ที่บริเวณตัวปราสาทชาวบ้านมารับกันเยอะแยะ ไปหมดเหมือนอยู่เมืองไทย ปราสาทบันทายศรีนี้ งามเหลือเกิน

ไปโรงเรียนมัธยมพนมโดนเพ็ญเป็นแห่งแรก

รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงศึกษาธิการ

ผู้อํานวยการโรงเรียนต้อนรับ แนะนําอาจารย์

วิชาต่าง ๆ และเล่าประวัติโรงเรียน

• ผู้เล่าเดินทางไปจังหวัดเกาะกงพร้อมสภากาชาดไทย เพื่อส่งหน่วยแพทย์ไปรักษาประชาชน โดยไปเช้า–เย็นกลับ

• ก่อนหน้านั้นได้เยี่ยมราษฎรที่อำเภอบ่อไร่ จังหวัดตราด ตรวจอาคารราชการุณย์ที่บ้านเขาล้าน และไปกิ่งอำเภอเกาะกูด

• วันที่ 8 มกราคม 2536 ลงเรือเล็กไปขึ้นเรือรบหลวงกระบุรี ไปถึงพื้นที่ยุทธนาวีเกาะช้าง พลเรือเอกสันติภาพ หมู่มิ่ง อ่านคำสดุดีวีรกรรมทหารเรือไทย ผู้เล่าวางพวงมาลัยลงทะเลและยืนไว้อาลัยหนึ่งนาที

• เมื่อเรือถึงเขตชายแดนเขมร เอกอัครราชทูตสุนัยและฝ่ายทูตเขมรขึ้นเรือ ยืนยันว่าแผนการไปพนมเปญและเสียมราฐ วันที่ 12–18 มกราคม จะดำเนินไปตามปกติ แม้มีการรบอยู่บ้าง แต่เป็นเรื่องภายใน ไม่ร้ายแรง

ต่อจากนั้นทางสภากาชาดไทยจำเป็นที่จะต้องเตรียมตัวให้พร้อมเสมอที่จะรับสถานการณ์ที่เกิดขึ้น โดยจะไม่เกี่ยวข้อง กับการตัดสินใจด้านการเมืองใดๆจะทำก็แต่การบรรเทาทุกข์ การรักษา

พยาบาลผู้ป่วยไข้บาดเจ็บที่จะมีมาก

ถ้าเกิดการสู้รบและการอพยพ

หรือเรียกว่าเขาพระอัฏฐารส ทางขึ้นมีบันไดซีเมนต์ที่เพิ่งซ่อม ปูนยังไม่ทันแห้งดี เดินขึ้นไปบนเขามีวิหารอีกหลายแห่งมีทับหลังวางเอาไว้แถวนั้น ตามวิหารจะมีอิสลามเป็นคนดูแลลช่วยจุดเทียนบูชาพระ บริเวณโบราณสถานสีต้นไม้นานาพันธุ์ มีทั้งชื่อเขมรและะชื่อทางวิทยาศาสตร์ ตอนที่พระเทพจะเดินไปที่เขาอีกลูกหนึ่งมองเห็นทุ่งมีน้ำขังจึงคิดไปว่าถ้ากั้นน้ำตรงนี้ไว้ได้ก็จะสามารถพัฒนาให้เป็นแหล่งงน้ำที่ใช้ประโยชน์ทางเกษตรกรรม

• โรงพยาบาลเกาะกงยังขาดแคลนอุปกรณ์: ไม่มีตู้เก็บยา ต้องวางบนโต๊ะ, ห้องเอกซเรย์ถูกใช้เก็บของ และไฟฟ้ามีแค่สำหรับแสงสว่าง ใช้กับตู้เย็นไม่ได้

• มีแนวคิดจะใช้ตู้เย็นน้ำมันก๊าดแบบที่เคยใช้เมื่อ 14 ปีก่อน แต่หาซื้อไม่ได้ น้ำและอุปกรณ์อื่น ๆ ต้องนำมาจัดหาเอง

• คนไข้จำนวนมาก โดยเฉพาะมาลาเรีย (รวมถึงมาลาเรียขึ้นสมอง) ได้รับการรักษาด้วยยาชนิดใหม่ ทำให้หายและบอกต่อให้คนอื่นมารักษา

