Þróun flekakenningarinnar by Hjörtfríður Óðinsdóttir

Landrekskenningin

hodinsdottir6 — 2025-01-25 15:36:43 UTC

Árið 1915 setti Alfred Wegener fram þá kenningu að meginlöndin hefðu eitt sitt legið saman og myndað mikið meginland sem hann kallaði Pangea. Aðrir vísindamenn höfnuðu þó þessari kenningu strax í upphafi og hún í raun gleymdist. Uppgötvanir síðustu áratuga hafa þó leitt í ljós að kenning Wegeners voru í meginatriðum réttar.

Botnskriðskenningin

hodinsdottir6 — 2025-01-25 15:36:56 UTC

Botnskriðskenningin sem fram kom sem tilgáta árið 1962 gerir ráð fyrir að hafsbotn myndist á miðhafshryggjum og eyðist við djúpála, sem er djúp skora ofan í hafsbotninn.

Meginland hreyfist jafnan í takt við einhvern hluta hafsbotnsins sem að því liggur.

Kenningin um flekarek

hodinsdottir6 — 2025-01-25 15:37:14 UTC

Kenningin um flekarek varð árið 1965 og gerir ráð fyrir því að jarðskorpan skiptist í fleka sem vaxa á flekaskilum en eyðast á flekamótum. Þessi kenning er framhald á botnskriðskenningunni. Menn skildu betur hvernig úthafsfleki sekkur við djúpála í sökkbeltum á flekamótum og skríður undir megilandsfleka eftir stóra jarðskjálftann sem varð árið 1964.

Alfred Wegener

hodinsdottir6 — 2025-01-25 15:37:29 UTC

Wegener var þýskur veður-, jarðeðlis- og heimskautafræðingur. Árið 1915 gaf hann út kenningu sína um meginlandsrek. Kenning hans var mætt tortryggni af mörgum öðrum vísindamönnum. Hann var með mikið af sönnunargögnum til að styðja kenningu sína en einhverja hluta vegna gat hann ekki útskýrt hvernig plöturnar hreyfðust. Kenningin hans í raun gleymdist og það var ekki fyrr en næstum hálfri öld síðan þar til byrjað yrði að leysa þetta vandamál.

Marie Tharp

hodinsdottir6 — 2025-01-25 15:37:38 UTC

Marie Tharp frá Michigan hafði lagt mikið á sig til að leggja stund á jarðfræði en ekki voru miklir möguleikar fyrir konur í slíku starfi á þessum tíma. Hún fékk stöðu við Columbia háskólanum árið 1948 sem tæknikennari fyrir Maurice Ewing og Bruce Heezen. Næstu árin sat hún og færði niðurstöður mælinganna inn á kort af Norður-Atlantshafi sem sýndi greinilega að mikill fjallgarður lá eftir hafsbotninum miðjum. Hún lauk við það kort árið 1957. Árið 1961 lauk hún svo við kortið af Suður-Atlantshafi, ári seinna var svo sett fram botnskriðskenningin. Það má halda því fram að Marie hafi flýtt skilningi manna á kenningunni um flekarek.

Harry Hess

hodinsdottir6 — 2025-01-25 15:37:46 UTC

Harry Hess var jarðfræði prófessor við Princeton háskólann í Bandaríkjunum. Hann þjónaði í bandaríska sjóhernum þar sem hann fékk áhuga á jarðfræði. Tími hans sem sjóliðsforingi gaf honum tækifæri til að nota nýja tækni til að kortleggja hafsbotninn yfir Norður-Kyrrahafi. Hann uppgötvaði að höfin voru grynnri í miðjunni. Árið 1962 gaf Hess út kenningu sem gæti útskýrt hvernig meginlöndin gætu í raun rekið, sú kenning varð síðan þekkt sem "hafsbotnsdreifing", eða botnskriðskenningin.

Frederick Vine og Drummond Matthews

hodinsdottir6 — 2025-01-25 15:38:09 UTC

Vine og Matthews voru breskir jarðfræðingar sem unnu fyrst saman þegar Vine var doktorsnemi hjá Matthews við Cambridge háskóla. Verk þeirra horfði á mynstur segulrönda á hafsbotni. Þeir tóku eftir því að það var samhverft mynstur á segulröndunum beggja vegna miðhafshryggjanna. Þetta benti til þess að hafsbotninn hafi myndast við miðhafshryggina, síðan hafi verið skipt í tvennt með síðari virkni og ýtt til hliðar. Þeir birtu hugmyndina árið 1963.

John Tuzo-Wilson

hodinsdottir6 — 2025-01-25 15:38:25 UTC

John Tuzo-Wilson var kanadískur jarðeðlisfræðingur. Upphaflega var hann efins um kenninguna um flekatækni, en að lokum varð hann einn af frægustu stuðningsmönnum hennar og lagði fram tvær mikilvægar hugmyndir. Enn hafði kenningin ekki útskýrt hvers vegna virk eldfjöll finnast mörg þúsund kílómetra frá næstu flekamörkum. Tuzo-Wilson lagði til árið 1963 að flekar gætu færst yfir fasta "heita reiti" í möttlinum og myndað eldfjallaeyjakeðjur, líkt og Hawaii. Árið 1965 fylgdi hann þessari uppgötvun eftir með hugmyndinni um þriðju gerð flekaskila - umbreytingarmisgengi.

Dan McKenzie

hodinsdottir6 — 2025-01-25 15:38:35 UTC

Dan McKenzie var nýbúinn að skila doktorsgráðu sinni um hvernig hafsbotnsflekar sökkva undir meginlandsfleka til Cambridge árið 1966, 51 ári eftir útskýringu Wegeners. Þá sótti hann ráðstefnu í New York og heyrði Frederick Vine tala um útbreiðslu hafsbotns og segulmögnuð frávik. McKenzie beitti þekkingu sinni á varmafræði við kenninguna hvernig plötur hreyfast og kom með líkan sem sýndi mun kraftmeiri jörð en nokkur hafði áður haldið. Hann lagði til að það væru tvö lög í möttlinum, sem hvert um sig er á hreyfingu og stjórnar hreyfingu og hegðun flekanna fyrir ofan. McKenzie hefur einnig mótað myndun kviku bæði á miðhafshryggjum og möttulstrókum/heitum reitum.

Abraham Ortelius

hodinsdottir6 — 2025-01-25 15:38:45 UTC

Abraham Ortelius var flæmskur kortagerðamaður sem benti á það sem eflaust aðrir hefðu tekið eftir, að Ameríka og Afríka virðast passa saman eins og púsluspil. Hann hélt því fram að þetta væri engin tilviljun og að Ameríka hafi sundrast í burt frá Evrópu og Afríku vegna jarðskjálfta og flóða.