ในสมัยก่อน จะมีการเผาข้าวหลามกันในแต่ละบ้านพร้อมกันทั้งชุมชน และเมื่อเผาเสร็จในช่วง เย็นถึงค่ํา จะแบ่งบางส่วนไว้ ทําบุญในตอนเช้า และอีกส่วนหนึ่งนําไปแจกหรือไปแลกกันในแต่ละบ้าน โดย ข้าวหลามที่แบ่งไว้ไปทําบุญนั้นจะนําไปทําบุญในช่วงเช้า วันขึ้น 3 ค่ำ เดือน 3 เพื่อเป็นการอุทิศส่วนกุศลให้แก่ บรรพบุรุษผู้ล่วงลับไปแล้ว 

กิจกรรมในประเพณีบุญข้าวหลาม

เริ่มตั้งแต่ที่ชาวบ้านทุกคน ร่วมกันไปตัดไม้

ไผ่ข้าวหลาม ซึ่งกว่าจะได้ไม้ไผ่หนึ่งลํานั้น ต้องใช้

ความพยายามและความสามัคคีในการทํางาน

ร่วมกันทําหน้าที่ฝ่าฟัน พื้นที่ป่าไผ่ เพื่อเปิดทางเข้าไปกอไผ่ที่ล้อมรอบไป ด้วยขวากหนาม เพื่อให้ได้ไม้ไผ่มาใช้ในการเผาข้าวหลาม ซึ่งถือเป็นสิ่งสําคัญในการทําพิธีเผาข้าว

หลาม  สถานที่ในการเผาข้าวหลาม มักจะจัดที่ ลานตากข้าว ทุ่งนา แต่เมื่อยุคสมัยเปลี่ยนแปลงไป

นาข้าวเริ่มลดลง ชาวบ้านจึงใช้พื้นที่สาธารณะ หรือ พื้นที่ว่างในชุมชนตามความเหมาะสม เป็นสถานที่เผาข้าวหลามเเทน




 ข้าวพม่า ข้าวมาฆะ ขนมยาหุ ขนมฤดูหนาว ขนมวันชาติฯ"

ขนมอย่างนี้คนมอญเมืองไทยเรียก "ข้าวพม่า" (ပုင္ဗမာ) โดยไม่ทราบที่มาแน่ชัด บ้างเรียกว่า "ข้าวมาฆะ" (ပုင္မာဃ) ขณะที่มอญเมืองมอญเรียก "กวาญย์ยะหุ" หรือขนมยะหุ (ကြာင္ယဟု) ที่แปลว่า ขนมข้าวเหนียวปั้น

ขนมชนิดนี้นิยมทำกินกันในช่วงเดือน 3 เดือนเดียวเท่านั้น เดือน 3 ทางจันทรคติก็ตกระหว่างมกราคม-กุมภาพันธ์มอญเรียกว่า ฮะเต๊าม้าจก์ (ဂိတုမာ္) หรือเดือนมาฆบูชา และเป็นเดือนสำคัญของคนมอญทั่วโลก เนื่องจากมีงานวันรำลึกชนชาติมอญ (တၛဲေကာန္ဂကူမန္) ซึ่งคนมอญนิยมเรียกในอีกชื่อหนึ่งว่า "ม้าจก์หมั่วเวียก (မာ္မြဲေစြက္) ซึ่งแปลว่า "เดือนสามแรมค่ำหนึ่ง" อันเป็นวันรำลึกบรรพชนมอญหรือวันชาติมอญ 

ส่วนผสมของขนมหาได้ง่าย ไม่มากชนิด ได้แก่ ข้าวเหนียว มะพร้าว ถั่วลิสง งา กระเทียม พริกไทย ขิง และเกลือขนมชนิดนี้แต่เดิมทำกันในช่วงเวลาดังกล่าวมาก็ด้วยเกิดจากการหากิจกรรมทำร่วมกันขณะล้อมวงหน้ากองไฟในฤดูหนาว (บางชุมชนทำข้าวหลาม บางชุมชนทำข้าวเหนียวแดกงา) ช่วยกันทำ แบ่งถวายพระ และปันกันกินร้อนๆ ในวงสนทนาคลายหนาวได้ชะงัด ปัจจุบันนิยมทำกันในงานวันรำลึกชนชนาติมอญด้วย นอกจากชื่อเรียกที่มีหลากหลายดังกล่าวข้างต้นแล้ว ยังมีแนวโน้มว่าจะมีผู้คุ้นชินกับวาระโอกาสที่จะได้กินขนมชนิดนี้ในงานวันรำลึกชนชาติมอญมากขึ้นทุกที หลายคนจึงพากันเรียกขนมชนิดนี้ว่า "ขนมวันชาติฯ"