• มีกรณีผู้ป่วยคลอดบุตร สุขภาพมารดาไม่สมบูรณ์นัก

• ผู้ว่าฯ รุ่ง (ชาวไทย) ดูแลงานและบรรยายสรุป เล่าว่าโรงพยาบาลเคยถูกเขมรแดงยึดใช้เป็นเรือนจำ ก่อนจะปรับปรุงกลับมาเป็นโรงพยาบาลอีกครั้ง โดยชาวเกาะกงต้องช่วยกันพัฒนาด้วยตนเอง เนื่องจากได้รับความช่วยเหลือน้อย

• ไปรับประทานอาหารที่จวนผู้ว่าฯ เกาะกง พบลูกสาวผู้ว่าฯ เรียนชั้น ม.5 (ชั้น 11) พูดได้ทั้งไทยและอังกฤษ อยากไปเรียนต่อที่ไทย

• ระหว่างอาหาร ใช้ภาษาไทยเป็นหลัก มีอังกฤษและฝรั่งเศสบ้าง มีวงมโหรีบรรเลง และผู้ว่าฯ รุ่งมอบระนาดเอก–ระนาดทุ้มเป็นของขวัญ

• ผู้ว่าฯ เกาะกงและผู้ว่าฯ ตราดหารือความร่วมมือ เช่น การปราบมาลาเรีย ด่านกักสัตว์ การลงทุน อุตสาหกรรมเบา การแพทย์ พัฒนาบุคลากร การอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม และการท่องเที่ยว

• ช่วงบ่ายไปเยี่ยมโรงเรียนประถม มอบสิ่งของและเครื่องกีฬา โรงเรียนสอนเป็นภาษาเขมร แต่อนุญาตให้มีโรงเรียนสอนภาษาไทยได้

• จากนั้นนั่งรถชมเมืองกับผู้ว่าฯ รุ่ง เห็นธนาคารชาติ ไปรษณีย์ โรงไฟฟ้า ตลาด ร้านขายยา และบ้านคุณเจรียงที่ UNTAC เช่าเป็นที่ทำการ

An orchestra playing during luncheon at the residence of the Governor.

1. ท่านผู้ว่าๆ ให้ระนาด
   Xylophones, gifts from the Governor.

2. นั่งรถชมเมือง
   Touring of the town.

วัดพนม เวลานี้เป็นช่วงโรงเรียนปิดจึงไม่มีเด็กนักเรียนนอกจากที่มาต้อนรับ เราไปดูแต่ที่ห้องสมุด (ภาษาเขมรเรียกว่าบรรณาลัย) เพื่อดูหนังสือและอุปกรณ์การศึกษาเขาจัดให้ข้าพเจ้าชุดหนึ่งด้วย ครูใหญ่โรงเรียนนี้มีประสบการณ์มาก เป็นครูมา 30 ปีแล้ว

​เสด็จฯ ไปจังหวัดกันดาลและจังหวัดตาแก้ว: พระองค์ได้ทรงเดินทางไปเยี่ยมชมโบราณสถานต่าง ๆ ในจังหวัดกันดาล และจังหวัดตาแก้ว ซึ่งในขณะนั้นยังไม่เป็นที่รู้จักอย่างแพร่หลายสำหรับนักท่องเที่ยวทั่วไป

ดูเสร็จกรมสมเด็พระเทพฯลงมานั่งพักเดินทางไปต่อโรงเรียนดอนบอสโก มีคุณพ่อvisser คณะบาทหลวง ครูและนักเรียนต้อนรับ กรมสมเด็จพระเทพฯเคยรู้จักคุณพ่อมาก่อน ท่านอยู่เมืองไทยมา30ปี ที่โรงเรียนในขณะนี้มีบาทหลวง5ท่าน ครู5คน  โรงเรียนสอนเน้นหนักในด้านการช่าง เพื่อให้เด็กนำความรู้ไกกระกอบอาชีพได้  เด็กส่วนใหญ่เป็นเด็กกำพร้า คุณพ่อบอกว่าท่านพยายามเลี้ยงเด็กให้สุขสบาย มีข้าวกินวันละ3เวลา เด็กเขมรเหล่านี้เรียนหนังสือวันละ3ชั่วโมงเท่านั้น ที่โรงเรียนใช้ระบบไทย ไม่มีการนอนกลางวัน ตำราเรียนแปลลจากภาษาไทยเป็นภาษาเขมร

