Phạm Ngũ Lão là một danh tướng văn võ toàn tài  dưới thời nhà Trần trong lịch sử Việt Nam. Hai tác phẩm của ông hiện còn hai bài thơ là “Tỏ lòng” và “Viếng Thượng tướng quốc công Hưng Đạo Vương”. Trong đó, bài “Tỏ lòng” được ra đời giữa lúc cuộc kháng chiến với quân Mông - Nguyên đang diễn biến căng thẳng. Có người cho rằng: “Tỏ lòng khắc họa vẻ đẹp con người có sức mạnh, có lí tưởng, nhân cách cao cả cùng khí thế hào hùng của thời đại.” Hãy cùng phân tích bài “Tỏ lòng” để hiểu rõ hơn.

 

“Hoành sóc giang sơn kháp kỉ thu,”

(Múa giáo non sông trải mấy thu,)

 Từ “hoành sóc” có nghĩa là cầm ngang ngọn giáo, hành động này đã thể hiện tư thế hùng dũng, chủ động, sẵn sàng bảo vệ tổ quốc. Tác giả đồng thời miêu tả được không gian kì vỹ quanh quân đội nhà Trần, với “giang sơn - non sông” thì không gian đã mở ra mênh mông, không chỉ là sông là núi mà là sông núi trải dài khắp bờ cõi lãnh thổ của tổ quốc. “Kháp kỉ thu - đã mấy thu, trải mấy thu”, ý muốn nói đến thời gian dài đằng đẵng đã qua không biết bao nhiêu mùa thu để thể hiện quá trình đấu tranh bền bỉ, lâu dài. Vậy trong câu thơ trên, Phạm Ngũ Lão đã tái hiện hình ảnh tráng sĩ nhà Trần, hình ảnh tráng sĩ miệt mài bảo vệ tổ quốc mấy năm ròng không ngừng nghỉ, thể hiện khí thế hiên ngang, bất khuất.

 

“Tam quân tì hổ khí thôn ngưu.”

(Ba quân khí mạnh nuốt trôi trâu.)

  Nhà Trần chia quân ra làm ba (Tiền - Trung - Hậu) được tổ chức một cách nghiêm ngặt, điều này tượng trưng cho sự đồng lòng, sẵn sàng chiến đấu chống giặc ngoại xâm. Ngoài ra, sức mạnh của nhà Trần cũng được hiện lên qua ngòi bút của tác giả. “Tì hổ” hay dịch nghĩa ra là hổ báo, để khẳng định sức mạnh như hổ báo và hùng dũng còn “Khí thôn ngưu” nói lên khí thế hào hùng lấn át cả sức mạnh của đất trời. Với việc kết hợp giữa biện pháp so sánh - phóng đại; bút pháp hiện thực - lãng mạn; cảm nhận chủ quan - khách quan đã thể hiện sức mạnh và tầm vóc của quân đội nhà Trần. Trong hai câu thơ đầu, hình tượng người anh hùng nhà Trần hiện lên một cách mạnh mẽ, oai phong; điều đó kết tinh lại tạo nên sức mạnh quật khởi của quân đội nhà Trần.

 

 Phạm Ngũ Lão là một danh tướng, chính vì thế mà ông luôn có ý thức trách nhiệm với quốc gia dân tộc. Trong hai câu cuối, giọng điệu của tác giả đã thay đổi; nó trầm lắng, suy tư, bộc lộ tâm trạng băn khoăn

“Nam nhi vị liễu danh trái,

(Công danh nam tử còn vương nợ,

Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ hầu.)

Theo quan điểm hồi xưa của nhà nho, khi sinh ra là thân nam nhi đã mang hai món nợ: lập công, lập danh. Chỉ khi nào nam nhi hoàn thành được những điều đấy thì người đó mới trả xong món nợ với nước nhà. Những nhà nho, lập công nghĩa là để lại chiến công, sự nghiệp hiển hách. Còn lập danh là để lại tiếng tăm cho hậu thế  muôn đời. Tuy nhiên, Phạm Ngũ Lão không chỉ có trách nhiệm với quốc gia dân tộc, ông còn rất khiêm tốn,  bằng chứng là tác giả đối chiếu quan niệm của nho giáo để tự soi lại chính mình. Tác giả thấy hổ thẹn khi nghe chuyện Vũ hầu, bản thân cảm thấy xấu hổ và không bằng. “Chuyện Vũ hầu”, một điển cố tích về Khổng Minh - Gia Cát Lượng: một tấm gương về tinh thần tận tâm tận lực báo đền chủ tướng trong lịch sử Phong Kiến Trung Hoa. Ông đã so sánh chính mình với Gia Cát Lượng - tư tưởng sùng cổ phổ biến, cho thấy tinh thần ái mộ, ham học hỏi đối với những bậc tướng tài tận tâm với quốc gia thời xưa. Nỗi thẹn của tác giả - một danh tướng cũng có nhiều công lao, đóng góp cho lịch sử cũng như văn chương nước nhà - nỗi thẹn thể hiện khát vọng thực hiện lí tưởng, đánh thức chí làm trai của các chí sĩ - nam nhân thời kì phong kiến; đặc biệt là trong hoàn cảnh đất nước có chiến tranh, thì nỗi thẹn thể hiện nhân cách cao đẹp của nhà thơ. Từ 2 câu cuối, với những âm hưởng trầm lắng, suy từ cộng sử dụng điển cố điển tích, ông đã thể hiện tâm tư cùng khát vọng lập công, lập danh - tư tưởng làm trai rất tiến bộ của Phạm Ngũ Lão; đánh thức ý thức xây dựng và trách nhiệm bảo vệ tổ quốc trong từng cá nhân.

