3. Κάτοψη ναού σε ρυθμό βασιλικής με θόλο.Αγ. Σοφία, Κωνσταντινούποληκαί ο θόλος εξωτερικά.Οι βυζαντινοί αναζητούσαν, όμως, ένα ρυθμό πιο σύνθετο και έτσι προσπάθησαν να ισορροπήσουν ένα θόλο πάνω στην ορθογώνια βάση της βασιλικής. Ο συνδυασμός των στοιχείων αυτών δημιούργησε ένα νέο ρυθμό, αυτόν της βασιλικής με θόλο (6ος μ.X. αι.), (εικ. 3). Η βυζαντινή αρχιτεκτονική μπαίνει σε νέα φάση με το αριστούργημα της Aγίας του Θεού Σοφίας. Με τον ίδιο ρυθμό κτίστηκε και ο ναός των Aγίων Αποστόλων στην Κωνσταντινούπολη, που λειτούργησε ως πρότυπο για τους αρχιτέκτονες του ναού του Aγίου Μάρκου στη Βενετία. Η καινοτομία του νέου ρυθμού βασίζεται στη λαμπρή επινόηση του σφαιρικού τριγώνου. Τα τέσσερα σφαιρικά τρίγωνα συναντώνται στην οροφή σχηματίζοντας μία στεφάνη. Σ' αυτήν στηρίζεται ο θόλος. Στο ανατολικό άκρο προστίθεται μία κόγχη (ιερό βήμα) και στο δυτικό ο νάρθηκας ή πρόναος.
4. Κατόψεις σταυροειδούς βυζαντινού ρυθμού.Παρότι η Aγία Σοφία θεωρείτο ναός-πρότυπο για πολλά χρόνια, η βυζαντινή αρχιτεκτονική δεν έμεινε στάσιμη. Εμφανίστηκε νέος ρυθμός, ο εγγεγραμμένος σταυροειδής με τρούλο (9ος μ.Χ. αι.), (εικ. 4). Ο τρούλος ή θόλος στηρίζεται εκεί που τέμνονται οι δύο κεραίες του σταυρού. Ο σταυρός είναι εγγεγραμμένος σε τετράγωνο το οποίο φαίνεται, αν κοιτάξουμε τη στέγη του ναού. Το ιερό καταλήγει σε τρεις κόγχες.Ο ρυθμός αυτός φθάνει στην ακμή του κατά τους 11ο-13ο μ.Χ. αιώνες. Γνωστοί ναοί αυτού του ρυθμού είναι ο ναός της Θεοτόκου στη Μονή Οσίου Λουκά στη Βοιωτία, ο Άγιος Ελευθέριος, η Καπνικαρέα στην Αθήνα, η Όμορφη Εκκλησιά – Άγιος Γεώργιος στο Γαλάτσι, η Aγία Σοφία στο Μυστρά, η Μονή της Χώρας στην Κωνσταντινούπολη και η Aγία Σοφία Θεσσαλονίκης. ΙΙ. Ο συμβολισμός των μερών του ναούΣτον εγγεγραμμένο σταυροειδή με τρούλο ναό, το τετράγωνο μέσα στο οποίο εγγράφεται ο σταυρός (σταυρική θυσία – Ανάσταση) συμβολίζει τη γη. Ο τρούλος συμβολίζει τον ουρανό. Τα δυο αυτά σχήματα συμβολίζουν το κτιστό και το άκτιστο, επομένως την ανθρώπινη και τη θεϊκή φύση του Χριστού.Ο συμβολισμός αυτός του ναού απαιτεί και την ανάλογη αγιογραφία που να δίνει την αίσθηση ότι τα εικονιζόμενα πρόσωπα είναι παρόντα και παρακαλούν το Θεό για τους πιστούς.
