Жазы: өте ыстық, +30°С-тан жоғары, жауын-шашын аз.

Қысы: жұмсақ, сирек қар жауады, –2...–5°С шамасында.

Жауын-шашын: жылына 100–150 мм ғана түседі.

Салыстырмалы ылғалдылық шамамен 50-60% құрайды. Бұл көрсеткіш жаз айларында 30-40%-ға дейін төмендеуі мүмкін, ал қыс мезгілінде 60-70%-ға дейін көтеріледі.Орташа жылдық жел жылдамдығы 4-6 м/с шамасында, бірақ кейбір кезеңдерде 20-25 м/с-қа дейін жетуі мүмкін.

• Мемлекеті: Қазақстан Республикасы

• Облысы: Түркістан облысы

• Қаласы: Түркістан

• Географиялық координаттары: шамамен 43.297° N, 68.273° E

Кесене Қазақстанның оңтүстігінде, тарихи Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан. Түркістан қаласы – ежелгі мәдени-сауда орталығы.

• Климаты: Континенттік, құрғақ.

• Жазы: Ыстық, құрғақ, орташа температурасы +30…+40 °C.

• Қысы: Қоңыржай суық, қар аз, орташа температурасы −2…−10 °C.

• Жауын-шашын: Жылына шамамен 200–300 мм.

• Жел: Жазда ыстық желдер, қыста шығыс және солтүстік-шығыстан соғатын суық желдер жиі кездеседі.

Географиялық орналасуы

Орналасу аймағы:

• Мемлекеті: Қазақстан Республикасы

• Облысы: Павлодар облысы

• Аумағы: Баянауыл ауданы

• Географиялық координаттары: шамамен 50.833° N, 75.865° E

Баянауыл ұлттық табиғи паркі Қазақстанның солтүстік-шығысында, Ертіс өзенінің оңтүстігінде орналасқан. Аумағы – таулы, орманды, көлді, табиғаты көркем.

Жошы хан кесенесі — Ұлы даланың ұлы ескерткіші

Қарағанды облысы, Ұлытау ауданында, Жезқазған қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 50 шақырым жерде, Кеңгір өзенінің жағасында орналасқан Жошы хан кесенесі — XIII ғасырдың алғашқы жартысында салынған тарихи-мәдени ескерткіш. Бұл күмбезді құрылыс Шыңғыс ханның үлкен ұлы, Алтын Орданың негізін қалаушы Жошы ханға арналып тұрғызылған.

Қоңыржай белдеудің таулы климаттық аймағында орналасқан.Жазы:

Жаз мезгілі қоңыржай салқын, орташа температурасы +15°C–+20°C шамасында. Түндері тіпті суық болуы мүмкін.

Қысы:

Қыс суық әрі қарлы. Ауаның температурасы кейде -20°C–қа дейін төмендейді. Қар жамылғысы қалың әрі ұзақ сақталады.

Жауын-шашын:

Жауын-шашын мөлшері жылына 700–1000 мм аралығында, негізінен көктем мен күзде түседі.

Ылғалдылық:

Тау бөктерінде орналасқандықтан, ауасы таза, ылғалды, экологиялық жағынан таза.

Микроклиматы:

Қайыңды көлінің орналасқан жері – терең шатқал ішінде, бұл оны желден қорғайды және ерекше микроклимат қалыптастырады.

Таулар арасында қазаншұңқырлар мен аңғарлар бар, онда Жасыбай, Сабындыкөл, Торайғыр сияқты көлдер орналасқан. Таулардың етегі мен көл маңында қарағай, қайың, тал өседі, жазықтарда шөптесін өсімдіктер мен бұталар таралған.

Ел: Қазақстан

Облыс: Алматы облысы

Аудан: Райымбек ауданы

Координаттары: шамамен 42.9862° N, 78.5559° E

Жақын елді мекен: Саты ауылы

Алматы қаласынан қашықтығы: шамамен 130 км

Жақын табиғи нысандар: Көлсай көлдері, Шарын шатқалы

Қысы

• Орташа қаңтар температурасы: –14,8 °C .

• Рекордтық төмен мән: –38,1 °C .

Жазы

• Орташа шілде температурасы: 23,3 °C .

• Рекордтық жоғары мән: +44,0 °

Түрі: Қайыңды көлі — тауаралық бөгетті көл, яғни жер сілкінісі нәтижесінде табиғи бөгет пайда болып, су жиналған.

Аңғар пішіні: Тар әрі тік шатқалды аңғар. Көл аңғардың төменгі бөлігінде орналасып, айналасын биік таулар мен жартасты беткейлер қоршап тұр.

Жер бедері формалары: Жарқабақтар, тау жоталары, тік құлама жарлар, шөгінділер мен көшкін іздері кездеседі.

2. Геологиялық құрылымы:

Көл орналасқан аймақ жас геологиялық құрылымға жатады. Мұнда негізінен граниттер, әктастар, сланецтер мен басқа да магмалық және метаморфты жыныстар кең таралған.

