In 1989, slechts enkele dagen voordat het Chinese leger met geweld een einde maakte aan de wekenlange pro-democratische protesten op het Tiananmenplein – waar bij naar schatting enkele honderden tot enkele duizenden mensen omkwamen – richtten kunststudenten een tien meter hoog standbeeld van de Godin van de Democratie op. Het kunstenaarsduo zweintopf heeft haar nieuw leven ingeblazen in de vorm van een opblaasbaar beeld dat is aangesloten op een pompinstallatie.

→ Oefening: Train je doorzettingsvermogen!

Blijf pompen en bewijs je doorzettingsvermogen, anders zal (de godin van) de democratie instorten en niets anders achterlaten dan een lege huls.

Helaas is de Kiosk of Easy Answers definitief gesloten. Er zijn misschien elders eenvoudige antwoorden te vinden, maar die doorstaan zelden de kwaliteitscontrole.

→ Oefening: Omarm complexiteit!

Ga gerust door naar de andere haltes van de Democracy Workout of bezoek de bijbehorende tentoonstelling in Design Museum Gent.

Table of Tables neemt de tafel als uitgangspunt om na te denken over de openbare ruimte. Dankzij de modulaire opbouw en de gevarieerde zitmogelijkheden biedt het een flexibele omgeving om samen te komen, te spelen, te werken en te discussiëren. Net als de openbare ruimte zelf is de tafel veelzijdig: een plek van gezelligheid en intimiteit, een werkruimte om kennis uit te wisselen en een plek waar gezamenlijke beslissingen worden genomen. Wat tot conflicten kan leiden, is tegelijk een uitnodiging om naar raakvlakken te zoeken.

→ Oefening: Onderhandel over concurrerende gebruiksdoeleinden!

Gebruik de tafel! Schuif ze naar wens samen of uit elkaar. Speel pingpong, lees een boek, bespreek de tentoonstellingen. Houd rekening met je eigen behoeften, maar ook met die van anderen. Maak nieuwe vrienden.

Kunnen we wiskundige modellen gebruiken om sociaal-politieke en ecologische vraagstukken aan te pakken, zoals overbevolking, energie, consumptie, toegang tot diensten en hulpbronnen? En hoe zijn al deze factoren met elkaar verweven? De installatie G80 toont 80 variabelen die in een wankel evenwicht zweven. Wanneer één variabele verandert, reageren alle andere daarop, wat aantoont hoe hedendaagse vraagstukken op allerlei manieren met elkaar verweven zijn. De installatie is een hedendaagse interpretatie van Richard Buckminster Fullers World Game, een simulatiespel waarin een wereldwijd scenario wordt nagebootst met de bedoeling om tot ‘een rechtvaardige verdeling van hulpbronnen’ te komen. Maar dit blijkt toch niet zo eenvoudig te zijn.

→ Oefening: Begrijp de onderlinge verbanden!

Speel met de 80 variabelen en ontdek hoe ze elkaar beïnvloeden.

Dit stuk raakt aan iets wat de meesten van ons zijn vergeten: de bijzondere kwetsbaarheid van de wip, het gevoel overgeleverd te zijn aan iemand die zwaarder is dan jij, en de macht verbonden aan het in de lucht houden van iemand die lichter is. De wip vraagt ons om ons over te geven – en erop te vertrouwen dat onze beurt nog wel komt. Omdat de twee uiteinden tegengestelde concepten vertegenwoordigen, wordt de Controversy Teeter / Totter een fysiek debat: om de ene kant omhoog te houden, moet je de andere laten zakken. Of een evenwicht vinden.

→ Oefening: Zoek het juiste evenwicht!

Nodig iemand uit om samen met jou op de wip te gaan. Kies ervoor om in de situatie te blijven waarin je liever niet zou zijn. Let goed op of het goed voelt voor jou, en voor hoe lang. Probeer dit ook eens te doen de volgende keer dat je een discussie hebt.

Wat als empathie niet alleen een gemoedstoestand zou zijn, maar ook een daadwerkelijke fysieke toestand? Deze gechoreografeerde trainingssessie nodigt deelnemers uit om zich in te leven in de ervaring van een ander – niet door die persoon persoonlijk te kennen, maar via gebaren, herhalingen en bewegingen. Aan de hand van audiovisuele verhaallijnen maken de oefeningen onderdrukkingsstructuren tastbaar op het niveau van het menselijk lichaam, waarbij geïnternaliseerd gedrag ter discussie wordt gesteld en de vraag wordt gesteld of solidariteit misschien niet in het hoofd, maar in de spieren begint.

→ Oefening: Voel empathie!

Doe de bewegingen van de trainer na en doe mee met de sessie. Onthoud: door regelmatig te oefenen kan je empathisch vermogen sterker worden.

