Абайдың толық адам жа­йын­­дағы танымын ғылыми тіл­мен оқырманға тереңінен тү­сін­діріп берген ғалым М.Мыр­зах­метұлының 1982 жылы жарық көрген «Мұхтар Әуезов және абай­тану проблемалары» мрчкае

1. Халық пайдасын ақылмен істер болар.

2. Халықтың жайын, салтын, рәсімін, тілін білмейтін сот – сот емес, сор.

3. Сот түзелмей – халық түзелмейді.

4. Халық тағдыры – карта ойыны емес.

5. Заң әдет-ғұрыпқа қайшы келсе – үлкен аяққа тар етік кигенмен бірдей.

Ағартушы еңбегін төрт бағытта жүргізді. Атап айтсақ, оқу, жазуға үйрету, емлеге дағ­дылау, жазбаша сөзді өркендету, баланың ұғымына лайық ауызша және жазбаша әдебиет түрімен таныстыру. Автор осы тәрбиенің төрт түрін тәпіштеп түсіндіре келіп, былай дейді: «Егер адам баласына осы төрт тәрбие тегіс берілсе, оның тәрбиесі түгел болғаны. Бала берік денелі болса, түзік ойлайтын, дұрыс шешетін, дәл табатын ақылды болса, сұлу сөз, сиқырлы әуен, әдемі түрден ләззат алып, жан толқындырарлық болса, жамандықтан жаны жиреніп, жақсылықты жаны тілеп тұратын құлықты болса ғана адам баласының дұрыс тәрбие алып, шын адам болғандығы … Балам адам болсын деген ата-ана осы төрт тәрбиені дұрыс орындасын…» – деп Мағжан Жұмабаев тәрбие мақсатын айқындап берді.

Расында оның өзіндік сыры бар. Себебі өмір есігін енді ғана ашқан бала алдымен оқымайды. Оны тәрбиелейді. Сондықтан да «баланы жастан» деп қазақ тегін айтпаса керек. Оқу құралының бірінші бөлімі педагогиканың жалпы мәселесіне арналған. Оның пікірінше, тәрбие саласы төртке бөлінеді. Олар дене, жан, ақыл тәрбиесі, сұлулық пен әдеп-құлық тәрбиесі. Әрине, тәрбиенің бұдан басқа да түрі жетерлік. Алайда автор адам өміріне керектісін ғана айтқан.

Ж. Аймауытұлының «Ақбілек» романы қоғамдық ахуал мен кезең көріністерін, өмір-уақыт шындықтарын, шабытты шақ пен талант қолтаң-басын айқындаумен қоса негізгі түлғаның (Ақбілек) тағдыр-талайын, адами əлемі мен бедерлі бейнесін, қыр елінің тұрмыс-дəстүрлерін, тəрбие-тағлымдарын т.т. жан-жақты ашады. Басты байқалар ерекшелік-туынды тақырыбы мен табиғатынан, авторлық ұстаным мен образ жасау шеберлігінен тіл-стиль сипаттарынан ұлттық мұрат-мүдде, ел-жердің қадір қасиеті, адам əлемі мен мүмкіндіктері кең көлемде көрініс береді. Осы орайда, бір ғана Ақбілек бейнесі – қазақ қыздарының азаттық-теңдік жолындағы талайлы тарихын, қиын-қыстау соқпақтарын, қилы кезеңдерін алға тартады. Сондай-ақ, адал еңбек пен ақыл-парасаттың, жастық пен махаббаттың, құштарлық пен сүйіспеншіліктің, əсемдік пен сұлулықтың көркем шежіресі, үздік үлгісі болып табылады.

Автор роман өзегін Ақбілек пен офицер арасындағы қатынасқа құрғанда «махаббат символының» үлгісі ретінде емес, керісінше, қазақ-орыс арасындағы «туыстық» байланыс тұрғысында терең ашады. Бұған өз жайынан бірер мағлұмат берген офицердің төмендегідей ойлары айқын дəлел: «Орыс сияқты жері мол, қолтығы кең жұрттың қол астына қарағанына қазақ тəубе қылу керек қой.

