_{birikmalari -NaCl (osh tuzi, toshtuz), chili}

_{silitrasi(NaNO3), silvinit (KCl∙NaCl) va glauber tuzi (Na2SO4∙10H2O).Kaliyning eng ko‘p uchraydigan birikmalari silvinit (KCl∙NaCl),karnallit (KCl∙MgCl2∙6H2O), kainit (KCl∙MgSO4∙6H2O) va KCl. Dunyoda kaliyli tuzlarning eng katta qismi Uralda − Solikamskda (silvinit KCl∙NaCl va karnallit KCl∙MgCl2∙6H2O minerallari) topilgan. Bellorussiyada (Soligorsk shahrida) kaliyli}

_{tuzlarning katta qatlamlari bor. Osh tuzining asosiy konlari Donbassda, Janubiy Uralda, Orenburg shahri yonida, Kavkaz, O‘rta Osiyo va Qozog'istondadir. O‘zbekistonda kaliyning tuzlari Qashqadaryo viloyatidagi}

_{Tubokat, Surxondaryo viloyatidagi Xo‘jaikon konlaridan qazib olinadi.Toshtuz (natriy xlorid) Xo‘jaikon, Tubokat, Borsakelmas, Boybichakon, Oqqal’a konlaridan qazib olinadi.Borsakelmas toshtuzidan Qo‘ng‘irotda soda ishlab chiqarilmoqda.}

_{kaliyniki − 0,86 g/sm3, pichoq bilan kesib bo’ladi. Natriy 97,8°da suyuqlanib, 900°da qaynaydi. Kaliy esa 69,5°da suyuqlanib, 776°da qaynaydi.}

_{Tabiiy natriy bitta 23Na izotopdan, kaliy esa ikkita barqaror izotop 39K(93,08%) va 41K (6,91 %) hamda bitta radioaktiv 40K (0,01%) izotopdan tarkib topgan. Ilmiy tekshirishlarda sun’iy yo‘l bilan olinadigan radioaktiv izotoplar 22Na, 24Na va 42K ishlatiladi.}

^{_{peroksidlar hosil qiladi. Kislorod bilan boradigan reaksiyada ishqoriy}}

^{_{metallardan faqat litiy oksid hosil bo‘ladi:}}

^{_{4Li + O2 = Li2O Natriy va kaliy kislorodda yonganda peroksidlar Na2O2 va KO2 (yoki K2O4) hamda qo‘shimchalar sifatida Na2O, K2O hosil bo‘ladi (toza}}

^{_{oksidlar peroksidlarga metall qo‘shib qizdirib olinadi):}}

^{_{2Na + O2 → Na2O2}}

^{_{4Na + O2 → 2Na2O}}

^{_{2K + O2 = K2O2}}

^{_{Havoda natriy va kaliy tezda oksid qatlami bilan qoplanadi.}}

^{_{Shuning uchun ular kerosin ostida saqlanadi. Peroksidlar vodorod}}

^{_{peroksidning tuzidir.}}

^{_{Natriy peroksid (Na2O2) natriy metallining yonishi natijasida}}

^{_{hosil bo‘lgan modda. Karbonat angidridni yutish xossasiga ega. Uning}}

^{_{ana shu xossasidan suvosti kemalarining xonalarida yig‘ilib qolgan}}

^{_{karbonat angidridni bog‘lash maqsadida foydalaniladi.}}

^{_{2Na2O2 + 2CO2 → 2Na2CO3 + O2}}

^{_{Vodorod peroksid olish uchun ham natriy peroksiddan}}

^{_{foydalaniladi. Buning uchun sovuq sulfat kislotaga natriy peroksid}}

^{_{ta’sir ettiriladi.}}

^{_{Na2O2 + H2SO4 → Na2SO4 + H2O2}}

^{_{Superoksid shu reaksiyada erkin holdagi kislorodni ham hosil}}

^_qiladi:

^{_{K2O4+ H2SO4 = K2SO4+ H2O2 + O2}}

^{_{Peroksidlarga sovuq suv ta’sir ettirilsa, vodorod peroksid hosil}}

^_bo'ladi.