Hoe kunnen we het doorzettingsvermogen vinden om door te gaan? De installatie Wishing You Well gaat over hoop en doorzettingsvermogen – twee eigenschappen die van cruciaal belang zullen zijn bij het vormgeven van de democratische toekomst die we onszelf toewensen. Een robotarm gooit een muntstuk in een fontein en bootst daarmee een gebaar na dat de mensheid al eeuwenlang kent. Hij herhaalt deze handeling onophoudelijk – wat getuigt van vastberadenheid of dwaasheid – in een poging de perfecte worp te maken.

→ Oefening: Oefen hoop en doorzettingsvermogen!

Gooi een muntstuk en hoop op het beste! Het zijn juist deze hoop en dit vertrouwen die we moeten uitdragen terwijl we blijven leven binnen de onvolmaakte maar levende democratische systemen die we voor onszelf hebben gecreëerd, en deze verder vormgeven.

Hoe zou je reageren als je geconfronteerd zou worden met een deepfake van jezelf? Faketual Reality maakt gebruik van door video en audio aangestuurde deepfakes om bezoekers een immersieve ervaring te bieden waarin ze oog in oog komen te staan met hun eigen alter ego’s. Door de griezelige ervaring om het tegenovergestelde van zichzelf te zien, biedt de installatie bezoekers de kans om een dieper inzicht te krijgen in de maatschappelijke en politieke aspecten van machine learning en privacy. Hoewel deze technologie door sommigen als een onschuldige trend wordt beschouwd, brengt ze duidelijke risico’s met zich mee, aangezien ze het mogelijk maakt om met steeds eenvoudigere middelen opzettelijk valse inhoud te produceren en deze te misbruiken voor mondiale, politieke en persoonlijke doeleinden.

→ Oefening: Train je waarnemingsvermogen!

Kom binnen en ontdek hoe gemakkelijk en snel je een deepfake van jezelf kunt maken. Kun je het verschil zien tussen wat echt en wat nep is? En kunnen de mensen om je heen dat ook?

Het is allemaal nepnieuws! Of is het een nog schadelijkere strategie voor controle door de media? In het spel Bad News kruip je in de huid van een verspreider van nepnieuws. Laat alle schijn van ethiek varen en kies een pad dat je imago als gewetenloze mediamagnaat versterkt. Vergeet niet om je volgers en je geloofwaardigheidsmeters in de gaten te houden! Het is jouw taak om zoveel mogelijk volgers te verzamelen en tegelijkertijd langzaam valse geloofwaardigheid als nieuwssite op te bouwen. Maar pas op: je verliest als je overduidelijke leugens vertelt of je aanhangers teleurstelt!

→ Oefening: Leer meer over desinformatie!

Speel het spel en ontdek hoe de mechanismen van desinformatie werken. Ben je ooit al eens soortgelijke krantenkoppen tegengekomen? En kun je nepnieuws nu beter herkennen?

Alles is ontworpen 

We staan er niet vaak bij stil, maar alles om ons heen en in onze democratie is ontworpen. Dat gaat verder dan het rode potlood in het stemhokje of de indrukwekkende gebouwen van een parlement. Ook de onzichtbare regels van onze politiek zijn ooit uitgetekend en vormgegeven. Design is de drijfveer die onze democratie laat draaien of juist doet haperen.

Van stembiljet tot een stem voor de natuur 

Ontdek hoe design onze politieke ideeën echt maakt. We kijken voorbij de bekende uitingen van democratie en verkennen ook alternatieven. Wat als we burgers kiezen door te loten? Of hoe ontwerpen we een systeem van ecocratie waarin ook de natuur grondwettelijke rechten heeft?

De barsten in het ontwerp 

Goed design hoort inclusief te zijn, maar de werkelijkheid is vaak anders. We stellen de actuele vraag: voor wie is onze democratie eigenlijk ontworpen? We leggen de vinger op de zere plek en tonen hoe grote groepen, op basis van gender, afkomst of nationaliteit, nog te vaak buiten spel staan. 

Wat gebeurt er als mensen zich niet meer vertegenwoordigd voelen? We kijken naar de uitersten. Van de creatieve vonk van protest en activisme tot de schaduwkanten van extremisme en maatschappelijke desillusie.

Train je democratische spieren 

Democratie is iets wat we elke dag doen. Public Matter(s): Design en Democratie nodigt je uit om verder te kijken dan de problemen van vandaag en te ontdekken hoe je zelf weer invloed krijgt op de wereld. En dankzij de Democracy Workout ga je zelf aan de slag en train je jouw democratische spieren zoals actief luisteren, nieuwsgierigheid en empathie.  

In een democratie spelen media een belangrijke rol. Ze informeren burgers, brengen verschillende meningen in beeld en controleren de macht.  

Deze opdracht werkt vanuit alle objecten van dit thema.

Opdracht

Laat de leerlingen per twee werken. 

Elk duo kiest  een foto die volgens hen iets vertelt over media of communicatie. 