ภาพที่๒ ทับหลังศิลาสลักภาพพระกฤษณะกำลังฆ่าพญากงส์

ภาพที่๓ หน้าบันทิศตะวันออกของบรรณาลัย (หอสมุด) ปราสาทบันทายศรีทิศใต้ แสดงภาพทศกัณฐ์ กำลังโยกเขาไกลาส

ทั้งหมดนี้เป็นประสบการณ์ครั้งแรกของข้าพเจ้าในกรุงพนมเปญ ซึ่งก็เป็นประโยชน์ในการ

เตรียมตัวเยือนเขมรในครั้งต่อไป (รู้จักคนโน้นคนนี้ทั้งไทยและเขมร รู้ว่าน่าจะไปไหนดี)

เมื่อคืนนอนหัวค่ำกว่าปกติ

เดินทางเข้าทางประตูทิศใต้ ออกประตูทิศตะวันออกของเมืองนครธม เริ่มต้นที่ปราสาทเจ้าสายเทวดา มีอายุอยู่ประมาณปลายคริสต์ศตวรรษที่ 11 ถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 12 (สมัยนครวัดตอนต้น) ปราสาทนี้อยู่ทางทิศใต้ของถนนเป็นศาสนสถานฮินดู

เดินข้ามถนนไปปราสาทธมมานนท์ สร้างในสมัยเดียวกับเจ้าสายเทวดา ฝรั่งเศสบูรณะแล้ว ถนนที่เราเดินข้ามนี้ เดินต่อไป มีสะพานไปจนถึงแม่น้ำเสียมราฐ

430

พิมานอากาศ และปราสาทบาปวน ในรัชสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 5 (ครองราชย์ ค.ศ. 968-1001) สร้างไม่เสร็จ พระเจ้าสูรยวรมันที่ 1 มาสร้างต่อก็ยังไม่เสร็จ เห็นเป็นปราสาทโกลน ไม่มีเครื่องตกแต่ง เล่ากันว่า ถูกฟ้าผ่า บางคนก็ว่าหินทรายที่เอามาสร้างปราสาทนี้แข็งเป็นพิเศษสลักยาก

อิฐ 5 องค์ อยู่บนฐานเดียวกัน เรียงตามแนวเหนือใต้ พระเจ้าหรรษวรมันที่ 1สร้างใน ค.ศ. 921 Groslier ซ่อมใน ค.ศ. 1968 โดยการรื้ออิฐมาเรียงใหม่ และเอาอิฐใหม่เติมเข้าไปด้วยในส่วนที่ของเก่าหายไป

เผ่าหนึ่ง ปัจจุบันอยู่แถว ๆ พนมกุเลน ชาวบ้านหมู่บ้านประตาก (ก่อนถึงบันทายศรี) ก็เป็นเชื้อสาย ของพวกสำเหร่นี้

ปราสาทบันทายสำเหร่นี้ สมเด็จกรมพระยา ดำรงฯ ท่านว่าปรางค์ศิลาได้ขนาดและคล้ายคลึงกับ ปรางค์เมืองพิมาย ทำสมัยนครวัด เป็นไวษณวนิกาย แต่ปราสาทหินพิมายสร้างในพุทธศาสนาลัทธิมหายาน

พ.ศ. 1650-1700 ภาพสลักที่โคปุระตะวันตกปราสาทนครวัดพ.ศ. 1650-1700

สาธารณสุข ผู้อ่านวยการโรงพยาบาล อุปนายกกาชาด (ระบอบพนมเปญ) ที่ได้พบที่เกาะกง

คอยต้อนรับ. เดินดูห้องผ่าตัด ห้องคลอดมีเด็กเพิ่งคลอดได้ชั่วโมงเดียวดูแข็งแรงดีอีกห้องมีเด็กอายุ 4 วัน มีมีดพับวางอยู่

ข้าง ๆ เขาอธิบายว่าตามธรรมเนียมเขมรต้องวางมีดเป็น

เครื่องป้องกันเด็กเกิดใหม่

ตอนบ่ายเดินทางไปเขตจังหวัดตาเเก้ว ไปถึงปราสาทตาพรหม ตำบลบาตี ปราสาทเเห่งนี้สร้างขึ้นสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ ๗ บริเวณนี้มีศาสนาสถานที่เก่าเเก่ ปราสาทนี้สร้างด้วยศิลาเเดง หน้าบันของปราสาททำเป็นรูปพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรมี ๖ กร ข้างในอาคารมีประติมากรรมลอยตัว รูปโพธิสัตว์เปล่งรัศมี