«...Тұтастай алып қарағанда, Ж. Аймауытұлының шығармашылық мұрасы, əсіресе күрделі жанрдағы туындылары («Күнекейдің жазығы», «Қартқожа», «Ақбілек») қазақ əдебиетіндегі реалистік прозаның даму жолдарын айқындап қана емес, қоғамдық, кезең - дік құбылыстарды, адами-рухани мəселелерді көркемдік-идеялық тұрғыдан шебер де шынайы бейнелеуімен биік белеске көтерілгендігінің, алыс-жақын шет ел қаламгерлерінің профессионалдық дəрежесіне жеткендігінің бірден-бір дəлелі де, дерегі де бола алады. Мұның өзі халық даналығында айқын бедерленгендей: «Шеберлік өмірді көре де, түсіне білуден, сосын объектіні дұрыс таңдап ала білуден басталады...».

«Ақбілек» романы жайлы ...«Ақбілек» əлемі – халқымыздың өткен өмірі мен тарихының, қазақ қызы мен əйелінің тағдыр-талайын кең көлемде суреттеген тағылымды туынды. Ұлт руханиятын, көркемдік танымды биік белеске көтерген даңқты туынды, айшықты қолтаңба жемісі. «Ақбілек» əлемінің ақиқаты осы...»

– Бұл кітап 2-3 жыл бұрын қысқа уақыттық мұғалімдер курсында оқылған дәрістерден түзілген еді. Бұл күнге дейін басылып шығып, жарық көре алмады. Айып менікі емес. Бүлінген замандікі. Кітапты бір орыс кітабынан тура тәржіма деуге болмайды. Алдыма бір кітапты жайып қойып, бұрылмастан көшіре бергенім жоқ. Тәрбие ғалымдарының пікірлерін таңдап алуға ұмтылдым. Шамам келгенше қазақ жанына қабыстыруға тырыстым. Бізде бұрын жасалған пән тілі болмағандықтан, түрлі терминдерге тап басқандай қазақша сөз табу көп күшке тиеді. Қалайда, курстарда оқыған мұғалімдердің жәрдемімен таза орыс сөздері қазақшаға айналдырылды. Ал енді жиһан тілі болып кеткен шет сөздерді қазақшаға аударам деп азаптануды тиісті таппадым. Мен педагогика майданында бәйге алып жүрген жүйрік емеспін. Кітаптың құрылысында, тілінде, түрлі ат қоюда, хатта кітаптың жалпы негізінде көп кемшіліктер болуы мүмкін. Мұғалімдер тексеріп оқып, хата жерлерін көрсетсе, сансыз рақмет айтар едім, – дейді М.Жұмабаев.

Ерекше айта кету керек,  2020  жылы Ыстанбұл университеті Түрік тілі және әдебиеті кафедрасының оқытушысы Доцент Уғур Гүрсу Мағжан Жұмабаевтың «Педаго­гика» кітабын түрік тіліне аударды. «Қазақ тіліне деген қызығушылығы студенттік жыл­дарда басталған У.Гүрсу докторантура оқып жүргенде «Түрікше және қазақша мақал-мәтелдердің салыстырмалы анализі» атты диссертациясын қорғаған.

– Қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі Мағжан Жұмабаевтың «Педагогика» туындысының түрікшеге аударылмағанын байқап, аударма жұмыстарына кірістім. Осылайша толағай еңбектің жемісі – Мағжан Жұмабаевтың «Педагогика» атты оқу құралын оқырмандарға ұсындық. Оқу құралы педагогиканың жалпы мәселелеріне арналған. Сондай-ақ кітапта психология және логика салалары туралы да ақпарат берілген. Туындыда педагогика ілімі қазақ мәдениеті мен дәстүрлеріне сәйкес жазылған, – деп жазады У.Гүрсу.

Ағартушы  екінші бөлімде  жалпы педагогика ғылымын талдайды.  Педагогиканың қандай пән екенін сипаттай келе, онымен етене таныс болу керектігін айтады. Бір сөзбен айтқанда автор педагогиканың өзін тәрбие пәні деп пайымдайды. Оған дәлел пәннің аты дейді. Жалпы педагогика пәнін – дидактика, методика, мектепті басқару, педагогика тарихы деп беске бөледі. 