Laat volgende vragen beantwoorden: 

1. Wat zie je op de foto? 

2. Welke boodschap probeert de foto over te brengen? 

3. Welke gevoelens roept de foto op? 

4. Hoe kan zo'n foto de mening van mensen beïnvloeden? 

Bespreek kort binnen de volledige groep.

Laat vervolgens elk duo een tekstslogan/krantenkop kiezen die iets vertelt  over democratie, informatie of vrijheid van meningsuiting. 

Laat volgende vragen beantwoorden: 

1. Wat is de belangrijkste boodschap van de tekst? 

2. Waarom is deze informatie belangrijk voor burgers? 

Bespreek kort binnen de volledige groep.

Laat elk duo nu een object kiezen dat verband houdt met communicatie of informatieverspreiding (bv. krantenartikel, foto, affiches...) 

Laat volgende vragen beantwoorden: 

1. Welk object heb je gekozen? 

2. Waarvoor werd of wordt het gebruikt? 

3. Hoe helpt dit object bij het verspreiden van informatie? 

Bespreek kort binnen de volledige groep.

Materiaal

• Papier, potlood, eventueel clipboard per duo

DE40 is een burgerpanel samengesteld uit veertig inwoners van Gent met diverse achtergronden. Het panel werd door Design Museum Gent samengesteld bij het begin van de verbouwingen om mee te denken over de toekomst, toegankelijkheid en relevantie van het museum. De deelnemers gaven rond 19 vastgestelde behoeften 98 aanbevelingen. Het museumteam overlegde nadien welke behoeften als eerste aangepakt moeten worden. Leden van het burgerpanel blijven ook nu nog actief betrokken bij het museum.

Opdracht

De leerlingen zoeken in de expo een voorbeeld waar expliciet getoond wordt hoe het museum gereageerd heeft op de aanbevelingen van DE40. Ze noteren: 

• Welk voorstel was het?

• Wat heeft het museum er mee gedaan (aangenomen, aangepast, afgewezen)? 

Daarna delen enkele leerlingen hun bevindingen met de hele klas.

Deel de klas op in groepjes van drie of vier leerlingen. Elk groepje mag zelf een aanbeveling formuleren op basis van de vraag:

• Hoe kan Design Museum Gent toegankelijk en relevant blijven voor iedereen? 

De aanbevelingen worden gedeeld met de volledige klas en kunnen op een kaartje achtergelaten worden als inspiratie voor het museumteam.

Materiaal

• Papier en potlood, eventueel clipboard per leerling

• Kaartje voor aanbeveling per groepje

• Eventueel smartphone om foto’s te nemen

We werken vanuit twee objecten.

Object 1: Song of the Cedars

^{More Than Human Life, 2024, audio}

In Song of the Cedars hoor je de stemmen van het woud: de brulapen, de vleermuizen, de krekels, de ritselende wind door de bladeren van de bomen, de rivieren... tot zelfs een ondergrondse opname van de bodem. De opnamen werden in 2022 genomen in hogere delen van ‘Los Cedros’, een beschermd nevelwoud en natuurreservaat in het noordwesten van Ecuador. In 2021 bekrachtigde het Constitutionele Hof van Ecuador, de hoogste rechtbank van het land, de baanbrekende bepalingen inzake de rechten van de natuur in de grondwet waardoor het Los Cedros-woud beschermd werd tegen de dreiging van mijnbouw. 

Met de Song of the Cedars willen de makers nog een stap verder gaan: de stemmen van het woud als uitvoerders en mededenkers van het lied juridisch erkennen. Het auteursrecht verwerpt immers de idee dat de natuur (of een natuurlijke entiteit) erkend kan worden als ‘moreel auteur’. Dus hebben de makers een rechtszaak aangespannen in Ecuador om hier verandering in te brengen.

Object 2: Weed 755

^{Tony Matelli, 2024, geschilderd brons}

De sculpturen van Tony Matelli kenmerken zich door hyperrealisme en een vervreemdende weergave van soms zeer alledaagse onderwerpen zoals onkruid of afgedankte consumptiegoederen. De getoonde sculptuur hoort thuis in Tony Matelli’s langlopende serie ‘Weeds’ (onkruid). Op het eerste zicht lijkt de plant net echt - een soort trompe l’oeil -, want het werk is in brons gegoten en daarna met veel precisie beschilderd. Paardenbloemen, grasplukken en ander onkruid laat de kunstenaar ontspruiten aan de voeg tussen muur en vloer. Onkruid valt nauwelijks op, wordt vaak platgetrapt of uitgetrokken en heeft weinig ‘waarde’. Door deze onkruidplanten in brons uit te voeren, brengt Matelli op speelse wijze en met de nodige humor een eerbetoon aan hun kwetsbaarheid, maar ook aan hun rebelse volharding om te overleven.

Opdrachten

Object 1: Song of the Cedars

Laat de leerlingen naar de song luisteren en stel volgende vragen:

• Wat hoor je?