5. Ο Ιησούς και οι Απόστολοι, ψηφιδωτότου 5ου μ.X. αι., Mιλάνο.β. ΑγιογραφίαΕικόνες, όπως αναφέρουν οι Πατέρες (Ειρηναίος, 2ος μ.Χ. αι., Ιωαν. Δαμασκηνός, 8ος αι.), υπήρχαν στην Εκκλησία από τα πρώτα χρόνια της ίδρυσής της. Στις κατακόμβες γνωρίσαμε τις νωπογραφίες με θέματα συμβολικά (ιχθύς, αμνός, άγκυρα κτλ.). Ύστερα από τον 4ο μ.Χ. αι. ζωγραφίζονται συγκεκριμένα ιερά πρόσωπα και γεγονότα από τη Βίβλο σε φορητές εικόνες και σε τοιχογραφίες, αλλά και σε ψηφιδωτά (εικ. 5), των οποίων η τέχνη είναι εξαιρετικά δύσκολη και προΰποθέτει πολλά στάδια εργασίας.

6. Χριστός. Βυζαντινή εικόνα.Άγιον Όρος, 13ος αι.Οι εικόνες αυτές εκφράζουν την πίστη στον Θεάνθρωπο Ιησού, την τιμή με την οποία περιβάλει η Eκκλησία τη Θεοτόκο και προβάλουν τους μάρτυρες ως πρότυπα για τους πιστούς. Ο τεχνίτης ζωγράφιζε διαμορφώνοντας με τη φαντασία του τις μορφές ή αναζητούσε πρότυπα από τη φύση (νατουραλισμός). Έτσι ζωγραφίζονταν οι εικόνες σε όλες τις χριστιανικές κοινότητες της Μεσογείου μέχρι την εικονομαχία. Μετά τον 8ο αιώνα η αγιογραφική τέχνη στην Ανατολή διαφοροποιείται.Σύμφωνα με την Ζ' Οικ. Σύνοδο, εικόνα είναι η μορφή ενός προσώπου. Δείχνει ότι το πρόσωπο υπάρχει, είναι μοναδικό και αναγνωρίσιμο ανάμεσα σε άλλα ομοειδή. Συνεπώς, η ζωγραφική τέχνη δε δημιουργεί μορφές αλλά αναπαράγει τις ήδη υπάρχουσες. Ο τεχνίτης μπορεί να διαλέξει μόνο το ζωγραφικό τρόπο με τον οποίο θα απεικονίσει τις μορφές του Χριστού, της Θεοτόκου και των αγίων. Όμως η φωτογραφική ομοιότητα με το πρωτότυπο (νατουραλισμός) δεν είναι το ζητούμενο στη βυζαντινή αγιογραφία. Ο τεχνίτης επιλέγει και επαναλαμβάνει ορισμένα βασικά μόνο χαρακτηριστικά, χρησιμοποιώντας το ζωγραφικό σύστημα της ελληνιστικής ζωγραφικής (3ος-1ος π.Χ. αι.) που χαρακτηρίζεται από απουσία βάθους, ανάστροφη προοπτική κ.ά. Επιδιώκουν έτσι να δείξουν ότι τα εικονιζόμενα πρόσωπα δεν υπάρχουν αυτόνομα, αλλά αναφέρονται στον πιστό θεατή που είναι ο ίδιος το κέντρο του έργου τέχνης. Ο λόγος δηλαδή για τον οποίο υπάρχουν εικόνες στην Eκκλησία είναι για να αναζητήσει ο πιστός προσωπική σχέση με τους αγίους, και τελικά με το Θεό. Σε καμία περίπτωση να καθηλωθεί – να ακινητοποιηθεί συναισθηματικά – από θαυμασμό για το έργο τέχνης που έχει απέναντί του ή να θεωρήσει ότι η εικόνα ταυτίζεται με τον άγιο που εικονίζει. Τέλος, η βυζαντινή εικόνα παριστάνει με σύμβολα τον κόσμο των αισθήσεων, ελευθερωμένο όμως από την αμαρτία, «ὰνακαινισμένον έν Θεῴ.» (εικ. 6).