Автор бұл оқулықта әлемдік педагогика­ны арқау етеді.Атап айтсақ, бала тәрбиесін­де ұлттық педагогиканың алатын орны ерекше екенін бірнеше мысал келтіре отырып дәлел­дейді. Ұлттық тәрбиенің құндылығын көр­сете отырып, оның кем-кетіктері мен жаман жағынан аулақ болуды айтады. Ол «Әр тәрбиешінің қолданатын жолы – ұлт тәрбиесі». «Әрбір ұлттың бала тәрбие қылу ту­ралы ескіден келе жатқан жеке-жеке жолы бар. Ұлт тәрбиесінің жақсылық жағы көп бол­­ғаны сықылды, жамандық жағы да көп», – деп жазады. Осыған орай ол педагог­­тер, тәр­биешілер халықтық педагогиканы қол­дана отырып, түрлі заманда шыққан тәр­­бие ға­лымдарының ойларымен жақсы таныс болу керек дейді. Расында, егеменді елдің бас­­ты ұстанымы – өз педагогикасы, ұлттық тәр­биесі, сондай-ақ ұрпағы тәрбиелі, білімді болуы керек.  Сондықтан бүгінгі жас буынды келе­шегіміз үшін елін, жерін, халқын, мәдение­тін, тарихын сүйетін ұлтжанды ұрпақ ретінде тәрбиелеуіміз қажет.

Бұл еңбегінде Мағжанның жан-жақты екенін аңғаруға болады. Бір сөзбен айтқанда, ол адамның көңіл-күйін, ішкі сезімін терең түсінетін психолог. Оны бір ғана мысалмен дәлелдеуге болады. «Педагогика» оқулығында «Бөлеу һәм бесік» бөлімінде  автор былай дейді.

– Қазақ қатыны баланы бесікке  екі  жерден тас қылып байлап тастайды. Бұл балаға зиян. Бұлай ету баланың қан жүруіне, жүрек соғысы­на зиян. Баланы ұйықтатарда, жылағанда шешесі долданып тарс-тұрс тербетеді. Қарғап, сілейді. Бір кезде бала ұйықтайды. Бұл сау ұйқы емес. Шайқап, шайқап баланың  басын айналдыру, баланы есінен тандыру. Тербетіп ұйықтату – талдырып ұйықтату деген сөз. Бала ұйықтап жатқан жоқ. Балаңда  қасың болмаса, тербетпе. Қазақ әйелі! Бесік бала­ның  орны. Естен тандырып, талдыратын орын емес, – дейді Мағжан Жұмабаев.

Баланың озат болуы үшін оның тәрбиесі толық, ойлау қабілеті жетік болғаны маңызды. Мағжан Жұмабаев оқулықта ойдың пайда болуын зерттеп, түрлі мысалдармен келтіреді. Ойды үш түрлі жолмен қарастырады.  Атап айтсақ, дедукция, индукция, аналогия. Міне, осы үш түрлі жолды әрі қарай дамыта отырып, баланың саналы азамат болуы үшін осы ұғымның қажеттілігін дәлелдейді. Сондай-ақ тіл туралы ерекше тоқтап, үлкен сезіммен жазады.

– Тілсіз ұлт, тілінен айырылған ұлт дү­ниеде ұлт болып жасай алмақ емес, ондай ұлт құрылмақ. Ұлтының ұлт болуы үшін бірінші шарт – тілі болуы. Ұлттың тілі кеми бастауы ұлттың құри бастағанын көрсетеді. Ұлтқа тілінен қымбат нәрсе болмасқа тиісті… қазақ тілінде қазақтың дархан даласы, біресе желсіз түнде тынық, біресе құйындай екпінді тарихы, сары далада үдере көшкен тұрмысы асықпайтын, саспайтын сабырлы мінезі бәрі көрініп тұр. Күндерде бір күн түрік балаларының тілі біріксе, ол біріккен тілдің негізі қазақ тілі болса, сөз жоқ, түрік тілінің келешек тарихында қазақ ұлты қадірлі орын алмақшы. Келешектің осылай болуына иманымыз берік» – деп жазды.

