Franz Kafka’nın anlatım sanatının doruğa ulaştığı Değişim, en önemli eserlerindendir. Aynı zamanda en uzun öyküsüdür. 

‘Gregor Samsa bir sabah huzursuz düşlerinden uyandığında kendini yatağında kocaman bir böceğe dönüşmüş buldu.’ cümlesiyle başlayan Değişim, toplumun kişi üzerindeki baskısını, kişinin zamanla asıl benliğinden uzaklaşmasını ve zamanla benliğinden uzaklaşan kişinin toplum tarafından nasıl dışlandığını benzersiz şekilde okuyucuya aktarıyor. 

Annesi, babası ve kız kardeşiyle yaşayan Gregor Samsa, ailesine bakmak zorunda olduğu için kendi isteklerinden vazgeçerek çalışan bir pazarlamacıdır. Adeta bir köleye dönüşen Gregor, yine de ailesi tarafından saygı görmüyor, sevilmiyor. Bir tarafta bakmak zorunda olduğu ailesi, diğer tarafta da yine saygı görmediği iş yerinde baskı altındadır. Gregor bu baskıya böceğe dönüşerek kendince isyan eder. Öyle ki Samsa’nın böcekten (görünüşü dışında) hiçbir farkı yoktur ailesi üzerinde. 

Bir sabah işe gitmediği için evini basan ve ailesiyle beraber kapısına dayanan müdürü Gregor’u görünce şaşkına döner. 

Gregor’un böceğe dönüşümünün ardından, baba mecburen yeniden çalışmaya başlar. Kafka’nın kendi hayatında da büyük bir sorun olan baba figürü en çok bu eserde kendini belli etmiştir. Ve baba nefretini Gregor’a fırlattığı elmayla kusar. Bu nefret aynı zamanda Kafka’nın babasının ona duymuş olduğu nefrettir. Gregor sırtından ağır yaralanarak acı çekmeye başlar. Yaşamak için direniyordur adeta. 

Maddi sıkıntılar büyümeye başlayınca Samsa ailesi evin bir odasını kiraya verirler. Bir gün kız kardeş kiracılara keman çalar. Sesi duyan Gregor müziğin etkisine kapılarak odasından çıkar. Onu gören kiracılar sözleşmeyi iptal ederek evden ayrılırlar. Bu olay Samsa ailesi için bardağı taşıran son damla olmuştur. Kız kardeş Gregor’un evden gitmesi için ailesini ikna eder. Ona insan gibi davranıldığında tekrar bir insana dönüşebilme ihtimali yok olan Gregor, üzüntüyle odasına geri çekilir. Tüm bunlar Gregor’a ağır gelir ve son nefeslerini verir. 

*Sanayi devrimi sonrası toplumun en büyük açmazlarından kapitalizm bireyi birtakım sorumluluklara uygun davranmaya zorlar. Gregor Samsa da kendine atfedilen yükümlülükleri yerine getirmek için hem ailesi, hem işvereni hem de toplum tarafından baskı altına alınır. Kapitalizmle birlikte her türlü ilişkinin yerini katı çıkar ilişkileri alırken insanları birbirine bağlayan sevgi, saygı gibi kavramlar giderek kaybolur. Bunun sonucunda da işe yaramayan, aileye bir katkıda bulunmayan birey sırtta taşınan bir yüktür.* 

Artık bir yük olan Gregor bu duruma katlanamaz. Böceğin iğrençliği sürüden ayrılan özgür bireyin iticiliği ile özdeştir. 

Değişim işte bu acımasız yirminci yüzyılın insanı nasıl bir böceğe dönüştürdüğünü ve insanların bencilliğini anlatan Franz Kafka’nın bir öyküsüdür. 

Yirminci ya da yirmi birinci yüzyılda boyun eğmiş, fedakarlık eden insanlar daima ezilmeye, sömürülmeye ve değer görmemeye mahkumdur. 

*KAFKAOKUR dergisi Mart 2018 sayısı 

Duygu Meriç