ook de dame om naar zichzelf te kijken. Hij wilt dus haar ijdelheid helpen door middel van de spiegel.
3D.4:
Wellust. Het past goed bij deze afbeelding omdat de dame zich zo mooi mogelijk wilt kleden en lichamelijk er zo mooi mogelijk wilt uitzien.
VRAAG 4A:
Antwoorden deel 1:
1.   Varken, rechts. En een naakte man, links.

2.       Christendom.

3.       De man draagt niks maar heeft een soort brief over zijn been hangen, het varken heeft een nonnendoek op het hoofd.

4.       Het varken die iemand van de christelijke kerk moet voorstellen probeert de man te kussen, en de man is hier niet zo blij mee. 

5.       ‘Stop hiermee’, ‘Dit is niet de bedoeling’, iets in die trant.

6.       De katholieke kerk moest leven volgens de Bijbel, en dus ook volgens het celibaat. In dit deel van het schilderij probeert hij duidelijk te maken dat niet iedereen in de kerk zich hier ook aan hield.

7.       Ja, ik denk dat de ideeën zich al eerder afspeelden. Jeroen Bosch probeerde dit duidelijk te maken door middel van zulk soort dingen te plaatsen in zijn schilderij. Het was echter gevaarlijk om hier openlijk over te spreken, dat gebeurde dus ook pas in 1517 met Maarten Luther.

8.       Negatief, de kerk is goed en is ‘de boodschapper’ van god dus zou hier nooit misbruik van maken. 

Antwoorden deel 2:
1.  Drie menselijke figuren. Een naakte man en een naakte vrouw, met een man in een roze gewaad in het midden. Op de voorgrond zie je een aantal dieren.

2.       Christendom.

3.       God, Adam en Eva. 

4.       In het paradijs.

5.       Dieren van het paradijs, gemaakt en gecreëerd door god. Zij representeren alle dieren op het aardse.

6.       ‘Plant voort en wordt talrijk, bevolk de aarde en breng haar onder je gezag. Eet niet van de boom van goed en kwaad.’ Iets soortgelijks kan worden goedgekeurd. 

7.       Om zo te laten zien hoe het allemaal begonnen is, rustig en vredig. In vergelijking met de tijd van toen, als een soort confrontatie. Dat de mens niet meer leeft zoals ze volgens god horen te leven.

1.       E.

2.       C.

3.       A.

4.       G.

5.       D.

6.       F.

7.       B.

 
De docentenhandleiding

Geachte docent(e), 
Voorgaande aan de rondleiding en excursie dient u op de hoogte te zijn van een aantal zaken:

- De informatie over de 4 objecten moet ingelezen en bestudeerd zijn zodat dit u in vrije loop kunt toelichten aan de groep leerlingen ter plekke bij het object. 

- U dient de vragenbladen bij de hand te hebben. 

- U dient de plattegrond met de route bij de hand te hebben. 

- U dient de toegangsbewijzen van het Jheronimus Art Center bij de hand te hebben. 

- U dient de vragen en antwoorden van te voren te hebben doorgelezen zodat u als docent(e) de leerlingen goed weet kunnen te helpen. 

- U dient een afvinklijst bij de hand te hebben om de aanwezigheid van de leerlingen te controleren. Het is de bedoeling dat er geteld word vóórdat de bus vertrekt vanuit Nijmegen en wanneer de bus weer vanuit ’s-Hertogenbosch vertrekt. 

Eenmaal aangekomen met de bussen in ’s-Hertogenbosch dient u zich als docent(e) te voegen bij uw toegewezen groep. Zorg dat u op een centrale plek staat waar de leerlingen u goed kunnen zien. Als de gehele groep bij elkaar is vertrekt u met behulp van de plattegrond aan de rondleiding. Begin bij de Sint-Jan’s kathedraal waar u de leerlingen de mogelijkheid geeft het bouwwerk te bezichtigen maar daarnaast ook als een gids de toegewezen geschiedenis achter het pand weet te vertellen en wat dit bouwwerk met de late middeleeuwen te maken heeft. Hierna gaat u op dezelfde manier te werk bij: de schapenmarkt, het Jeroen Bosch huis en de Moriaan. De rondleiding zal rond de geplande tijd 10:30 uur moeten eindigen. Vervolgens begeleid u de leerlingen naar het Jheronimus Art Center volgens de toegewezen plattegrond. 