Сонымен қатар автор бала тіліне аса ұқыптылықпен қарауды тапсырды. «Кейбір адамдардың баланы өз тілінше сөйлеп, балаға тез ұқтырам деп, яки баланы еркелетіп, әдейі тілдерін бұзып балаша шолжаңдап, сақау болып сөйлейтіндері бар. Бұл – зор қате. Баланың тілін шын дұрыс жолға салатын, дұрыстайтын, байытатын – мектеп, – дейді педагог-ғалым.

Мағжан Жұмабаевтың адам жанын түсі­нетін мықты психолог екенін осы еңбегінен аңғаруға болады. Мұнда «ішкі сезім мен көңіл көріністерін» тереңінен зерттеп жазады. Оның ішінде баланың  көңіл-күйіне егжей-тегжейлі тоқтап, оның ішкі сезімінің дұрыс дамуы үшін үлкен тәрбиенің керек екенін айтады. Мәселен, ата-ана қатал болса, бала да қатал, ата-ана жұмсақ болса, бала да жұмсақ. Сондықтан баланың қасындағы адамдар дұрыс мінезді болу қажет.

 – Баланы қорқыту, оны жазалау дұрыс емес. Бір нәрсені бала жазадан қорыққаннан ғана істейді, бала өтірік айтуға, алдауға үйренеді, – деген жазушының пікірін өркениетті елдердің бала тәрбиесіндегі озық ойларымен сабақтас екенін көреміз. Расында, әлі күнге дейін ата-аналар, мұғалімдер балаға зекіп сөйлейді. Жасыратын несі бар, баланың намысына тиетін, өсіретін емес, өшіретін сөздер айтудан толықтай арылған жоқпыз. Бұл мәселені педагог-ғалым өз заманында көтергенімен, өкінішке орай күні бүгінге дейін орындалмай келе жатыр. «Бала нашар істі өзі істемеуіне, нашар мінезден өзі қашуына тырыссын. Ешкім айтпай, қорқытпай, баланың өзі жамандықтан, нашар мінезден жиренетін болсын. Балаға махаббат, жылылық сезім, жұмсақ іс арқылы ғана болуға мүмкін», – дейді педагог.

«Ұлт тәрбиесі баяғыдан бері саналып келе жатқан тақ-тақ жол болғандықтан әрбір тәрбиеші сөз жоқ, ұлт тәрбиесімен таныс болуға тиіс…»  – деп педагог Мағжан Жұмабаев қалың жұртты ұлттық тәрбиені жоғалтып алмауға міндеттейді. Оның тәрбиеге көңіл бөлуі қазақ халқын надандықтан ада ету еді. Сол үшін де алғашқы педагогика саласындағы қазақтың оқулығы осы Мағжанның «Педагогика» кітабы болды. Ғалым қазақ халқының ұлттық болмысы мен сана-сезімге жақын этнопедагогика, психология  ұстанымын негізге ала отырып жазған. Бұрынғы заманда ұлттық тәрбиеге адамзат қалай қараған, қандай жолдармен жүрген, тәрбиеде нені ескеру керек. Бұл сауалдарға  «Педагогика» кітабы жөн көрсетеді.

Ал соңғы бөлімін «Әсерленуді» «Жалпы сезім яки дене әсерленулері» деп оның өзін бес түрге бөліп, жеке-жеке сипаттайды. Сыртқы сезім әсерленулерін сипаттағанда оны алты бөлікке бөледі. Адам анатомиясының заңына сүйене отырып, осы алты сезімді қарапайым, түсінікті сипаттайды. Жазушы өзінің педаго­гикасын «Абайға», яғни топшылау сезіміне де ерекше көңіл бөліп, жазады.