• Welke geluiden kan je thuisbrengen?

• Kan je ze benoemen?

Toon de leerlingen een foto van ‘Los Cedros’ en stel volgende vragen:

• Wat voor een plek is dit?

• Waar ter wereld zou dit kunnen zijn?

Situeer natuurpark ‘Los Cedros’ op een kaart.  

Verduidelijk de context van de song en stel volgende vragen:

• Moet de natuur een stem krijgen?

• Heeft de natuur rechten?

• Kan de natuur een kunstenaar zijn? (letterlijk én figuurlijk)

Toon de leerlingen de afbeelding ‘Deep and shallow ecology’ (twee aardbollen met de mens in verhouding tot de andere wezens op de planeet). Stel volgende vragen:

• Hoe verhouden wij ons tot de andere levende wezens op aarde?

• Welk van beide afbeeldingen beantwoordt het meest aan de huidige realiteit?

• Aan welk van beide modellen kan je de Song of the Cedars linken?

^{Extra info: De Noorse filosoof Arne Naess is de grondlegger van de diepe ecologie (deep ecology) die stelt dat de natuur een eigen intrinsieke waarde heeft, los van het nut voor de mens. Alle wezens zijn evenveel waard. Daartegenover plaatst hij  de oppervlakkige ecologie (Shallow ecology) waarbij de natuur vooral ten dienste staat van de mens en milieuproblemen moeten opgelost worden om de mens te beschermen en de welvaart te behouden.}

Link met de actualiteit aan de hand van volgende vraag:

• Kan je zelf een recent voorbeeld geven waarbij mensen opkomen voor de rechten van de natuur?

Stel afsluitend volgende vragen:

Als je nu opnieuw naar de Song of the Cedars zou luisteren, zou je er dan anders naar luisteren?

Waar zou je nu meer op letten?

Object 2: Weed 755

Ga naar het kunstwerk toe. Stel volgende vraag:

• Heb je het gezien of zou je er zo aan voorbij gelopen zijn als de klasgroep niet was gestopt?

Bekijk het werk van Tony Matelli aandachtig. Stel volgende vragen:

• Vind je het goed gemaakt?

• Kan je zien uit welk materiaal het is gemaakt?

• Waarom zou deze kunstenaar zoiets banaal als onkruid in brons gieten? (Verwijzen naar de uitdrukking ‘Onkruid vergaat niet’)

• Wordt het hierdoor kunst volgens jou? Waarom wel of niet? 

• Hoe kan je dit werk linken aan The Song of the Cedars? (De natuur een stem geven, cf. begrip ecocratie?) 

• Wat zou jij als kunstenaar ontwerpen als je de natuur een stem wil geven?

Materiaal

Maak op voorhand prints van deze afbeeldingen. Deze beelden bevinden zich niet in de tentoonstelling!

• Foto van Los Cedros 

• Landkaart en/of wereldkaart (om Los Cedros te kunnen situeren) 

• Afbeelding ‘Deep and shallow ecology’

Ecocratie vertrekt van het idee dat natuur niet alleen iets is dat mensen gebruiken, maar een eigen waarde heeft. Sommige landen hebben daarom rivieren, bossen of ecosystemen wettelijke rechten gegeven, zoals in Nieuw-Zeeland of Ecuador 

Alle objecten van dit thema kunnen als basis dienen voor deze opdracht.

Duur: 15 à 20 min

Opdracht

Stel de vraag:

• In onze democratie mogen mensen stemmen. Stel dat ook een rivier, een bos of een bijenkolonie rechten zouden hebben, wie zou dan voor hen spreken?

Verdeel de leerlingen in kleine groepjes. Laat elk groepje een ‘niet-menselijke burger’ vertegenwoordigen (vb. een oude eik, een rivier, een bijenzwerm, een stuk veengrond, een schimmelnetwerk, een zeegrasweide, een wolvenroedel...).

Stel de vraag:

• Waar zou jouw ‘burger’ zich zorgen over maken?

Laat elk groepje drie bezorgdheden formuleren.

Laat elk groepje drie rechten formuleren.

• Voorbeeld 1: Een rivier wil

  • Vrij kunnen stromen

  • Niet vervuild worden

  • Voldoende water behouden

• Voorbeeld 2: Een eik wil

  • Oud mogen worden

  • Verbonden blijven met andere bomen

  • Voldoende bodemleven hebben

De bevindingen mogen met de volledige klas worden gedeeld.

Uitbreiding: ontwerp een democratie (10min)

Laat de leerlingen een manier bedenken waarop hun ‘niet-menselijke burger’ kan deelnemen aan een democratie. 

Voorbeelden:

• Een stembus voor bomen

• Een sensor die de gezondheid van een rivier omzet in een stem

• Een parlement met een zetel voor ecosystemen

• Een armband die vogelsignalen vertaalt

• Een AI-systeem dat optreedt als vertegenwoordiger van een bos

• Een stemkaart gebaseerd op biodiversiteit in plaats van inwoners

  
  

De groepjes beantwoorden steeds volgende vragen:

• Wie of wat verzamelt de informatie?