7. Εσωτερικό, κόγχη ιερού, Πλατυτέρα, Καθολικό Μονής Οσίου Λουκά.γ. Εικονογραφικός κύκλοςΟι εικόνες ενός ναού χωρίζονται σε εικονογραφικές ομάδες-κύκλους, ανάλογα με τη σημασία, το θέμα και τη θέση τους στο ναό. Όσες εικόνες βλέπουμε στην είσοδο, στον τρούλο και στην κόγχη του ιερού Βήματος ενός ναού αποτελούν:I. το δογματικό κύκλο, που μας διδάσκει αλήθειες της χριστιανικής πίστης. Στο νάρθηκα, μέσω του οποίου μπαίνουμε στον κυρίως ναό, μας υποδέχεται ο Χριστός κρατώντας Ευαγγέλιο ανοιχτό και μας ευλογεί. Στον τρούλο κυριαρχεί ο Χριστός-Παντοκράτορας. Τον Παντοκράτορα περιβάλλουν Προφήτες και Άγγελοι ή η Θεοτόκος και ο Ιωάννης ο Πρόδρομος. Οι τέσσερις Ευαγγελιστές εμφανίζονται στα τέσσερα σφαιρικά τρίγωνα που στηρίζουν το θόλο. Στην κόγχη του Ιερού, που ενώνει την οροφή με το δάπεδο, εικονίζεται η Θεοτόκος, γιατί ένωσε τον ουρανό με τη γη. Λέγεται Πλατυτέρα των ουρανών, γιατί αυτή κυοφόρησε τον άπειρο Θεό που και ο ουρανός ακόμα δεν μπορεί να χωρέσει (εικ. 7).

8. Η Αποκαθήλωση του Εμμαν. Τζάνε,17ος αι. Μουσείο ΜονήςAγ. Στεφάνου, Μετέωρα.ΙΙ. το λειτουργικό κύκλο, στον οποίο εντάσσονται οι εικόνες του Ιερού Βήματος. Η θέση τους είναι κάτω από την Πλατυτέρα και περιλαμβάνουν την παράσταση της Κοινωνίας των Αποστόλων. Πιο κάτω εικονίζονται οι Ιεράρχες και οι Διάκονοι, όπως ο Στέφανος. Στην Πρόθεση (αριστερό μέρος του ιερού όπου προετοιμάζονται τα Τίμια Δώρα για τη Θεία Ευχαριστία) εμφανίζεται ο Χριστός Πάσχων με τα σύμβολα του Πάθους (Σταυρός και Λόγχη), (εικ. 8). Στο διακονικό (δεξιό μέρος του ιερού, όπως το βλέπει ο πιστός που βρίσκεται μέσα στο ναό) εικονίζονται άγγελοι, προφήτες, παραστάσεις από την Παλαιά Διαθήκη και από τις εμφανίσεις του Χριστού μετά την Ανάσταση.ΙΙΙ. τον ιστορικό ή εορταστικό κύκλο, που βρίσκεται στις τέσσερις καμάρες, στους πλάγιους τοίχους και στο νάρθηκα του σταυροειδούς βυζαντινού ναού. Τα θέματα του είναι 12 (Δωδεκάορτο), συνήθως σκηνές από τη Γέννηση μέχρι την Ανάληψη του Χριστού και εικόνες αγίων της Eκκλησίας.Παρότι η εικόνα έχει, όπως μάθαμε, πολύ σημαντικό ρόλο στη λατρευτική ζωή της Εκκλησίας, οι βυζαντινοί αγιογράφοι είναι συνήθως άγνωστοι. Με σεμνότητα και ανωνυμία, με την ομορφιά της τέχνης τους δοξολογούν το μεγαλείο του αληθινού δημιουργού, του Θεού.
Η χριστιανική τέχνη αναπτύχθηκε ενιαία σε όλη τη Μεσόγειο κατά τους 10 πρώτους αι.