Жалпы «Педагогика» кітабындағы үлкен бөлімнің бірі «Суреттеу» деп аталады. Оны да алты түрге бөледі. «Суреттеуді бет алды бір-бірімен байлай беруге болмайды. Оның белгілі жолдары бар дей келіп», оның екі жолын көрсетеді. Олар – жақындық пен тұқымдастық ассо­­циа­циясы. Жақындықтың өзін – көршілестік, замандастық деп екіге бөледі. Ал «Балаға берілетін кітап үлкен харіппен басылуы керек. Әсі­ресе жағрапия оқығанда балаға көр­шілестік ассоциациясы көп көмек көрсетеді. Картадан бала бір жерді атаса, соның жанындағы екінші жер алдына елестей қалады» деп жазады. Мағжан Жұмабаев сол кез үшін де, бүгін де құнын жоймаған оқытудың принциптеріне ерекше көңіл бөледі. Белгілі бір тақырыпты түсіндіргенде өткен тақырыппен байланысты салыс­тырмалы оқытудың берері мол екенін дәлелдейді.

Мәселен, «Бір нәрсені балаға ашық ұқ­тыр­мақшы болсаң, сол нәрсенің қарама-қарсысын алып кел. Ал балаға жер ортасының ыстықтығын түсіндірмекші болсаң, солтүс­тіктің суығымен салыстыр»  – дейді. Қазіргі кезде де қоршаған ортамен, өмірмен, әртүрлі оқиғалармен байланыстыра оқыту – басты орында. Дегенмен бүгінде мұғалімдер бұл заңдылықты дұрыс орындай бермейді. Себебі мұғалімдер ең бірінші кінәні балаға артады. «Бүгінгі балалар әлеуметтік желіге байланып, милары уланған. Сондықтан сабақ оқымайды» деп шағымданады. Алайда ұстаздың басты шеберлігі оқымайтын баланы оқытып, тың­дамайтын «тәртіпсіз» баланы тыңдата білу ғой.  Оқушының өзіне еркіндік беріп, белгілі бір сұраққа жауапты оның өзіне ойландырып, не нәрсеге де көзін жеткізу, міне, оқытудың бүгінгі үлкен тәсілі осы болуға тиісті. Бәріміз де оқушы болдық. Пәнді оқытуда жаңалық болмаса, оқушы үшін қызықсыз болады. Оған оқулықтағы білім аз. Оған қосымша өзі біл­мейтінін білуге қызығатын білім керек. Әйт­песе ақпараттар ғасырында баланы қызықтыру қиын.

Педагог-ғалымның оқулықта ерекше си­пат­таған бөлімі қиял туралы. Қиялдың адам­ның ақыл-ойының, өмірдің алға басуы  үшін маңызы зор екені белгілі. Автор қиялдың пайда болу жолдарына, оның бала өміріне қажет­тілігіне, бала фантазиясын  тәрбиелеу, оқушы өміріндегі ертегілердің, ойынның, ойын­шықтың маңызын жеке-жеке ашып жазады. «Баланың қиялын, фантазиясын тәр­бие қылу жолдары» деген бөлімінде ұлттық тәрбиеге, ұлттық педагогикаға аса құрмет­пен қарайды. Мұнда қазақ баласының қиялына қанат бітіретін ұлттық тәрбие екенін пайымдайды.

– Қазақ қиялы тәрбие көрген жоқ, әлі таза, әлі бала, әлі  жылдар, күндер өткен соң қазақ  қиялы тәрбие алып, тереңдеп, адамзат дүниесінің көгінде бір жарық жұлдыз болар деген иманымыз кәміл, – дейді М.Жұмабаев. Бүгінде жазушының бұл жазбасы толық орындалмаған сияқты. Жасыратын несі бар, біздің әлі күнге ой-қиялымыз төмен. Себебі біз қанша жыл басқаның ойымен ойландық, соның тілімен сөйледік.

Бір қызығы, Блум таксономиясындағы танымдық үдерісінің ең қарапайымнан бастап күрделіге біртіндеп өту барысы жайында өз заманында сан жылдар бұрын айтылып кеткен А.Байтұрсынұлының еңбектерінен бастау алады. Ағартушы әдіскер «Ана тілінің әдісі» атты мақаласында ана тілін үйрету әдістерін былайша бөледі:

1) Кей әдістердің негізі қосу, жинау болады, барша ол негізді әдістер жалпылау (синтез) немесе жиылыңқы әдіс теп аталады.