ประชาชนจังหวัดของปทุมธานีมีหลายเชื้อชาติที่อพยพมาจากที่ต่างๆ แต่เชื้อชาติที่เป็นสัญลักษณ์ของจังหวัดปทุมธานี คือ เชื้อชาติมอญ ซึ่งอพยพเข้ามาอยู่ในประเทศไทย ตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา จวบจนกระทั่งทุกวันนี้ แม้ปัจจุบันนี้ จะเป็นการผสมผสานกันระหว่าง ไทย-มอบฒ จีน-มอญ หรือแม้แต่อิสลาม-มอญ ก็ไม่ได้ทำให้วิถีชีวิตของคนมอญเปลี่ยนแปลงไปเสียทั้งหมด แต่ยังคงยึดถือขนบธรรมเนียมประเพณีเดิมๆ ของคนมอญไว้ จนกระทั่งทุกวันนี้ ดังจะเห็นได้จาก “ปฏิทินชีวิตของไทยรามัญจังหวัดปทุมธานี” 
ศิลปวัฒนธรรมขนบธรรมเนียม และประเพณีของชาวมอญที่สืบทอดกันมา มีหลายด้าน เช่น ความเชื่อเรื่องผีโดยเฉพาะ ผีประจพตระกูล และสืบเนื่องจากการนับถือผี ดังกล่าวทพให้ชาวมอญมีพิธีกรรมที่เก่ียวเนท่อง กับการนับถือผีหลายประการ เช่น ผีฮ๊อยปะจุ๊ เป็นต้น นอกจากนี้ยังมีประเพณีเทศกาลข้าวแช่ เทศกาลแหห่งส์ (ธงตะขาบ) เทศกาล มอญคั่ง ประเพณีตักบาตรน้พผึ้ง ประเพณี ตักบาตรพระร้อย เทศกาลรพพาข้าวสาร และ ประเพณีจัดการศพของชาวมอญ เป็นต้น ชาวมอญยังมีประเพณต่างๆ อีกหลายประเพณี 

เดือนอ้าย ทำบุญตักบาตรส่งท้ายปีเก่า ต้อนรับปีใหม่ 

มกราคม

เดือนยี่ ชาวนาเตรียมการเก็บเกี่ยวข้าว บ้านใครเสร็จก่อนก็ทำบุญลาน เรียกขวัญข้าวเข้ายุ้ง

เดือนสาม ซึ่งเป็นวันจาตุรงตสันนิบาต สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงโอวาทปาฏิโมกข์ ถือว่าเป็นวันเริ่มต้นพระพุทธศาสนา ตอนเช้าทำบุญใส่บาตรที่วัด ตอนเย็นทุกคนมาร่วมเวียนเทียนที่วัด

เดือนสี่ -ขึ้น ๑๕ ค่ำ มีพิธีไหว้พระพุทธบาท และปิดทองพระ ถือว่าศักดิ์สิทธิ์ เป็นงานประจำปีของแต่ละวัด

-บิดามารดา นำบุตรหลานไปประกอบพิธีตัดจุกรวมกันที่วัด ถือว่าเป็นวันมหาฤกษ์

-มีพิธีทำบุญกลางบ้าน

-แรม ๑๔, ๑๕ ค่ำ เป็นวันทำบุญตรุษไทย-รามัญ ๒ วัน บางวัดก็ทำบุญถึง ๓ วัน เพื่อแสดงความกตัญญูกตเวที แก่บุรพชนที่ล่วงลับไปแล้ว

เดือนห้า -ขึ้น ๑๕ ค่ำ เป็นวันทำบุญตรุษไทย-รามัญอีก ๑ วัน เพื่อแสดงความกตัญญูกตเวที แก่บุรพชนที่ล่วงลับไปแล้ว