^{_{Na2O2 + 2H2O = 2NaOH + H2O2}}

^{_{Agar peroksidlarga issiq suv ta’sir ettirilsa yoki eritma isitilsa,}}

^{_{kislorod ajralib chiqadi.}}

^{_{2Na2O2 + 2H2O = 4NaOH + O2}}

^{_{Natriy peroksid sovuq suv ta’siridan vodorod peroksid hosil}}

^{_{qilganligi uchun har xil materiallarni oqartirishda ham ishlatiladi.}}

^{_{O‘yuvchi ishqorlar (KOH va NaOH) texnikada xloridlarning suvdagi}}

^{_{eritmasini elektroliz qilish yo‘li bilan olinadi.}}

^{_{Natriy va kaliy kuchli qaytaruvchilardir. Ular kimyoviy}}

^{_{reaksiyalarda tashqi qavatdagi bitta elektronini oson berib, musbat}}

^{_{zaryadlangan ionlar (Na+ va K+)ga aylanadi. Natriy va kaliy suvdan}}

^{_{vodorodni shiddatli siqib chiqaradi:}}

^{_{2Na + 2H2O = 2NaOH + H2, 2K + 2H2O = 2KOH + H2}}

^{_{Xlor barcha ishqoriy metallar bilan alanga hosil qilib reaksiyaga}}

^{_{kirishadi, suyuq holdagi brom reaksiyasida yuqoridan pastga}}

^{_{tushgan sari aktivlik kuchayadi (agar Li va Na brom bilan faqat}}

^{_{yuza qatlamigina oksidlansa, qolgan uchtasi esa portlash bilan reaksiyaga kirishadi). Yod bilan reaksiya ancha sust darajada sodir}}

^_bo’ladi.

^{_{2Na + Cl2 = 2NaCl(portlash),}}

^{_{2K + Cl2 = 2KCl (portlash)}}

^{_{Erkin holdagi oltingugurt ham galogenlar kabi aktiv reaksiyaga}}

^{_{kirishadi (odatda mahsulot E2S formulaga ega bo’ladi).}}

^{_{2Na + S = Na2S, (portlash)}}

^{_{2Na + 2S → Na2S2}}

^{_{2K + S = K2S (portlash)}}

^{_{2K + 5S → K2S5}}

^{_{Havo azoti bilan faqat Li reaksiyaga kirishib Li3N, uglerod}}

^{_{bilan karbid — Li2C2 (faqat qizdirilgandagina) hosil qiladi. Aktiv K}}

^{_{ham azotli birikma hosil qilishi mumkin.}}

^{_{Oltingugurt galogenlar bilan oson birikib, tuz hosil qiladi:}}

^{_{Natriy va kaliy qizdirilganda vodorod bilan birikib, gidridlarni}}

^{_{hosil qiladi. Ishqoriy metallarning vodorodli birikmalari RH formulaga}}

^{_{muvofiq keladi. Bular metallarning gidridlari −oq kristall moddalar.}}

^{_{Gidridlarda vodorodning oksidlanish darajasi −1 bo‘ladi.}}

^{_{Gidridlarga suv ta’sir ettirilganda ishqorlar hosil boiadi:}}

^{_{Natriy va liyga kislotalar ta’sir ettirilganda tuzlar hosil bo’ladi.}}

^{_{xususiyatlari ham bor. Muskul to‘qimasida 0,023∙10−4 %, qonda 0,004}}

^{_{mg/l miqdorda bo‘ladi. Har kungi ovqat tarkibida 0,1-2 mg bo‘lishi}}

^{_{kerak. Zaharli dozasi 92-200 mg ga teng. Inson organizmida (70 kg)}}

^{_{o‘rtacha 0,67 mg miqdorda bo‘ladi. Na muskul to‘qimasida 0,26-0,78 %, ilikda 1,0 %, qonda 1970 mg/l miqdorda bo‘ladi. Har kungi ovqat tarkibida 2-15 g bo‘lishi kerak. Zaharli emas. Inson organizmida (70 kg) o‘rtacha 100 g}}

^{_{miqdorda bo‘ladi. K muskul to‘qimasida 1,6 %, ilikda 0,21 %, qonda 1620 mg/l miqdorda bo‘ladi. Har kungi ovqat tarkibida 1,4-3,4 g bo‘lishi kerak.}}

^{_{Zaharli dozasi 6 g. Inson organizmida (70 kg) o‘rtacha 140 g}}

^{_{miqdorda bo‘ladi. Tirik organizmlar hujayralaridagi K-Na nasosi hujayra}}

^{_{shirasidagi (ildizdan barglarga tuz eritmalarining yetkazib berilishi,}}

^{_{fotosintez jadallashuvini ta’minlash).Rubidiy stimulator xossasiga ega. Seziy muskul to‘qimasida 0,07-1,6∙10−4 %, ilikda 1,3—5,2∙10−6 %,}}

^{_{qonda 0,0038 mg/l miqdorda bo‘ladi. Har kungi ovqat tarkibida 0,004-}}

^{_{0,03 mg bo‘lishi kerak. Zaharli emas.}}