Als u met de groep bent aangekomen bij het Jheronimus Art Center dient u ze op een aantal algemene zaken te wijzen: 

- Voordat de leerlingen naar binnen gaan wordt ze verteld zachtjes tegen elkaar te praten en de rust te bewaren.

- De kunstwerken met rust te laten: raak ze niet aan. 

- Er is genoeg tijd om te vragen te maken, maar liefst 2 uur. Ligt de leerlingen dus toe niet haastig te gaan rennen door het Museum om de opdrachten op tijd af te krijgen.

Als deze zaken begrepen zijn dient u de vragenbladen elke leerling individueel te overhandigen. Daarnaast moet u de antwoordenlijst bijhouden om de leerlingen eventueel te helpen, zonder antwoorden te geven. Vervolgens leid u de leerlingen naar binnen. U als docent(e) dient voorop te staan zodat u de toegangsbewijzen aan de balie kunt afgeven en wanneer dit succesvol gegaan is kunnen de leerlingen hun entree maken. Op dit moment zijn de leerlingen ‘vrijgelaten’ maar als docent moet u de komende 2 uur de rust bewaren en zorgen dat ze de kunstwerken netjes houden. Daarnaast moet u bereid kunnen zijn de leerlingen te helpen met eventuele vragen over de opdrachten. Als het 12:45 is geweest dient u de alle leerlingen uit de groep bij elkaar te verzamelen en de opdrachtenbladeren weer te verzamelen. Via de route van de plattegrond kunt u weer terug naar de bussen de lopen. Tel of alle leerlingen van uw groep ook daadwerkelijk dus bus in stappen om achterblijvers te voorkomen. 

Verantwoording thema
In onze rondleiding zullen wij beginnen met het bezoeken van de Sint-Jan, gevolgd door de schapenmarkt, waarna het Jeroen Bosch huis en tot slot van de rondleiding de Moriaan. Al deze objecten hebben een ding gemeen en dat is dat ze allemaal gebouwd of gesticht zijn in de late middeleeuwen; een periode in de geschiedenis van Europa die duurt van ca. 1270 tot 1500. Deze periode kenmerkt zich door toenemende verstedelijking in Europa, zware economische crises, een heropleving van de geldhandel, en het afbrokkelen van het feodaal systeem, en daarmee ook van de macht van de adel. In enkele landen werd ook een begin gemaakt met de vestiging van een sterk centraal gezag (McKay, 2017. P 324 t/m 354). 

Maar waarom vonden wij dit thema een verantwoordelijke keuze in didactisch opzicht? Door de leerlingen mee te nemen in een rondleiding die aansluit op dit thema en ze stuk voor stuk objecten te laten zien die telkens weer wat met elkaar en met het thema te maken hebben krijgen ze een beter inzicht in hoe het centrum van ’s-Hertogenbosch een product is van een historische ontwikkeling. ’s-Hertogenbosch is een stad die het thema van de late middeleeuwen perfect weergeeft, het ademt middeleeuwen. Zo bloeit in de late middeleeuwen de geldhandel weer op wat een gevolg is van bijvoorbeeld de Bossche schapenmarkt. Ook treed er verstedelijking op en dit is iets wat je goed kunt terugzien in het centrum van ’s-Hertogenbosch en dan met name rond de markt. Het gekozen thema ‘de late middeleeuwen’ kan dus visueel voor de leerlingen worden door de stad ’s-Hertogenbosch. Doordat het thema visueel gemaakt kan worden raken leerlingen gemotiveerd waardoor er meer kennis verworven wordt (Wilschut, 2016. P. 195 t/m 196). 

Verantwoording objecten
De objecten die we hebben gekozen zijn, zijn: de Sint-jan, de Schapenmarkt, de Jeroen Bosch huis en de Moriaan. Dit zijn allemaal objecten/gebouwen die gebouwd of gesticht zijn in de late middeleeuwen en zorgen er daarom voor dat er een directe brug geslagen wordt tussen het heden en het verleden voor de leerlingen. Door échte gebouwen uit de middeleeuwen te bezichtigen ontstaan er een historische sensatie: leerlingen vinden het uniek dat de gebouwen of plekken die ze zien echt uit een tijd van vroeger komen. zij hebben ze ooit gemaakt en gebruikt met een bepaald doel en diezelfde voorwerpen tref je nu nog precies zo aan. Dit maakt een concreet en direct en concreet contact met het verleden mogelijk. Deze sensatie zorgt er weer voor dat de leerlingen gemotiveerd raken en dus meer stof opnemen (Wilschut, 240 t/m 241). 