2) Кей әдістердің негізі талдау, айыру болады. Ол негізді әдістердің бірі жалқылау (анализ) немесе айырыңқы әдіс деп аталады.

3) Кей әдістің негізінде қосу да, талдау да болады. Ондай әдістер жалқылаулы-жалпылаулы немесе айырыңқы-жиылыңқы деп аталады.

Яғни, ғалым үйренушіге дайын ақпаратты бергеннен гөрі, алдына қойылған мәселені зерттеуіне, талдауына және салыстыруына, ой толғауына және бағалауына мүмкіндік беру аса маңызды деп көрсетеді. Бұл категориялар қазақ тілін оқулықтарын құрастыруда да, сабақ әзірлемелерін жасауда да басшылыққа алған жөн.

Бұл - қазақ кедейінің өмірін, оның әлеуметтік арпалыстар кезіндегі күрделі тағдырын эпикалық үлгіде көркем бейнелуге арналған қазақ әдебиетінің алғашқы елеулі шығармасы. Онда қазақ ауылының революция алдындағы және әлеуметтік қақтығыстар кезіндегі тіршілігі, азаттық жолындағы күрестен кейінгі жаңаша ұмтылысы шыншылдықпен бейнеленеді. Әсіресе жазушы әлеуметтік тартыстар талқысында қазақ кедейінің қоғамдық теңсіздік сырларын түсінуге жетіп, әлеуметттік әділетсіздіктің себептеріне ой жіберуін нанымды суреттейді. Шығарманың кейіпкерін де Жүсіпбек осы тұрғыдан көрсетеді. Бұл - автордың таптық позициясының өткірлігін және ұстамдылығын танытады. Шығарма тарихтың осындай бір кезеңді, шындығын жұмсартпай, шынайы, кең тұрғыда суреттей алуымен де бағалы. 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысының басталуы мен оның 1917 жылғы ақпан революциясына ұласуы, қазақтардың ел ішіндегі әлеуметтік күрестерге араласуы, "Алаш Орданың" құрылуы мен ақ әскерлерінің большевиктерге қарсы күресі, Қазан революциясы мен азамат соғысының жеңісті оқиғалары роман сюжетіне негізгі желі болып кіреді. Шығарма қаһарманы Қартқожа да, оның елі, жұрты да осы оқиғалар фонындағы тартыста есейіп, есін жинап, ілгері басады, болашаққа қарайды.

Ж. Аймауытұлының «Ақбілек» романы қоғамдық ахуал мен кезең көріністерін, өмір-уақыт шындықтарын, шабытты шақ пен талант қолтаң-басын айқындаумен қоса негізгі түлғаның (Ақбілек) тағдыр-талайын, адами əлемі мен бедерлі бейнесін, қыр елінің тұрмыс-дəстүрлерін, тəрбие-тағлымдарын т.т. жан-жақты ашады. Басты байқалар ерекшелік-туынды тақырыбы мен табиғатынан, авторлық ұстаным мен образ жасау шеберлігінен тіл-стиль сипаттарынан ұлттық мұрат-мүдде, ел-жердің қадір қасиеті, адам əлемі мен мүмкіндіктері кең көлемде көрініс береді. Осы орайда, бір ғана Ақбілек бейнесі – қазақ қыздарының азаттық-теңдік жолындағы талайлы тарихын, қиын-қыстау соқпақтарын, қилы кезеңдерін алға тартады. Сондай-ақ, адал еңбек пен ақыл-парасаттың, жастық пен махаббаттың, құштарлық пен сүйіспеншіліктің, əсемдік пен сұлулықтың көркем шежіресі, үздік үлгісі болып табылады.

Автор роман өзегін Ақбілек пен офицер арасындағы қатынасқа құрғанда «махаббат символының» үлгісі ретінде емес, керісінше, қазақ-орыс арасындағы «туыстық» байланыс тұрғысында терең ашады. Бұған өз жайынан бірер мағлұмат берген офицердің төмендегідей ойлары айқын дəлел: «Орыс сияқты жері мол, қолтығы кең жұрттың қол астына қарағанына қазақ тəубе қылу керек қой.