-วันที่ ๑๓ เมษายน เป็นวันมหาสงกรานต์ ถือว่าเป็นวันขึ้นปีใหม่ของไทย และไทยรามัญมาแต่โบราณ มีการทำบุญที่วัด บางวัดทำบุญถึง ๗ วัน บางวัดทำบุญเพียง ๓ วัน

-ชาวไทย-รามัญนำข้าวแช่ไปถวายพระตามวัดแต่ละวัด ๓ วัน และทำบุญข้าวสวยอีก ๘ วัน และอีก ๑ วันเป็นวันสรงน้ำพระ อาบน้ำผู้ใหญ่ มีการแห่นกแห่ปลาไปปล่อย เพื่อเอาบุญ มีการแห่หางหงส์

เดือนหก -ขึ้น ๑๕ ค่ำ เป็นวันวิสาขบูชา คือระลึกคุณของพระพุทธเจ้า เป็นวันประสูติ ตรัสรู้ และปรินิพพานของพระพุทธเจ้า เช้ามีการทำบุญใส่บาตรที่วัด มีพระธรรมเศนาเรื่อง ปฐมสมโภช ๑ กัณฑ์

-แรม ๘ ค่ำ นับแต่วันวิสาขบูชาอีก ๗ วัน เรียกว่า วันอัถฐคามินี คือประกอบพิธีถวายพระเพลิงสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า มีการทำบุญใส่บาตรตอนเช้า การถวายพระเพลิงเพื่อให้ประชาชนได้เห็นจริง

เดือนเจ็ด มีการใส่บาตรสลากภัตผลไม้ตามวัดต่างๆ ประชาชนจะไปเรียงกันไปทุกวัด ถือเป็นการเอาฤกษ์เอาชัยที่นำผลไม้ เช่น ทุเรียน มะม่วง ฯลฯ ที่เริ่มออกครั้งแรกโดยนำไปถวายพระเสียก่อน

เดือนแปด ขึ้น ๑๕ ค่ำ เป็นวันอาสาฬหบูชา ชาวบ้านจะพากันไปทำบุญที่วัด เพื่อระลึกถึงพระสงฆ์องค์แรก คือ พระอัญญาโกณพัญญะที่ได้ดวงตาเห็นธรรมเป็นอริยสงฆ์องค์แรก และเป็นวันที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงพระธรรมเทศนา เรื่อง ธรรมจักรกัปปวัตนสูตร แก่ปัญจวัคคีย์

เดือนเก้า -ไม่มีกิจกรรมใด ๆ

เดือนสิบ -ขึ้น ๑๕ ค่ำ ทำบุญใส่บาตรน้ำผึ้ง โดยนำข้าวต้มมัด ซึ่งมัดเป็นแบบต่างๆ ไปทำบุญที่วัดเป็นประเพณีเดือนสิบ ขึ้นสิบห้าค่ำ จะมีการทำบุญที่วัดโดยนำข้าวต้มมัดน้ำผึ้งและน้ำอ้อยไปถวายพระสงฆ์ โดยมีความเป็นมาตั้งแต่สมัยพุทธกาลครั้งหนึ่งพระภิกษุเกิดอาพาธเป็นไข้อาเจียน ทำให้ร่างกายซูบผอมพระพุทธเจ้าทรงอนุญาตสิ่งที่เป็นทั้งยา และอาหารให้พระภิกษุสงฆ์ฉันได้ตั้งแต่เวลาเที่ยงคืนไปแล้ว เพื่อบำรุงร่างกายให้ดำรงอยู่ต่อไปมีอยู่ห้าอย่างด้วยกันคือ เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อยส่วนประเพณีของชาวไทยนิยมถวายน้ำผึ้ง แด่พระภิกษุสงฆ์จึงเกิดเป็นประเพณีตักบาตรน้ำผึ้งขึ้นมา
หลังจากตักบาตรน้ำผึ้งแล้ว พระภิกษุสงฆ์จะนำน้ำผึ้งไปดองเป็นกระสายยาหรือทำสมุนไพรไว้ฉันเอง และแจกให้กับอุบาสก อุบาสิกาที่มารักษาศีลในวันธรรมสวนะ