Verantwoording rondleiding
De rondleiding zal bestaan uit 4 objecten: 

1.       De Sint-Jan

2.       De schapenmarkt 

3.       Het Jeroen Bosch huis 

4.       De Moriaan

Waarom hebben wij als groep juist gekozen voor deze manier van rondleiden? Er is niet alleen nagedacht over welke volgorde de rondleiding aanneemt maar ook waarom welke objecten in de rondleiding zijn gekozen. We beginnen met de kathedraal de Sint-Jan omdat dit ten eerste een zeer groot bouwwerk is die een grote indruk zal maken bij de leerlingen. Niet alleen kunnen ze er bijna helemaal omheen lopen maar ook kunnen ze in de kerk zélf. Op deze manier worden ze geïntroduceerd met het onderwerp van de rondleiding: ‘de late middeleeuwen’ en onder andere haar gotiek. Door een soort instap te creëren willen wij de leerlingen motiveren en interesse laten wekken naar het onderwerp. Onderzoek toont namelijk aan dat gemotiveerde leerlingen ook gemotiveerd zullen zijn iets te leren (Wilschut, 2016. P. 278). Het eerste object dient dus als een soort instap. Vervolgens lopen we naar de schapenmarkt: dit is dé plek waar ’s-Hertogenbosch in 1185 ontstaan is en ook een plek die het onderwerp ‘de late middeleeuwen’ meer betekenis kan geven. Zoals al eerder is aangegeven is er in de late middeleeuwen een grote bloei van geldhandel geweest net als een stedelijke bloei. De markt van ’s-Hertogenbosch laat deze zaken dan ook visueel zien. De markt is de plek waar de geldhandel is opgebloeid en waardoor ’s-Hertogenbosch heeft kunnen ontstaan en daarnaast werd hierdoor de stedelijke kern stééds meer uitgebreid, zoals in de stof verteld zal worden. Dit realiteitsbewustzijn  zorgt weer voor historische sensatie. De échte originele objecten uit de late middeleeuwen maakt een concreet en direct contact met het verleden mogelijk waardoor de brug tussen heden en verleden voor de leerlingen kleiner wordt (Wilschut, 2016. P. 240 t/m 241). Vervolgens gaat de rondleiding naar de Moriaan en het Jeroen Bosch huis. De Moriaan is het oudste bakstenen gebouw van Nederland, in de late middeleeuwen gebouwd en verteld de geschiedenis van de decentralisatie van de macht van zuidelijke hertogen: weer een factor van de late middeleeuwen. Als laatste wordt er gekeken naar het Jeroen Bosch huis. Dit is een gepaste afsluiting voor de rondleiding aangezien de excursie vervolgens naar een museum over Jeroen Bosch gaat. Niet alleen komen de leerlingen nu meer over de laat middeleeuwse kunstcultuur te weten maar het huis fungeert ook als een ware instap voor het museumbezoek dat daarop volgt: het Jheronimus Art Center. 

Verantwoording Museum     
Het museumbezoek dat gepland staat gaat naar het Jheronimus Art Center waar replica’s van het originele werk van de laat middeleeuwse kunstenaar Jeroen Bosch hangen. Dit museumbezoek sluit goed aan op de voorafgaande rondleiding die de leerlingen gehad hebben: niet alleen hebben ze ook het Jeroen Bosch huis bezocht maar ook vertellen de schilderijen van Jeroen Bosch een verhaal. Zijn schilderijen weergeven onder andere dagelijkse en veelal religieuze problemen waar mensen uit de late middeleeuwen dagelijks mee te maken hadden. De schilderijen weergeven dus het gedrag van de mensen in de late middeleeuwen waardoor dit weer mooi aansluit op het thema. Door het Jheronimus Art Center te bezoeken zullen de leerlingen een historische sensatie ervaren. Ondanks dat er veelal replica’s in het museum hangen zullen de leerlingen in contact komen met de verleden werkelijkheid en hier een beeld bij vormen. de brug tussen heden en verleden wordt op deze manier kleiner (Wilschut, 2016. P 240 t/m 241).

