Жалпы формуласы — CnH2n–2

Құрылымдық ерекшелігі

• Үштік байланыс — бір σ (сигма) және екі π (пи) байланыстан тұрады.

• Үштік байланыс арқылы байланысқан көміртек атомдары сызықтық құрылым түзеді (180° бұрышпен).

Мысалы:

Этин (ацетилен) молекуласы: H–C≡C–H

Гомологтік қатар

• Алкиндердің гомологтік қатары — құрамындағы көміртек атомы мен сутек атомы саны біртіндеп артатын тізбек.

• Әр келесі мүшесі — алдыңғысынан бір –CH2– тобына артық.

  
  

Номенклатурасы (атауы)

• Халықаралық (IUPAC) жүйе бойынша:

• Ұзын тізбек таңдалады;

• Үштік байланыстың орналасу орны ең кіші номермен көрсетіледі;

• Соңында –ин жалғауы жазылады.

Мысал:

CH≡C–CH3 — пропин

CH3–C≡C–CH3 — бутин-2

1500°C температурада метанды термиялық крекингке ұшыратқанда ацетилен мен сутек түзіледі:

2CH₄ →(1500°C)→ HC≡CH + 3H₂

Реакция өте жоғары температурада жүреді. Егер салқындатылмаса, ацетилен ыдырап кетуі мүмкін.

2. Кальций карбидінен ацетилен алу (CaC₂)

Кальций карбидіне су қосқанда:

CaC₂ + 2H₂O → HC≡CH + Ca(OH)₂

Бұл әдіс техникада көп қолданылады.

3. Алкандарды дегидрлеу арқылы алу

Мысалы, этанды қыздырғанда ацетилен түзіледі:

C₂H₆ → C₂H₂ + 2H₂↑

4. Лабораториялық әдіс (дигалогеналкандардан)

Алканның дигалогентуындыларын спирттегі сілтімен әрекеттестіріп алады:

CHBr₂–CH₃ + 2KOH → HC≡CH + 2KBr + 2H₂O

Алкиндер (әсіресе этин – ацетилен) өнеркәсіпте және тұрмыста кеңінен қолданылады

Алкиндер молекуласында үштік байланыс болғандықтан, басқа заттармен қосылу реакцияларына түседі.

• Сутекпен (гидрлену):
  C₂H₂ + H₂ → C₂H₄ → C₂H₆
  (этин → этен → этан)

• Галогендермен (Br₂, Cl₂):
  C₂H₂ + Br₂ → C₂H₂Br₂
  (дибромэтен түзіледі)

• Сутек галогенидтерімен (HCl, HBr):
  C₂H₂ + HCl → C₂H₃Cl

• Сумен (гидратация):
  Hg²⁺ катализаторында:
  C₂H₂ + H₂O → CH₃CHO (ацетальдегид)

2. Жану реакциясы

• Алкиндер оттекте жанғанда көмірқышқыл газы мен су түзіледі:
  C₂H₂ + 2.5O₂ → 2CO₂ + H₂O + жылу
  (жоғары температура — 3300°С)

3. Полимерлену реакциясы

• Ацетилен полимерленіп, полимер түзеді:
  nC₂H₂ → (C₂H₂)ₙ
  (поливинил және басқа материалдар түзіледі)

4. Тотығу реакциясы

• Күшті тотықтырғыштармен әрекеттесіп, қышқылдар мен көміртек диоксиді түзіледі.

5. Сілтілік металдармен әрекеттесу

• Алкиндердің терминалды (соңғы) түрлері сілтілік металдармен тұз түзе алады:
  C₂H₂ + Na → NaC≡CH + ½H₂