-แรม ๑๕ ค่ำ เป็นวันสารท พระจะนั่งเรือไปรับบิณบาตรหน้าบ้านทั้ง ๒ ฝั่งของ แม่น้ำเจ้าพระยา รวม ๓ วัน คือ วันแรม ๑๔, ๑๕ ค่ำ และขึ้น ๑ ค่ำ

เดือนสิบเอ็ด -ขึ้น ๑ ค่ำ พระจะนั่งเรือไปรับบิณบาตรหน้าบ้านทั้ง ๒ ฝั่งของ แม่น้ำเจ้าพระยา

-ขึ้น ๑๕ ค่ำ เป็นวันที่พระสงฆ์ปวารณาออกพรรษา มีการกวนกระยาสารท แล้วจะพากันไปทำบุญที่วัดกันมากเป็นพิเศษ บางวัดจะจัดผลไม้ ข้าวสุก ข้าวสาร กะปิ น้ำปลา เกลือ พริก หอม กระเทียน ปลาแห้ง มารววมกันเพื่อเป็นผ้าป่าสามัคคีถวายให้พระสงฆ์ในวัด และจะมีการทอดกฐินตามวัดต่างๆ ทั่วไป

เดือนสิบสอง ขึ้น ๑๕ ค่ำ ทำบุญใส่บาตรที่วัดตอนเช้า กลางคืนลอยกระทง เพื่อระลึกถึง และบูชารอยพระพุทธเจ้าที่ริมฝั่งแม่น้ำนัมทา

ชาวมอญเป็นชนชาติที่มีความศรัทธาในพระพุทธศาสนา เมื่อมีงานบุญก็มักเข้า วัดทาบุญอย่างสม่าเสมอ อาหารท่ีชาวไทยเชื้อสายมอญและแรงงานชาวมอญ รับประทานในชีวิตประจาวัน มีส่วนท่ีร่วมกันคือเป็นอาหารท่ีมาจากวัตถุดิบธรรมชาติ รอบตัว นิยมรับประทานอาหารที่มีรสเปรี้ยวอย่างมะตาด และมีเมือกลื่นอย่างกระเจี๊ยบ มีวิธีการปรุงท่ีเรียบง่าย ไม่ยุ่งยาก ความนิยมเรื่องการเลือกอาหารทาบุญน้ัน ชาวไทย เชื้อสายมอญ-แรงงานชาวมอญมีความเชื่อเช่นเดียวกับคนไทยที่นับถือพุทธศาสนาว่า ของท่ีนามาถวายพระต้องเป็นของที่ดีหรือเป็นอาหารที่ดีหรือเป็นอาหารที่บรรพบุรุษ ชอบรับประทานอาหารที่ชาวไทยเชื้อสายมอญมองว่าเป็นอาหารชั้นดีและเลือกนามาถวายพระ คือ อาหารเข้ากะทิ อาหารที่มีเนื้อสัตว์ เช่นเดียวกับแรงงานชาวมอญที่มองว่า แกงแดง แกงที่มีส่วนผสมของเน้ือสัตว์เป็นแกงท่ีดี ชาวไทยเชื้อสายมอญที่ไปร่วมงานยังกล่าว ด้วยความชื่นชมอาหารที่แรงงานชาวมอญนามาทาบุญว่า “เขาแกงมาดี ๆ ท้ังนั้น” คาพูดดังกล่าวสะท้อน ทัศนะของชาวไทยเชื้อสายมอญชุมชนบ้านเสากระโดงว่าอาหารท่ีดีคือเนื้อสัตว์ ทั้งเนื้อหมู เน้ือไก่ แม้แรงงานชาวมอญซึ่งเข้ามาทางานในเมืองไทยจะมีรายได้ไม่มากนัก แต่เขาก็เต็มใจทาอาหารอย่างดีมาถวายพระ

ที่มาhttp://www.m-culture.in.th/album/180269/%E0%B8%9B%E0%B8%8F%E0%B8%B4%E0%B8%97%E0%B8%B4%E0%B8%99%E0%B8%8A%E0%B8%B5%E0%B8%A7%E0%B8%B4%E0%B8%95%E0%B8%82%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B9%84%E0%B8%97%E0%B8%A2%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%B1%E0%B8%8D_%E0%B8%88%E0%B8%B1%E0%B8%87%E0%B8%AB%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%94%E0%B8%9B%E0%B8%97%E0%B8%B8%E0%B8%A1%E0%B8%98%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%B5