Verantwoording dagindeling
De dagindeling zal kort en bondig zijn: aankomst bussen à rondleiding à museumbezoek à vertrek bussen. Waarom hebben wij als groep voor deze dagindeling gekozen? De leerlingen krijgen eerst de kans om enkel te luisteren en op deze manier informatie op te nemen waarna ze tijdens het museumbezoek zelfstandig aan het werk moeten. Wij hebben om onderwijskundige redenen voor deze dagindeling gekozen: door met het lesmodel van directe instructie te werken wordt deze actieve manier van lesgeven vormgegeven. Het model van directe instructie kan in het kort omgeschreven worden als: presenteren, oefenen, toepassen. De leerlingen zullen tijdens deze excursie te maken krijgen met de presentatie en het toepassen. Tijdens de rondleiding wordt er gebruik gemaakt van fase 2: informatie of uitleg geven. In deze fase wordt informatie door de docent aangeboden over de 4 objecten. Het is van belang de uitleg per object niet te lang te maken om de aandacht van de leerlingen erbij te houden en dit is dan ook wat we hebben gedaan. Doordat de docent(e) een actieve houding aanneemt en de leerlingen tegelijkertijd visueel materiaal krijgen te zien zal hun aandacht er beter bijblijven (Kralingen, 2017. P. 108 t/m 109). Vervolgens, tijdens het museumbezoek zal er gebruik gemaakt worden van fase 6: zelfstandig oefenen. De leerling gaat in het museum zelfstandig aan de slag met het verwerken van de stof door oefeningen te maken. Als docent(e) krijg je nu de mogelijkheid om leerlingen individueel te helpen en de rust te bewaren (Kralingen, 2017. P. 110). We hebben dus voor deze dagindeling gekozen om via onderwijskundige manier de aandacht van de leerlingen erbij te houden en het interessant te houden. 

Verantwoording doelgroep
De doelgroep waarvoor de excursie gemaakt wordt is HAVO brugklas of tweede klas. Hoe verantwoorden wij dat deze excursie geschikt is voor het niveau van de doelgroep? Om deze excursie effectief te maken voor de leerlingen zorgen we dat de aangeboden leerstof op het juiste niveau aangeboden wordt. Dit is belangrijk aangezien te ingewikkelde leerstof de leerlingen laat verdrinken, maar te makkelijke leerstof de leerling daarentegen niet uitdaagt waardoor hij of zij de motivatie kan verliezen. Daarom hebben we ervoor gekozen de uitgelegde stof bij de 4 objecten niet te moeilijk te maken maar juist op een manier van communicatie die een leerling HAVO ½ dit goed kan begrijpen. De museumopdrachten daarentegen zijn vrij pittig. Bij veel kunstwerken zal de leerling gedetailleerd naar het werk moeten kijken en door logisch denken de vragen moeten kunnen beantwoorden. Op deze manier willen we ervoor zorgen dat de leerling een afwisseling heeft van makkelijk tot uitdagend waardoor ze de aandacht erbij blijven houden en gemotiveerd raken (Kralingen, 2017. P. 111 t/m 112). 

-       De leerlingen kennen de schilderijen en kunnen per schilderij één voorbeeld noemen.

-       De leerlingen kunnen de vier beroemde gebouwen in Den Bosch benoemen en hier een korte uitleg bij geven.

-       De leerlingen kunnen onderscheid maken tussen de verschillende gebouwen en schilderijen gegeven in de opdracht.

-       De leerlingen kunnen per schilderij verklaren wat er in het schilderij is afgebeeld.

-       De leerlingen kunnen een eigen interpretatie geven van ieder genoemd gebouw.

(Wilschut, 2016, HF 10)

 

Verantwoording:

Deze leerdoelen sluiten qua niveau goed aan op onze doelgroep. We doelen hierop op twee begrippen: reproductie en productie. Bij de kennis leerdoelen willen wij zoveel mogelijk proberen om de kennis van deze opdracht over te brengen door middel van opdrachten en informatie. Bij de vaardigheden doelen wij op de productie van de leerlingen. Het gaat hierbij om dat de leerlingen vaardigheden ontwikkelen dat ze zal helpen bij hun leerproces. Met productie doelen wij op dat de leerlingen met de gegeven kennis iets nieuws kunnen produceren, en dit kunnen toepassen.

 

 Wilschut, A, (2016) Geschiedenisdidactiek (ed 2), Nederland, Coutinaaho