 

Vậy nhận định: “Tỏ lòng” khắc họa vẻ đẹp con người có sức mạnh, có lí tưởng, nhân cách cao cả cùng khí thế hào hùng của thời đại.” muốn nhấn mạnh đến sức mạnh tập thể được làm nên từ chính sức mạnh của mỗi cá nhân. “Tỏ lòng” miêu tả hào khí của một thời đại anh hùng vang danh sử sách, hào khí đó đại diện cho thời đại âm vang trong lịch sử và văn học Việt Nam cũng như khẳng định sức sống lâu bền của hào khí đó với văn chương nước nhà.

 

 “Tỏ lòng’ là bài thơ mà Phạm Ngũ Lão đã sáng tác để ca ngợi những chiến binh dưới thời nhà Trần, để viết những trầm lắng của mình. Với giới trẻ bây giờ, họ là những tương lai của đất nước, giới trẻ cần có tinh thần ham học hỏi, khiêm tốn như chính tác giả thì sẽ giữ được âm vang hào khí lịch sử của dân tộc ta.

 

 

                                                         

         […] Có những ngày muốn post cái gì đó tươi tươi cũng thấy cần nhìn trước nhìn sau. Vì xung quanh đang có những chuyện buồn, chuyện tổn thất, chuyện đau lòng. Không được cười nói khi người khác có chuyện buồn, kiểu như nhà mình cũng cần đi khẽ nói nhẹ, ngả nón chào khi hàng xóm có người qua đời, đó cũng là một trong những biểu hiện tối thiểu của sự tử tế. 

(An nhiên mà sống, Lê Đỗ Quỳnh Hương, NXB trẻ)

Câu 1. Xác định phương thức biểu đạt chính được sử dụng trong văn bản trên.

Câu 2. Nêu nội dung chính của văn bản trên.

Câu 3. Chỉ ra và nêu tác dụng của biện pháp tu từ được sử dụng trong câu văn sau: “Ở trên xe biết nhường chỗ cho người già, phụ nữ mang bầu…, đi ngang đám ma biết im giọng không cười, nhìn thấy chị hàng xóm xách đồ nặng biết chạy tới xách phụ…, hay chủ động đỡ xe của một người không quen vừa té”.

Câu 4. Anh/chị có đồng ý với nhận định:“Bởi vì, làm người tử tế, nó đẹp lắm” không? Vì sao? (Viết đoạn văn khoảng 7-10 câu)

“Hoành sóc giang sơn kháp kỉ thu,

Tam quân tì hổ khí thôn ngưu.”

Với hai câu thơ đầu, ông đã miêu tả được hình ảnh quân đội nhà Trần, một quân đội mạnh mẽ, không thua kém bất kì một ai. Câu thơ làm ta liên tưởng tới một khung cảnh rộng lớn, hùng vĩ trong một khoảng thời gian dường như là bất tận. Trong câu thơ thứ hai còn có hình ảnh so sánh ẩn dụ “Tam quân tì hổ”, hình ảnh này không chỉ biểu hiện sâu sắc sức mạnh của đội quân nhà Trần bất khả chiến bại mà còn khơi nguồn cho thơ ca.

“Nam nhi vị liễu công danh trái,

Tu thính nhân gian thuyết Vũ hầu.”

Câu thơ thứ ba nói về món nợ công danh cho đời của một người nam nhi. Từ “công danh trái” có ý nghĩa là món nợ công danh, là nam nhi thì phải lập công, lập danh, hy sinh cuộc sống, để lại sự nghiệp và tiếng tăm cho dân, cho nước. Câu thơ cuối cùng nói về sự hổ thẹn vì công lao mà mình làm nên chưa đáng bao nhiêu so với thiên tài Vũ Hầu Gia Cát Lượng thời xưa. Ông “thẹn” vì ông chưa được như Gia Cát Lượng, nhưng nỗi thẹn của ông không làm cho ông nhỏ bé đi mà nâng cao phẩm giá con người ông. Nỗi thẹn của ông là nỗi thẹn của một người có lý tưởng, một người luôn dành trọn tâm mình cho đất nước. Ẩn giấu sau nỗi thẹn đó là niềm khát khao được cống hiến thêm cho nhân dân, cho đất nước. Trong bốn câu thơ ngắn gọn, Phạm Ngũ Lão đã khắc hoạ vẻ đẹp con người có sức mạnh, có lí tưởng, nhân cách cao cả cùng khí thế hào hùng của thời đại.