กะละแม มีส่วนประกอบหลักเพียง  ข้าวเหนียว กะทิ และน้ำตาลปี๊ป(น้ำตาลมะพร้าว)เท่านั้น แต่วิธีทำค่อนข้างต้องใช้ความพยายามอย่างยิ่งยวด เพราะต้องกวนต่อเนื่องไปเรื่อยๆ จนกะละแมงวด แสดงถึงความพิถีพิถัน ความอดทน  และความสามัคคีของผู้กวนเป็นอย่างยิ่ง

นอกจากกาละแมแล้ว จะมีการกวนข้าวเหนียวแดงหรือข้าวเหนียวแก้ว ซึ่งเป็นขนมสำหรับทำบุญในเทศกาลนี้เช่นกัน แล้วยังมีการทำ "คะนอบจิน” หรือขนมจีน ซึ่งเป็นอาหารของมอญแต่โบราณมาแล้วเพื่อเตรียมทำบุญด้วย แต่ที่ขาดไม่ได้เลยก็คือ ข้าวแช่ ซึ่งมอญเรียกว่า "เปิงฮงกราบ”โดยสมัยก่อนคนมอญจะแบกกระบุงไปจ่ายตลาดเพื่อไปซื้อกับข้าวเตรียมมาทำข้าวแช่ช่วงเทศกาลสงกรานต์ จะต่างกับปัจจุบันที่การเดินทางสะดวกมากขึ้น ซึ่งจะเรียกว่า “กราน” บางบ้านจะกราน 2 วัน บางบ้านก็จะกราน 3 วัน หมายถึงการเตรียมเครื่องเคียงเพื่อจะนำไปทำบุญ และเพื่อยกสำรับไปตั้งทำบุญตรงแท่งบวงสรวงหรือแท่นสังเวยเทวดาสงกรานต์ ซึ่งจะต้องมีทุกบ้านที่กราน บ้านไหนกรานก็จะตั้งศาลเพียงตา กางร่ม นุ่งผ้าขาว เสียบดอกไม้สีเหลือง หรือดอกคูน ส่วน พัชรินทร์ สมหอม, (2554: 124) ได้ให้ความหมายว่า ดอกไม้สีเหลืองที่คนมอญเรียกว่า “ปะกาวซังกราน” หรือดอกสงกรานต์  คำว่า “ปะกาว” แปลเป็นไทยว่า “ดอกไม้” ส่วนคำว่า “ซังกราน”  แปลว่า “สงกรานต์” เรียกรวมคำจึงแปลว่า “ดอกสงกรานต์” ชาวบ้านจะแต่งกายสวยงามเพื่อนำสำรับข้าวแช่ไปทำบุญ โดยสมัยก่อนใช้กระทงใบตองเนื่องจากกลัวตกแตก ปัจจุบันได้เปลี่ยนภาชนะมาเป็นถ้วยชามที่สวยงาม นำไปทำบุญที่วัดใกล้บ้าน เช่น วัดใหญ่นครชุมน์ วัดม่วง วัดท่ามะขาม เป็นต้น ซึ่งมีความเชื่อว่าถ้าได้นำสำรับไปถวายจำนวนหลาย ๆ วัด ก็จะยิ่งได้บุญมาก  และบางคนอาจนำไปส่งญาติผู้ใหญ่ตามบ้าน เพราะอากาศร้อน ๆ เช่นนี้ ผู้คนส่วนใหญ่จะอยู่กันแต่ในบ้าน และจะกลับมารับประทานอาหารพร้อมกันที่บ้าน โดยไม่ได้รับประทานอาหารที่วัด
         

ที่มา https://creativematters.su.ac.th/?p=2055

·       ประเพณี 12 เดือนของชาวไทยรามัญ ที่สัมพันธ์กับวิถีชีวิต

·       เดือน 5 สงกรานต์ กาละแม ข้าวเหนียวแดง ข้าวแช่ 

·       เดือนอ้าย (1) ตำข้าวเม่า, 

·       เดือน 10 ตักบาตรน้ำผึ้ง ข้าวยาคู 

·