• Wie spreekt namens de natuur?

• Kan die persoon fouten maken?

• Wie controleert dat?

Laat de groepjes hun resultaten kort delen.

Eventueel: spanningsvraag (10min)

Geef één concreet dilemma.

Voorbeelden:

• Er moet een nieuwe sluis gebouwd worden

• Er komt een nieuw woonproject op braakliggend terrein

• Een bedrijf wil een windmolenpark bouwen

Iedere groep bespreekt:

• Wat vindt hun burger belangrijk?

• Mag de natuur een veto uitspreken? Of krijgt de natuur één stem tussen alle andere?

Laat verschillende groepen kort reageren.

Afsluitende reflectie

Sluit af met enkele vragen zoals:

Heeft de natuur rechten of beschermen we de natuur alleen omdat de mens ze nodig heeft?

Wie kan eerlijk spreken namens een rivier?

Zijn mensen zelf ook deel van de natuur?

Kan een democratie werken als ook niet-mensen meetellen?

Welke rol kan design spelen?

Lost design iets op of maakt het alleen zichtbaar?

Eventuele verdieping

Een vraag stellen waar geen ‘juist’ antwoord op is en zo een klasdebat openen.

Voorbeelden:

• Als een rivier dezelfde rechten krijgt als een mens, moet ze dan ook dezelfde plichten hebben?

• Wie vertegenwoordigt een bos beter: een boswachter, een wetenschapper, de mensen die er wonen, een AI-systeem dat sensoren uitleest of niemand?

Materiaal

• Papier en potlood per groep, eventueel clipboards 

• Optioneel: een beperkt aantal geprinte opdrachtkaarten met voorbeelden van ‘niet-menselijke burgers’ en de stappen van de opdracht.

De opdracht kan ook grotendeels mondeling verlopen. De leerlingen hoeven enkel hun drie rechten en hun ontwerpidee kort te noteren of te schetsen.

In de loop der tijden werden veel mensen uitgesloten van democratie. Denk maar aan vrouwen die in België pas stemrecht kregen in 1948 of mensen met een andere nationaliteit en domicilie die enkel voor de gemeente kunnen stemmen. Ook jongeren worden moeilijker gehoord.

Object: Moins de 21 ans - voici votre bulletin de vote

^{Atelier Populaire, 1968, affiche}

Het stemrecht voor jongeren werd in twee stappen verlaagd van 21 naar 18 jaar: in 1969 mochten achttienjarigen stemmen voor de gemeenteraden en in 1981 mochten ze stemmen voor alle Belgische bestuursniveaus. Bij de laatste verkiezingen voor het Europese parlement (2024) werd gestemd vanaf 16 jaar.

Opdracht

De leerlingen krijgen vier stellingen te horen. Elke stelling komt overeen met een fysieke plek. De leerlingen kiezen individueel met welke stelling ze het eens zijn en gaan op die plek staan.

Op die manier vormen zich vier groepen. Per groep krijgen de leerlingen een vijftal minuten de tijd om argumenten voor hun visie te vinden. Daarna lichten de groepen hun standpunt toe aan de rest van de klas en wordt klassikaal de vraag gesteld of er een uitzondering moet zijn voor de gemeenteraadsverkiezingen met jonger stemrecht of niet (zoals in het verleden in stappen een verlaging is ingevoerd).

Situering

In België wordt op verschillende niveaus een bestuur democratisch verkozen (Europees, federaal, deelstaat, provincie, gemeente). Voor alle niveaus, behalve Europees, moet men stemmen vanaf 18 jaar. Voor het Europese parlement vanaf 16 jaar.

Stellingen

Als we alles op eenzelfde leeftijd willen brengen, welke leeftijd zou best zijn:

• 18 jaar, zoals nu voor de Belgische bestuursniveaus 

• 16 jaar, zoals nu het Europese niveau 

• Ouder namelijk: … (laat de leerlingen die dit kiezen dit onderling bespreken) 

• Jonger namelijk: … (laat de leerlingen die dit kiezen dit onderling bespreken) 

Materiaal

• Stellingen visualiseren door bv. een A4-blad te leggen per stelling

Soms voel je je niet gehoord en ga je protesteren. Ook misbruik en extremistisch gedachtengoed kunnen een toegangspoort zijn voor antidemocratische bewegingen. Reeds in de 2de helft van de 19de eeuw ontstond anarchisme als stroming en in de jaren ’70 van vorige eeuw was de punkbeweging actief.  Beide gaven een reactie zowel politiek als cultureel. Tegenwoordig is protest vaak een prodemocratische beweging of een reactie die meer individueel is.