1911 жылғы жер сілкінісі кезінде бұл аймақта көшкін жүріп, өзен арнасы бөгеліп қалған. Бұл — көлдің пайда болуына себеп болған басты геологиялық процесс.

3. Топырақ және өсімдіктер жамылғысы:

Көлді қоршаған жерлерде тау-ормандық қоңыр топырақ басым.

Айналасы шырша, арша, қайың және басқа да қылқанжапырақты ағаштармен көмкерілген.

Су астында да бұрынғы шырша орманының діңдері сақталған, бұл көлге ерекше көрініс береді.

4.Туристік және ғылыми маңыздылығы:

Жер бедерінің күрделілігі мен табиғи көрінісінің әсемдігі Қайыңды көлін экологиялық туризм мен ғылыми зерттеулер үшін маңызды нысанға айналдырады.

Геоморфологтар мен геологтар үшін көлдің қалыптасу процесі — табиғи бөгетті көлдердің пайда болу үлгісі ретінде ерекше қызығушылық тудырады.

• Қайыңды көлінің суы негізінен жауын-шашын мен қар еріндісінен толығады. Сонымен қатар, көлдің қоректену көзі Қайыңды өзені болып табылады. Жергілікті климаттың ерекшелігіне байланысты көлдің су деңгейі көктем мен жаз мезгілінде өзгеріп отырады.

2. Су температурасы:

• Көлдің суы өте мөлдір және суық. Жаз айларында да температурасы +4…+6 °C шамасында болып, оның суықтығы осы аймақтың ерекше экологиялық жүйесіне әсер етеді.

3. Судың деңгейі мен ағысы:

• Көлдің су деңгейі жыл мезгіліне қарай өзгеріп, көктемде қар еріген кезде деңгей көтеріледі, ал жаз айларында су деңгейі аздап төмендейді.

• Көлге шығатын ағыс тұрақты емес, себебі көлдің негізгі су көзі табиғи бөгет арқылы суға толып, ағыспен бөлінеді.

4. Тұздылық:

• Қайыңды көлі тұщы су қоймасы болып табылады, себебі оның суы өзеннен, жауын-шашыннан және қар еріндісінен қалыптасады.

⸻

Негізгі ерекшеліктері:

• Ұлытау таулары — облыстың атауына негіз болған ежелгі және биіктігі орташа таулы жүйе. Биік нүктесі — Әулиетау (1133 м).

• Жазықтар мен шоқылар — облыстың көп бөлігін алып жатыр. Бұл жерлерде беткі қабаты тегіс емес, тілімденген, биік шоқылар мен ойыстар жиі кездеседі.

• Құрғақ өзен аңғарлары мен тұзды көлдер көп. Мысалы, Қаракеңгір, Сарыкеңгір, Жезді, Байқоңыр өзендері мен көптеген уақытша ағынсыз көлдер бар.

• Тау жыныстары — гранит, порфирит, кварцит сияқты магмалық және метаморфтық жыныстардан тұрады.

• Полиметалл және мыс кен орындары көп кездеседі (мысалы, Қарсақбай мен Жезқазған маңы).

⸻

Жалпы алғанда, Ұлытау облысының жер бедері — табиғи әртүрлілігімен, геологиялық көне тарихымен және рекреациялық әлеуетімен ерекшеленеді.

https://earth.app.goo.gl/?apn=com.google.earth&isi=293622097&ius=googleearth&link=https%3a%2f%2fearth.google.com%2fweb%2f%4048.15636379,67.81532497,387.14674359a,0d,60y,136.13567648h,85.45023602t,0r%2fdata%3dCgRCAggBIhoKFkNJSE0wb2dLRUlDQWdJQ2V5dUh2ZFEQBTIpCicKJQohMWNGX2ZyTDRDeU1pcC1Mck5kZzlGR0hiRGtpcTE1VVM4IAFCAggASgcIze-TQhAB

Өңірдегі негізгі су көздері маусымдық сипатқа ие. Көктемде қардың еруі нәтижесінде уақытша су ағыстары мен шағын өзендер пайда болады. Бірақ жаз айларында олар тартылып, кейбіреулері мүлде құрғап кетеді. Ұлытау жеріндегі басты су артериялары – Кенгір, Жезді және Сарысу өзендері. Бұл өзендердің де суы тұрақты емес, негізінен қар суымен қоректенеді, сондықтан олардың жылдық ағыны өте құбылмалы.

Нақты координаттары шамамен:

Ені: 43.8736° N

Бойлығы: 78.5742° E

Жақын орналасқан нысандар:

Алматы қаласынан шамамен 180 км шығыста,

Қапшағай су қоймасынан шығысқа қарай,

Сарыесік-Атырау құмды алқабына жақын.

Әнші бархан Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы "Алтын Эмл"ұлттық саябағында, Іле өзенінің жанында орналасқан. Климаты күрт континенталды , жазы ыстық, қысы суық.