ระหว่างเดินดูปราสาทมีวงปี่พาทย์เล่นให้ฟังซึ่งเป็นเพลงลาว

มีปราสาทเล็กๆหลังหนึ่งชื่อว่าปราสาทยายโป เป็นพุทธศาสนสถานสมัยเดียวกัน หน้าบันทำเป็นรูปวิษณุนาฏราช บริเวณใกล้ๆกันมีโบสถ์สมัยใหม่ มีลวดลายประดับมากมาย

อยู่บนฐานศิลาแลง บางท่านว่าสร้างขึ้นในสมัยพระเจ้าราเชนทรวรมัน (ครองราชย์ ค.ศ. 944 - 968) เป็นปราสาทหินทั้งหมดหลังแรกในบริเวณนี้ พระองค์ท่านไม่ได้ปีน ขึ้นไป เพราะว่าเขายังไม่ได้บูรณะ และสูงมาก จิวตากวน นักเดินทางชาวจีนได้บันทึกว่า มีเรื่องเล่าลือว่ากษัตริย์โบราณจะต้องมาบรรทมกับวิญญาณนางนาค 9 เคียรในยามแรก ก่อนจะไปบรรทมกับนางสนม เพื่อความเป็นสวัสดิมงคลของแผ่นดิน

เขมรทรงพระนามว่า โปญญายัด หรือที่นิราศนครวัดเรียกว่า พระยาญาติ ย้ายราชธานีจากเมืองนครธมมาที่พนมเปญ ตรงกับสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้น (นัยว่าเป็นการหนีอำนาจไทย เพราะนครธมใกล้ไทย)

กรมสมเด็จพระเทพฯไปที่ท้องพระโรงเรียกว่าพระที่นั่งเทวาวินิจฉัย เข้าไปสักการะพระเศวตฉัตร 9 ชั้น ในห้องนั้นเพดานเขียนเป็น เรื่องรามเกียรติ์ แต่เห็นไม่ชัดเพราะว่าอยู่สูงต้องแหงนคอตั้งบ่า ด้านขวามือมีหอพระเจ้า (ห้องพระ) ด้านซ้ายมือเป็นหอพระอัฐิ แบบเดียวกับของเรามีหอพระสุราลัยพิมานกับหอพระธาตุ มณเฑียร แต่กรมสมเด็จพระเทพฯเป็นออกมาต่างหาก ของเขาเหมือนกับ เป็นห้องกั้นออกจากท้องพระโรง

ถ่ายรูปริมสระน้ำ

ตอนที่กรมสมเด็จพระเทพฯเข้าไปถึงมีประชาชนมาต้อนรับเป็นจำนวนมาก มีผู้แทนของสภาตำบลเสียมราฐมาด้วย

ซึ่งเพิ่งเสร็จและไปรับประทานของว่าง

ที่ทําเนียบ แล้วกลับจัมกามอน ช่วงที่

ไปโรงเรียนและโรงพยาบาล

อาจารย์สมิทธิ อาจารย์อุไรศรีและ

ประพจน์ ไปร้านหนังสือ ซื้อหนังสือดีๆ

มาได้มาก

เครื่องทอง ของเก่า นาฬิกา เครื่องเเก้ว กรมพระเทพฯไปที่ร้านหนังสือ มีสมุดเเละหนังสือขายมากมาย ทั้งหนังสือภาษาเขมรเเละภาษาอังกฤษ ฝรั่งเศส ราคาไม่เเพง

ในหนังสือ Les monuments du groupe d'Angkor ของ Maurice Glaize บอกว่าศาสนสถานสร้างครึ่งแรกของคริสต์ศตวรรษที่ 12 (สมัยนครวัด) โคปุระสร้างในช่วงระหว่างปลายคริสต์ศตวรรษ ที่ 12 ถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 13 (สมัยบายน) มีภาพสลักเรื่องตามพุทธประวัติ เช่น เรื่องพระป่าลิโลยก็นางสุชาดาถวายข้าวมธุปายาส ทรมานช้างนาฬาคีรี เป็นต้น