ΥΠΟΓΡΑΜΜΙΖΩ ΚΑΙ ΘΥΜΑΜΑΙ
Ναοδομία: ρυθμός βασιλικής, περίκεντρος, βασιλική με θόλο, βυζαντινός σταυροειδής εγγεγραμμένος, που συμβολίζει το κτιστό και το άκτιστο.Αγιογραφία: νωπογραφίες, ψηφιδωτά, τοιχογραφίες, φορητές εικόνες. Μέχρι την εικονομαχία χαρακτηρίζονται από τον νατουραλισμό της ελληνιστικής εποχής. Μετά την Εικονομαχία οι μορφές τυποποιούνται. Το σημείο αναφοράς της εικόνας είναι ο θεατής.Οι βυζαντινοί αγιογράφοι χρησιμοποίησαν το ζωγραφικό σύστημα της ελληνιστικής εποχής.Εικονογραφικοί κύκλοι είναι οι ομάδες εικόνων που βρίσκονται σε συγκεκριμένες θέσεις στο χριστιανικό ναό. ΚΕΙΜΕΝO
Ο ζωγράφος δεν είχε πλήρη ελευθερία διαμόρφωσης του έργου του. Τα χρώματα και τα πρόσωπα ήσαν, κατά το πλείστον, καθορισμένα. Αλλά μέσα σ' αυτά τα όρια ο καλλιτέχνης είχε ελευθερία. Ιδιαίτερο βάρος έδινε στο φωτισμό και την έκφραση των ματιών. Όλα τα υλικά στοιχεία προσλαμβάνουν μια άλλη ποιότητα, όλες οι κλασικές, γήινες γραμμές σπάζονται, για να κάνουν τον πιστό να αναγνωρίσει, ότι αυτό που βλέπει στην εικόνα, είναι ακριβώς το ίδιο με την πραγματικότητα γύρω του και ωστόσο διαφορετικό: είναι η μεταμορφωμένη πραγματικότητα, που διασπά τα όρια του φυσικού. Στο βαθμό που οι εικόνες μας μεταδίδουν μια βιβλική γνώση, μας υπενθυμίζουν το λόγο του Θεού. Η εικόνα λοιπόν, μπορεί να χαρακτηριστεί ως ένα σιωπηλό κήρυγμα
(Νησιώτης, Ν., «Περί εικονογραφίας», Σύναξη, Αθήνα 1987, τεύχ. 24, σ. 107). ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ - ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣΝα παρατηρήσετε το ναό της περιοχής σας και τις αγιογραφίες του. Βρείτε σε ποιο ρυθμό ανήκει και αναζητήστε τα χαρακτηριστικά των αγιογραφιών του.Τι συμβολίζει ο χριστιανικός ναός;Τι είναι οι εικονογραφικοί κύκλοι και ποια θέση κατέχουν μέσα στο ναό;Ποιοι παράγοντες διαμόρφωσαν την βυζαντινή αγιογραφία ύστερα από τον 9ο μ.Χ. αιώνα;Μια ομάδα μαθητών να βρει πληροφορίες από το διαδίκτυο για ναούς βυζαντινού ρυθμού και μια άλλη για ναούς ρυθμού βασιλικής με θόλο.

      Α.        ΝΑΟΔΟΜΙΑ     
1.  ΡΥΘΜΟΙ  Η Χριστιανική Λατρεία αρχικά δεν χρειαζόταν ναούς. Η λατρεία τελούνταν :
α.  σε σπίτια (Κατ’ οίκον Εκκλησία)
β.  σε ευκτήριους οίκους ή Κυριακά(ευρύχωρες αίθουσες)
γ.  σε κατακόμβες  (σε περίοδο διωγμών)  4ος ΑΙΩΝΑΣ
α.    Ρυθμός Βασιλικής  (ορθογώνιο παραλληλόγραμμο χωρισμένο σε κλίτη με κίονες)
(τρίκλιτη βασιλική,  πεντάκλιτη βασιλική)
                                            (Το όνομα προέρχεται από ρωμαϊκά οικοδομήματα)
β.    Περίκεντρο              (μικρός στρογγυλός ναός με τρούλο προσαρμοσμένο σε τετράγωνη βάση)
                                            (Όλες οι πλευρές απέχουν ίση απόσταση από το κέντρο)
                                            (παράδειγμα η ροτόντα στη Θεσσαλονίκη)   
6ος  ΑΙΩΝΑΣ
Ρυθμός Εγγεγραμμένος Σταυροειδής με Τρούλο (ιδιαίτερη ακμή τον 11 έως 13ο αιώνα)
Στο Ανατολικό τμήμα το Ιερό Βήμα.