### Климаттың негізгі ерекшеліктері:

Температура️ Температура:

- Жаз (маусым-тамыз): +30°C+ + 40°C (көлеңкеде +45°C жетуі мүмкін)

- Қыс (желтоқсан-ақпан): -10°C--20°C (кейде төмен)

- Көктем / күз: температураның күрт өзгеруі

🌬 Жел:

- Қатты жел, әсіресе көктем мен күзде

- Бұл барханды "ән айтуға" мәжбүр ететін жел (құм түйірлерінің үйкелуіне байланысты)

☀️ Жауын-шашын:

- Өте аз, жылына шамамен 150-200 мм

- Жазда жаңбыр болмайды, қыста қар аз болады

### Барудың ең жақсы уақыты:

✅ Сәуір-мамыр және қыркүйек-қазан - қолайлы температура (+15°C+ + 25°C)

⚠️ Маусым-тамыз - өте ыстық, бірақ таңертең немесе кешке баруға болады

Зим️ қыс-суық, бірақ бархан қар астында керемет көрінеді

### * Неліктен бархан "ән айтады"?*

Дыбыс құм түйіршіктерінің қатты желде үйкелісінен немесе одан төмен түскенде пайда болады. Бұл сирек кездесетін табиғи құбылыс, оны әрдайым естуге болмайды.

Егер сіз сапарға шығуды жоспарласаңыз, **су, бас киім және күннен қорғайтын крем алыңыз * * - бұл жерде күн өте белсенді! 🌞

Жылжымалы (немесе белсенді) барханалар-бұл желдің әсерінен үнемі қозғалатын шөлді аймақтарға тән құмды төбелер. Олардың рельефі динамикалық және желдің бағыты мен күшіне, құм мен өсімдік жамылғысының мөлшеріне байланысты.

### Бархан рельефінің негізгі элементтері:

1. Желдің еңісі (жұмсақ жағы)

- Тегіс көлбеу (әдетте 5-15°).

- Құм желмен беткейге көтеріледі.

2. Бархан жотасы

- Құм жиналатын ең биік нүкте.

- Желдің күшіне байланысты өткір немесе дөңгелек болуы мүмкін.

3. Левард беткейі (тік жағы, "шөгінді беткейі")

- Көлбеу бұрышы 30-34° жетеді (құмның табиғи көлбеуінің шекті бұрышы).

- Құм ауырлық күшінің әсерінен құлап, өзіне тән "тілді" құрайды.

4. Барханның "мүйіздері"

- Желге бағытталған шеттер бойымен созылған бұтақтар.

- Құмның біркелкі тасымалдануына байланысты пайда болады.

### * Жер бедерінің динамикасы*

- Барханалар * * жел бағытында * * қозғалады (жылына бірнеше см-ден ондаған метрге дейін).

- Пішін жарты айдан (орақ тәрізді) - ден ұзын жоталарға дейін өзгеруі мүмкін (бірнеше қопсытқыштар біріктірілген кезде).

- Шөлдерде олар * * барқыт тізбектер * * және * * күрделі құмды өрістер * * құрайды.

### * Рельефке әсер ететін факторлар:*

✔ **Желдің күші мен бағыты* * - қозғалыс формасы мен жылдамдығын анықтайды.

✔ * * Өсімдік жамылғысының болуы* * - құмдарды қопсытылған төбелерге айналдыру арқылы бекіте алады.

✔ * * Құмның ылғалдылығы* * - ылғалды құм аз қозғалады.

✔ * * Құм мөлшері* * - артық болған кезде, құмдар үлкен формаларға біріктіріледі.

Аймақтардың мысалдары:

- Қарақұм Шөлі (Түрікменстан)

- Сахара Шөлі (Алжир, Ливия)

- Такла-Макан Шөлі (Қытай)

Жылжымалы барханалардың рельефі үнемі өзгеріп отырады, бірегей, бірақ тұрақсыз ландшафттарды жасайды.

Міне, негізгі гидрологиялық сипаттамалар:

1. Іле өзенінің маңы

Әншіқұм Іле өзенінің оң жағалауында орналасқан. Бұл өзен — аймақтың басты су көзі.

Іле өзені құм төбеден бірнеше шақырым жерде ағады.

Су деңгейі маусымға байланысты өзгеріп тұрады (көктемгі тасқын кезінде жоғарылайды).

2. Жерасты сулары

Құм төбе маңында жерасты сулары тереңде орналасқан.

Су көтерілісі сирек байқалады, себебі құм су өткізгіштігі жоғары.

Құм қабаттары суды сіңіріп жіберіп, бетінен ағын пайда болмайды.

3. Климаты мен жауын-шашыны

Жауын-шашын мөлшері өте аз (жылына шамамен 150–200 мм).

Негізгі ылғал көзі – қысқы және көктемгі жауын-шашын, бірақ бұл ылғал құмға сіңіп кетеді.

Жазда булану мөлшері өте жоғары, бұл да ылғалдың сақталуына кедергі.

Қорытынды:

Әншіқұм маңында тұрақты су арналары жоқ, тек Іле өзені ғана маңызды гидрологиялық нысан болып саналады. Жалпы алғанда, бұл аймақ құрғақ, аз ылғалды, су ресурстары шектеулі болып табылады.