พระองค์ ดูยังไม่ทันเสร็จชักจะหิว เพราะใกล้เวลาอาหาร แล้ว ไปรับประทานอาหารกลางวันที่โรงแรมแกรนด์ เป็นโรงแรมเก่าแก่ตั้งแต่สมัยฝรั่งเคลยังปกครองอยู่ ตอนนี้พยายามปรับปรุงใหม่

308. ภาพสลักกองทัพไทย (เสียมกุก) บนผนังระเบียงทิศใต้ด้านตะวันตก ปราสาทนครวัด

317. บนชั้นยอดปราสาทนครวัด

318. คุยกับนักวิชาการชาวญี่ปุ่นที่ปราสาทนครวัด

319. อาจารย์สารสินถ่ายรูปกับนักวิจัยชาวญี่ปุ่น ที่ปราสาทนครวัด

รับประทานเสร็จแล้วกลับไปดูปราสาทนครวัดต่อนอกจากพวกเราแล้ว ยังมีชาวต่างประเทศอื่น ๆ มาดู เข้าไปคุย กับบางคนได้ความว่าคนหนึ่งเป็นช่างภาพอิสระชาวอังกฤษ แต่ตอนนี้ทำงานให้ Save the Children Fund ได้ข่าวว่า ข้าพเจ้ามาก็เลยแวะเข้ามา ไปๆ มาๆ ช่างภาพคนนี้ก็เลย ขี่จักรยานยนต์ตามข้าพเจ้าทุกวัน เราเรียกกันว่าช่างภาพฝรั่ง ชาวนิวซีแลนด์คนหนึ่งมาเปิดกิจการด้านบริการ เนื่องจาก มีพวก UNTAC มาอยู่กันมาก กลุ่มอาจารย์ชาวญี่ปุ่นมาจาก มหาวิทยาลัย Sophia และมหาวิทยาลัย Waseda พาลูกศิษย์ มาค้นคว้าเกี่ยวกับเรื่องสถาปัตยกรรม ลูกศิษย์คนหนึ่งพูด ภาษาไทยได้เพราะเคยมาศึกษาที่มหาวิทยาลัยศิลปากร

พระองค์กล่าวว่า "นางอัปสรเหล่านี้แต่งกายและแสดงกิริยาท่าทาง ต่าง ๆ กัน มีคนช่างสังเกต"

รูปสลักบางรูปก็ยังเป็นภาพโกลน คือสลักไว้ คร่าวๆ ยังไม่เสร็จ ปราสาท ปราสาทเขมรที่จะสร้างเสร็จสมบูรณ์ เห็นจะไม่มี

จารึกที่เขียน (ไม่ใช่จารึกสลัก) ผู้เขียนเป็น คนที่มาเที่ยวหรือมาทำพิธีศาสนาและเขียน ไว้เป็นที่ระลึก

ที่ตลกคือจารึกไทย เขียนปี 116 บอก วันเดือนปีว่า ข้าพเจ้า คุณหญิงหมา แม่พลับ ฯลฯ ข้าพเจ้าไม่ได้จดข้อความไว้ทั้งหมด

โสภา เจ้าหญิงโมนิกต้อนรับ แนะนำผู้แทนเขมรฝ่ายต่าง ๆ วันนี้มีผู้แทนระดับเอกอัครราชทูตฝ่ายเขมรแดงมาด้วย การแสดงเป็นชุด ๆ มีหลายชุด ข้าพเจ้าขอให้อาจารย์สิริชัยชาญช่วยจดและอธิบายการแสดงให้ดังนี้

๑ถวายพระพร

๒เทพมโนรมย์

๓ระบำกะลา

๔อมะ

๕ระบำสุ่มปลา

๖รำพัด

รับประทานอาหารเย็น เป็นอาหาร เขมรแท้ๆ คล้าย ๆ อาหารไทย อร่อยดีไม่เลว ท่านรองนายกฯ คงสมโอล เป็นเจ้าภาพ เลี้ยงที่พระตำหนักใหญ่

โซน

ระบ่า “ตรด” สำหรับไว้เล่นตอนปีใหม่ เสร็จแล้ว มีการเรียไรเงิน

เดี่ยวขลุ่ย

ถ่ายรูปกับนางละครและผู้แสดง หน้าปราสาทนครวัด

กล่าวสุนทรพจน์ตอบเป็นภาษาเขมร