«...Тұтастай алып қарағанда, Ж. Аймауытұлының шығармашылық мұрасы, əсіресе күрделі жанрдағы туындылары («Күнекейдің жазығы», «Қартқожа», «Ақбілек») қазақ əдебиетіндегі реалистік прозаның даму жолдарын айқындап қана емес, қоғамдық, кезең - дік құбылыстарды, адами-рухани мəселелерді көркемдік-идеялық тұрғыдан шебер де шынайы бейнелеуімен биік белеске көтерілгендігінің, алыс-жақын шет ел қаламгерлерінің профессионалдық дəрежесіне жеткендігінің бірден-бір дəлелі де, дерегі де бола алады. Мұның өзі халық даналығында айқын бедерленгендей: «Шеберлік өмірді көре де, түсіне білуден, сосын объектіні дұрыс таңдап ала білуден басталады...».

«Ақбілек» романы жайлы ...«Ақбілек» əлемі – халқымыздың өткен өмірі мен тарихының, қазақ қызы мен əйелінің тағдыр-талайын кең көлемде суреттеген тағылымды туынды. Ұлт руханиятын, көркемдік танымды биік белеске көтерген даңқты туынды, айшықты қолтаңба жемісі. «Ақбілек» əлемінің ақиқаты осы...»

Дүниеде кедейлік жоқ өнерпазға

[07:58, 01.07.2024] Бағила: Оны біржақты ғана әйел теңсіздігі туралы повесть дей салуға да келмейді. Мұның ию-қию тамыры тым тереңде жатыр емес пе.

Ақ өлеңмен роман жазған алғашқы қаза­ғыңыз да осы Аймауытов еді. Оның «Ақбілегі» болсын, «Күнікейдің жазығы» болсын, өлеңмен өрілген, болмыс-бітімі бөлек, құйылысы ерек, өзіне дейін де, өзінен кейін де қайталана қоймаған ғажайып дүниелер.

Ғажайып деген жай сөз, қазақ тілінің қуаты мен құнарын барынша көрсеткен, оның орамы мен қайырымын, тұнығы мен тұмсасын, шалықтауы мен шалқуын, түйреуі мен түйдектелуін анық сездірген құбылыс. Сөздің тірісі мен ірісін іздеген жан болса, Аймауытовқа айналып соғып отыруы керек-ақ. Проза жазуға пейілі бар жас болса, Жүсіпбекке жүгінгені жөн. Әдебиетте кейінгі уақытта жиі айтылатын «интеллектуалды проза», «пар…

1) зерттеуі арқылы қазақ тілі – тіл ғылымының зерттеу нысанына айналды;

2) зерттеулерінің нәтижесінде қазақ тілі білімінің ғылыми метатілі жасалды;

3) ұлттық діл мен дүниетанымға негізделген ұлттық терім сөз (пән сөздер) жүйесі жасалды.

- А.Байтұрсынұлы зерттеулері нәти­жесінде қазақ тілі өзіндік ішкі заңды­лық­тарға негізделген ұлт тілі ретінде алғаш зерттеу нысанына айналды;

- әлемдік грамматология теориясына қазақ тілінің жазу жүйесін реформалауы нәтижесінде ғылыми үлес қосылды;

- әлемдік фонетикаға үндестік заңы туралы жаңа қағида ұсынылды;

- сөз бірлігінің буындық құрамы мен буынның қызметі туралы қисын;

- қазақ сөзінің морфологиялық құры­лымын лебіздегі сегменттік бірлік ретінде тұтастықта қарауы;

1-қыр Сипаттаңыз (Ақынды сипаттаңыз. Қандай адам?)

2-қыр Салыстырыңыз (Ақынды басқа ақынмен салыстырыңыз. Ерекшелігі?)

3-қыр Ассоциация құрыңыз (Ол кім?)

4-қыр Талдау жасаңыз (Бір шығармасына тоқталыңыз)

5-қыр Ұсынысыңыз (Достарыңызға ақын туралы нені білуге ұсынасыз?)