Het object waar de opdracht uit voortvloeit hoort bij de laatste vorm. ‘Delayed reactions-Pointless’ is een kunstwerk van Lin Cheung. Het bestaat uit een aantal bewerkte edelstenen met telkens een reactie op de politieke gebeurtenis ‘Brexit’. De stenen zelf werden gevormd tot betekenisvolle ontwerpen zoals een ster (verwijzend naar de sterren van Europa op de vlag). De reacties zijn telkens één woord zoals sprakeloos, verward, gevallen… De traagheid van het bewerken van de stenen zorgt voor de kans om lang na te denken over vorm en woord.

Opdracht

Laat de leerlingen eerst even naar de beelden van het kunstwerk kijken en bespreek.

Haal een recente politieke gebeurtenis aan die ook een reactie kan veroorzaken en licht toe. Dit kan een gebeurtenis zijn die eerder in de klas besproken werd, kan vanuit een gesprek met de leerlingen komen, kan vanuit het nieuws van de dag/week komen…

Vraag de leerlingen op de gekozen gebeurtenis eveneens te reageren met één woord en een vormontwerp voor een steen. Geef tijd en laat nadenken.

Bespreek telkens met de groep het aangereikte woord en de vorm en laat een aantal leerlingen een reactie geven. Hier is de traagheid van het oorspronkelijke werk niet inbegrepen.

Eventueel kan het ontwerp van de leerlingen in de klas verder uitgewerkt worden (in kleur, in klei…) om zo de traagheid van het oorspronkelijke kunstwerk mee te nemen en een verwerking van het museumbezoek in de klas te hebben. 

Materiaal

• Papier en potlood per leerling, eventueel clipboards

Media spelen, zowel in democratische regimes als in dictaturen, een belangrijke rol in communicatie. Enerzijds is er de houding van redacties tegenover wat zich afspeelt in de wereld, anderzijds is er het spel van overtuiging. Je hebt propaganda waarbij je overtuigd wordt zonder dat er veel verschillende meningen te horen zijn, en je hebt verkiezingscampagnes waarbij de politici juist een mening willen laten horen tussen vele meningen.

De vragen zijn altijd:

• Wie bereik je via welk medium?

• Waarop moet je letten om ‘goed’ over te komen?

• Wat communiceer je?

Als achtergrond bij deze opdracht kunnen alle objecten gebruikt worden die de belangrijke veranderingen op vlak van mediagebruik aangeven (vb. drukpers negentiende eeuw, radio jaren ’30-’40, eerste televisiedebat in 1960, diverse sociale media nu...).

Opdracht

Bekijk eerst alle objecten en laat de leerlingen verwoorden wat bij elk medium belangrijk is om op te letten als je via dit medium wil overtuigen.  

Verdeel de klas in groepen van drie of vier leerlingen.  

Elke groep mag enkele absurde programmapunten voor een ‘verkiezing’ bedenken (vb. op maandagen is het verplicht twee verschillende kleuren van sokken te dragen, op woensdag mag men niet op een blauwe tegel stappen…) Geef hen hiervoor twee à drie minuten. 

De groepen denken daarna een mediastrategie uit waarmee ze specifiek jonge kiezers kunnen bereiken:

• Welke media? (Het moeten niet de evidente zijn)

• Waar let je op?

• Wat deel je mee?

• Hoe overtuig je?

Geef hiervoor vijf minuten.

Daarna delen de groepjes  hun programma-idee en hun mediastrategie. Geef elke groep twee minuten. 

Tot slot kan in de groep nog besproken worden of de gekozen strategie effectief zou zijn en waarom wel/niet.

Materiaal

Papier en potlood, eventueel clipboards.

België is een parlementaire democratie sinds 1831. Een essentiële stap in de bescherming van de democratie was de wet van 9 juli 1877. Die wet beschermde extra het geheim van de stemming. Op wie of welke partij een kiezer stemt, is geheim. Daarom zijn de kieshokjes gesloten en is de stemming anoniem. Een kiezer moet nooit vrijgeven voor wie hij kiest.

Het object waarbij deze opdracht hoort is het boekje: “wet van 9 juli 1877 over het geheim van stemming en electorale fraude” .

Opdracht

Laat leerlingen verwoorden welke elementen het kiesgedrag kunnen beïnvloeden. Geef aan dat er altijd wel mensen zijn die een verkiezing eventueel minder eerlijk willen beïnvloeden. 

Verdeel nu de klas in groepen van drie à vier leerlingen. 

Elke groep gaat aan de slag met dezelfde vraag:

• Waarom is een geheim van stemming belangrijk voor een democratie? 

Elke leerling denk voor zichzelf en noteert op een blaadje. Zo moet iedereen aan de slag.

De individuele blaadjes kunnen eventueel achteraf verzameld worden en bij verwerking van het bezoek in de klas gebruikt worden.

Daarna wordt alles binnen het kleine groepje besproken.

De redenen voor het belang van het geheim van stemming waar de groepsleden het over eens zijn, worden gedeeld met de hele klas.