Στο Δυτικό       τμήμα  ο  Πρόναος  ή Νάρθηκας
                                            (Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως) 9ος  ΑΙΩΝΑΣ
Ρυθμός Βασιλικής με θόλο (Ο θόλος στηρίζεται σε στεφάνη σχηματισμένη από 4 σφαιρικά τρίγωνα)
Στη στέγη σχηματίζεται σταυρός εγγεγραμμένος σε τετράγωνο
Στο σημείο που τέμνεται ο σταυρός στηρίζεται ο τρούλος1Ι.  ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΜΕΡΩΝ ΤΟΥ ΝΑΟΥ   Ο Τρούλος συμβολίζει τον ουρανό
Εκεί ζωγραφίζεται ο Παντοκράτωρ (θεϊκή Φύση του Χριστού)   Το δάπεδο (ορθογώνιο ή τετράγωνο) συμβολίζει τη γη και την ανθρώπινη φύση του Χριστού 
Β.       ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΑØ         
ΕΠΟΧΗ ΔΙΩΓΜΩΝ:
Τοιχογραφίες με σύμβολα στις Κατακόμβες, π.χ. άγκυρα, ΙΧΘΥΣ, φοίνικας κ.ά.Ø       4ος – 7ος  ΑΙΩΝΑΣ:
Φορητές εικόνες,  Τοιχογραφίες,  Ψηφιδωτά με ιερά πρόσωπα από την Αγία Γραφή
(πίστη στο Χριστό και τιμή στη Θεοτόκο και στους Αγίους)Ø       ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑ:
Απαγορεύεται απεικόνιση προσώπων .  Ζωγραφίζονται μόνο τοπία,  δένδρα,  ζώα κ.λ.π.Ø       8ος ΑΙΩΝΑΣ:
Η ζωγραφική ακολουθεί τη διδασκαλία της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου
(Οι τεχνίτες χρησιμοποιούν την Ελληνιστική ζωγραφική π.χ. απουσία βάθους)
(Ο πιστός είναι το κέντρο της ζωγραφικής. Καλείται να αναζητήσει προσωπική σχέση με τους Αγίους)Γ.     
ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣØ            ΔΟΓΜΑΤΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ
Στον Πρόναο                     ο Χριστός κρατά το Ευαγγέλιο και ευλογεί.
     Στον Τρούλο                      ο Χριστός Παντοκράτωρ περιβάλλεται από προφήτες και αγγέλους
     Στα   Σφαιρικά Τρίγωνα  οι Τέσσερις Ευαγγελιστές
Στην Κόγχη του Ιερού       η Θεοτόκος ως Πλατυτέρα των Ουρανών αγκαλιάζει όλο τον κόσμοØ           
 ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ  (ΣΤΟ ΙΕΡΟ ΒΗΜΑ)
1.  Η Κοινωνία των Αποστόλων
2.  Ιεράρχες που έγραψαν Λειτουργικό Κείμενο και Διάκονοι που υπηρετούν στο Ιερό
     3.  Στην Πρόθεση (Αριστερό τμήμα του Ιερού)  ο Χριστός Πάσχων με σταυρό και λόγχη
     4.  Στο   Διακονικό (Δεξιό τμήμα του Ιερού) παραστάσεις από την Παλαιά ΔιαθήκηØ            ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ Η ΕΟΡΤΑΣΤΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ   
(Δωδεκάορτο) Από τη Γέννηση μέχρι την Ανάληψη του Χριστού –  και εικόνες Αγίων
1.  Στις 4 καμάρες
2.  Στους πλάγιους τοίχους
     3.  Στο Νάρθηκα του Σταυροειδούς Βυζαντινού ναού