6-қыр Дәлелдеңіз (мысалдармен,фактілермен дәлелдеңіз)

Міне, ғалымның сөз өнеріне берген бағасы қазіргі біздің қолданатын әдістермен тығыз байланысты екені көрініп тұр.

Оның «Әліпби» оқулығында көрнекілік, сабақ тақырыптарының жүйелілігі, өмірмен байланысы, оқушыларды дамыта отырып оқытуды басшылыққа алған. Жоғарыда айтылған ерекшеліктер қазіргі уақытта да күшін жойған жоқ. Өйткені халықаралық деңгейде мектепте жеке тұлғаның  өздігінен білім алуы мен дамуына  оқу сауаттылығын дамыту қарастырылған. Пән мұғалімі білім алушыға мәтін ақпаратын пайдалануға үйретуі және белсенділігінің басты көрсеткіші

Ахмет Байтұрсынұлы сөз өнерін адам санасының үш негізімен байланыстырған. Ол: ақыл, қиял, көңіл. Ақыл ісі – аңдау, яғни нәрселердің жайын ұғу, тану, ақылға салып ойлау, қиял ісі – меңзеу, белгілі затардың тұрпатына , бейнесіне ұқсату, бейнелеу, суреттеп ойлау, түю талғау»-деп көрсеткен.

Сыни тұрғыдан ойлау жобасы «кубизм стратегиясында» қолданылады. Стратегияда кубтың алты қыры бойынша:

1-қыр Сипаттаңыз (Ақынды сипаттаңыз. Қандай адам?)

2-қыр Салыстырыңыз (Ақынды басқа ақынмен салыстырыңыз. Ерекшелігі?)

3-қыр Ассоциация құрыңыз (Ол кім?)

4-қыр Талдау жасаңыз (Бір шығармасына тоқталыңыз)

5-қыр Ұсынысыңыз (Достарыңызға ақын туралы нені білуге ұсынасыз?)

6-қыр Дәлелдеңіз (мысалдармен,фактілермен дәлелдеңіз)

Міне, ғалымның сөз өнеріне берген бағасы қазіргі біздің қолданатын әдістермен тығыз байланысты екені көрініп тұр.

Байтұрсынов халықаралық деңгейде мектепте жеке тұлғаның өздігінен білім алуы мен дамуына оқу сауаттылығын дамыту қарастырылған. Пән мұғалімі білім алушыға мәтін ақпаратын пайдалануға үйретуі және белсенділігінің басты көрсеткіші ретінде ойлау қабілетін дамытуы PISA зерттеулері аясында қолдануда бар. Ахмет бұл еңбегінде балаға ақпараттар белгілі бір жүйемен беруін ескере отырып, оқушыға шамасы келетін тапсырманы беруді ғана ұсынады. Бұл біздің деңгейлік тапсырмаларымыз, инклюзивтік оқыту және блум таксономиясына сала отырып, тапсырманы беру.

Басты мақсат – оқушылардың шығармашылық деңгейін дамыту.

«Шығарманың екі жағы бар: 1. Ішкі пікір жағы. 2. Тысқы тіл жағы. Ал, сөз өнерінің ғылымы:

1. Шығарманың түрінің ғылымы.

2. Шығарманың тілінің ғылымы»

Бұл берген анықтамасы қазіргі уақытта екпінді. Сабақта жетінші сыныптардан бастап мәтіннің жанрын, стилін анықтау тапсырмалары бар. Ішкі пікір жағын «ПОПС» формуласында қолданамыз.

Осы шарттарды білуді ұсынды.

Оны «тіл қисыны» деп атаған. Сөздердің мағынасын өзгертетін жалғау, жұрнақты өз орнында қолдану , көптеу, септеу, сөздердің орнын дұрыс құрмаластыру- автордың айтуынша « сөз дұрыстығы». Біз жалғауларды дұрыс қолдана білу, сөз тіркестерін құрастыру, сол арқылы сөйлем құрастыруды бастауыш сыныптардан бастап үйретіп, 11 сыныпқа дейін қайталап отырамыз.