Er kan een korte nabespreking volgen.

Materiaal

• Potlood en papier (eventueel clipboard)

Objecten:

• Beeldmateriaal rond de Koningskwestie en de volksraadpleging daarrond van 1950

• Formulier van de Volksraadpleging

De Koningskwestie en het referendum

Kernvraag:

• Mag koning Leopold III na WOII opnieuw functioneren als vorst?

Reden:

In 1940 vluchtte de regering Pierlot naar Londen en zette de strijd tegen Nazi-Duitsland van daaruit verder. Koning Leopold III bleef in het land en tekende de capitulatie. Zijn tegenstanders zagen dat als een daad van verraad of collaboratie. 

Na de oorlog dreigde het land te verlammen door stakingen omdat christendemocraten (koningsgezind) en socialisten/liberalen/communisten…(tegen de koning) elkaar (en het land) voor vijf jaar blokkeerden. Omdat de regering zelf de knoop niet kon doorhakken kwam er op 12 maart 1950 een referendum en werd de beslissing over het al dan niet terugkeren van de koning bij de burger gelegd. 

Opdracht

Verdeel de klas in groepen van ongeveer vier leerlingen. Elk groepje bestudeert het formulier voor de Volksraadpleging aan de hand van volgende vragen:

• Kijk tien seconden naar het formulier. Beschrijf je eerste indruk in vijf woorden. 

• Kijk nu opnieuw, maar langer. Geef opnieuw vijf woorden die je indruk beschrijven. 

Laat de groepjes hun bevindingen delen met de rest van de klas en bespreek gelijkenissen en verschillen in wat opviel.

Laat de groepjes nadenken over volgende vragen:

• Welke ontwerpkeuzes zijn er gemaakt (kleur, lettertype, indeling, afmeting…)?

• Stel dat je voor het eerst stemt of de Nederlandse taal niet goed beheerst, wat aan dit formulier zou je dan verwarrend of onduidelijk vinden?

• Zoek op het formulier instructies of symbolen die aangeven hoe je correct moet stemmen. Zijn deze instructies volgens jou duidelijk genoeg? Wat zou je aanpassen? 

• Als jij dit stemformulier moest herontwerpen, wat zou je anders doen en waarom?

Elk groepje mag nu een nieuw ontwerp maken en delen met de klas welke keuzes gemaakt werden.

Alternatief: de volledige klas een ontwerp laten maken op A3-formaat.

Materiaal

• Beperkt schrijf- en tekenmateriaal

• Papier

• Eventueel clipboard per groepje

• Eventueel A3-papier indien klassikaal gewerkt wordt

Na het doorlopen van de tentoonstelling hebben leerlingen de keuze uit twee opdrachten om alle informatie te verwerken:  

1. Een persoonlijke 'democratische spier' trainen: de leerlingen passen alle informatie toe op de eigen leefwereld.

   Democratische ‘spieren’: actief luisteren, mondigheid, empathie, mobilisatie (enthousiasmeren), onenigheid (positief omgaan met meningsverschillen), activisme, dapperheid, opinie (mening vormen), compromis en nieuwsgierigheid. 

2. Een mini-tentoonstelling opbouwen: de leerlingen verwerken de inhouden van de tentoonstelling aan de hand van de objecten. 

Opdracht

Tijdens het bezoek

Laat leerlingen foto's nemen van wat hen boeit.

Na het bezoek

1. Persoonlijke 'democratische spier' trainen

Aansluitend op de Democracy Workout kiest elke leerling één van de 'democratische spieren' en schrijft een korte reflectie:

• Wanneer heb ik dit al gedaan?

• Welke concrete actie onderneem ik er de komende maand mee? (vb. een brief schrijven, deelnemen aan de leerlingenraad, een gesprek voeren over een meningsverschil...)

2. Mini-tentoonstelling opbouwen

De leerlingen kiezen drie tot vijf objecten uit de tentoonstelling die hen zijn bijgebleven.

De leerlingen geven antwoord op de volgende vragen:

• Waarom heb je deze objecten gekozen?

• Op welke manier passen ze (niet) samen?

• Wat vertellen deze objecten jou over democratie?

• Wat zegt de mini-expo over jouw ervaring tijdens het bezoek aan de tentoonstelling?

  
  

Materiaal

• Smartphone om foto's te maken

Voor aanvang van het bezoek gaan leerlingen op een zachte manier in de onderwerpen van de tentoonstelling duiken. Dit kan aan de hand van concepten, thema’s, subthema’s… 

Opdracht

De leerkracht verdeelt de klas in groepen van drie of vier leerlingen en kent elke groep een subthema of een concept toe (vb. referendum, burgerraad, ecocratie, propaganda, kiesrecht…).

De leerlingen voeren een kort onderzoek en geven antwoord op de volgende vragen:

• Wat is het?

• Waar komt het voor?

• Zoek een concreet voorbeeld. 

In de tentoonstelling gaan de leerlingen op zoek naar de objecten die refereren naar hun subthema. 

De groep legt de inhoud uit aan een andere groep of de volledige klas. 

Doel: kijken met een actieve, gerichte blik in plaats van de informatie passief te verwerken. 

Materiaal

• Computer met internet

• Pen en papier

Democratie betekent meer dan om de paar jaar gaan stemmen. Vandaag experimenteren steeds meer steden en landen met deliberatieve democratie: een vorm van besluitvorming waarbij een gelote groep burgers samen nadenkt over een maatschappelijk vraagstuk. Ze krijgen informatie, luisteren naar verschillende standpunten en zoeken samen naar een doordachte oplossing. 

Ook design speelt hierin een belangrijke rol. De manier waarop ruimtes, objecten en systemen worden ontworpen, bepaalt mee wie kan deelnemen, wie zich welkom voelt en hoe mensen met elkaar in gesprek gaan. 

Tijdens deze opdracht ontdekken leerlingen hoe design en democratie met elkaar verbonden zijn en ervaren ze zelf hoe een gelote burgerraad werkt. Alle objecten binnen dit thema kunnen aan bod komen.

Opdracht

Drie korte deelopdrachten. Geef volgende instructies en geef duidelijk aan welk deel van de tentoonstelling bekeken wordt.

Deel 1: Kijk als een ontwerper (5min)

Kies in de tentoonstelling één object dat volgens jou iets zegt over democratie. 

Beantwoord samen de volgende vragen: 

• Wie mag dit gebruiken?  

• Wie wordt hierdoor geholpen?  

• Wie wordt hierdoor misschien niet geholpen?  

• Welke keuzes heeft de ontwerper gemaakt?  

• Zou dit ontwerp mensen dichter bij elkaar brengen of juist verdelen?  

Kies één woord dat volgens jullie bij dit ontwerp past: 

• Gelijkheid  

• Inspraak  

• Macht  

• Uitsluiting  

• Samenwerking  

• Vrijheid  

• Controle  

Schrijf kort op waarom. 

Laat een aantal leerlingen hun keuzes delen en bespreek.

Deel 2: Democratie is meer dan stemmen (7min)

Verdeel de klas in groepen van drie tot vijf leerlingen.

Lees één van onderstaande situaties voor en laat de groepjes bespreken.

Situatie A:

Een stad wil een groot plein opnieuw inrichten. Wie zou best beslissen?

• De burgemeester

• Alle inwoners stemmen

• Een groep gelote inwoners krijgt tijd om experts te horen en doet daarna een voorstel

Situatie B:

Er moet beslist worden hoe het schoolbudget wordt besteed.

• Wie neemt volgens jullie het best de beslissing?

• Waarom?

Laat de groepjes hun keuze toelichten.

Bespreek vervolgens met de volledige groep:

•  Waarom wordt vaak gekozen voor verkiezingen?

• Welke voordelen zou een loting kunnen hebben?

• Welke nadelen zie je?

Laat iedereen één voor- en nadeel opschrijven.

Deel 3: mini-burgerraad (8min)

Iedere groep krijgt kaartjes met de namen van alle groepsleden. De leerkracht trekt van elk groepje één naam. Deze leerlingen vormen het burgerpanel. De andere leerlingen observeren.

Het burgerpanel krijgt drie minuten om een advies te formuleren over volgende situatie:

• Stel dat het museum één nieuwe ruimte mag ontwerpen speciaal voor jongeren. Waar kiezen jullie voor?

  Vb. Een stilteplek, debatruimte, creatieve werkplaats, game-ruimte, ontmoetingsplek...

Het panel moet:

• naar elkaar luisteren

• iedereen evenveel spreektijd geven

• samen één voorstel formuleren

Na drie minuten stelt het panel zijn idee voor.

Reflectie, bespreek kort:

• Voelde de loting eerlijk?  

• Waren de gelote leerlingen automatisch de ‘beste’ keuze?  

• Werden verschillende meningen gehoord?  

• Zou jij belangrijke maatschappelijke beslissingen aan gelote burgers toevertrouwen?

Optioneel: extra uitdaging

Het museumbezoek kan afgesloten worden met één open vraag:

• Democratie is ontworpen. 

  Verkiezingen zijn een ontwerp. 
  Parlementen zijn een ontwerp. 
  Ook lotingen zijn een ontwerp. 

  Als jij de democratie opnieuw mocht ontwerpen, wat zou je veranderen?

Laat elke leerling dit in één zin beantwoorden voor zichzelf. Wie wenst, deelt met de klas.

Materiaal

• Papier en potlood per leerling, eventueel clipboards

• Deel 1: lijstje met de woorden waaruit kan gekozen worden

• Deel 3: kaartjes met namen van de leerlingen + eventueel stoffen zakje voor loting

• Eventueel timer