............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

2. ขั้นตอนในการฟังและดูอย่างมีวิจารณญาณ คือ

............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

3. บอกความหมายของคำต่อไปนี้

        3.1 การวิเคราะห์ หมายถึง

............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

        3.2 การวินิจ  หมายถึง

............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

        3.3 การวิจารณ์ หมายถึง

............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

4. ให้นักศึกษาสรุปหลักเกณฑ์ในการวิจารณ์สารที่ได้รับตามชนิดของสาร

        4.1 ข่าวและสารประชาสัมพันธ์

............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

        4.2 ละคร ภาพยนตร์

............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

        4.3 การสนทนา

............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

        4.4 การสัมภาษณ์บุคคล

........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

        4.5 คำปราศรัย

........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

        4.6 คำกล่าวอภิปราย

........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

        4.7  คำให้โอวาท

.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานได้ให้ความหมายของ วิจารณญาณไว้ว่า ปัญญาที่สามารถรู้หรือให้เหตุผลที่ถูกต้อง คำนี้มาจากคำว่า พิจารณ์ หรือวิจารณ์ คำหนึ่ง ซึ่งแปลว่า การคิดใคร่ครวญโดยใช้เหตุผลและคำว่า ญาณ คำหนึ่ง ซึ่งแปลว่าปัญหาหรือ ความรู้ในชั้นสูง

วิจารณญาณในการฟังและดู  คือการรับสารให้เข้าใจเนื้อหาสาระใช้ปัญญาคิดใคร่ครวญโดยอาศัยความรู้ ความคิด เหตุผล และประสบการณ์ประกอบแล้วสามารถนำไปใช้ได้อย่างเหมาะสม

การฟังและดูให้เกิดวิจารณญาณนั้นมีขั้นตอนในการพัฒนาเป็นลำดับบางทีก็อาจเป็นไปอย่างรวดเร็ว  บางทีก็ต้องอาศัยเวลา  ทั้งนี้ย่อมขึ้นอยู่กับพื้นฐานความรู้  ประสบการณ์ของบุคคลและความยุ่งยากซับซ้อนของเรื่องหรือสารที่ฟัง

2.     ขั้นตอนในการฟัง และดูอย่างมีวิจารญาณ คือ

1.  ฟังและดูให้เข้าใจเรื่อง  เมื่อฟังเรื่องใดก็ตามผู้ฟังจะต้องตั้งใจฟังเรื่องนั้นให้เข้าใจตลอดเรื่อง  ให้รู้ว่าเนื้อเรื่องเป็นอย่างไร  มีสาระสำคัญอะไรบ้าง พยายามทำความเข้าใจรายละเอียดทั้งหมด

2.  วิเคราะห์เรื่อง  จะต้องพิจารณาว่าเรื่องเป็นเรื่องประเภทใดเป็นข่าว  บทความ เรื่องสั้น นิทาน นิยาย บทสนทนา สารคดี ละคร และเป็นร้อยแก้วหรือร้อยกรอง เป็นเรื่องจริงหรือแต่งขึ้นต้องวิเคราะห์ลักษณะของตังละคร และกลวิธีในการเสนอสารของผู้ส่งสารให้เข้าใจ

3.  วินิจฉัยเรื่อง  คือการพิจารณาเรื่องที่ฟังว่าเป็นข้อเท็จจริง  ความรู้สึกความคิดเห็นและผู้ส่งสารหรือผู้พูดผู้แสดงมีเจตนาอย่างไรในการพูดการแสดง  อาจจะมีเจตนาที่จะโน้มน้าวในจรรโลงหรือแสดงความคิดเห็น  เป็นเรื่องที่มีเหตุมีผลมีหลักฐานน่าเชื่อถือหรือไม่และมีคุณค่ามีประโยชน์เพียงใด

3.     บอกความหมายของคำต่อไปนี้

การวิเคราะห์  หมายถึงการแยกแยะประเภท ลักษณะ สาระสำคัญและการนำเสนอพร้อมทั้งเจตนาของผู้พูดหรือผู้เสนอ

การวินิจ  หมายถึงการพิจารณาเรื่องอย่างไตรตรอง  หาเหตุผลข้อดีข้อเสีย  และคุณค่าของสาร

การวิจารณ์  หมายถึง การพิจารณาอย่างมีหลักเกณฑ์ในเรื่องที่ฟังและดู  ว่ามีอะไรน่าคิดน่าสนใจ น่าติดตาม น่าชมเชย น่าชื่นชมและมีไรบกพร่องบ้าง

4.     ให้นักศึกษาสรุปหลักเกณฑ์ในการวิจารณ์สารที่ได้รับตามชนิดของสาร
4.1 ข่าวและสารประชาสัมพันธ์ สารประเภทนี้ผู้รับสารจะได้รับจากวิทยุ โทรทัศน์ ซึ่งจะเสนอข่าวจากหน่วยงานประชาสัมพันธ์ของภาครัฐและเอกชน รูปแบบของการเสนอข่าวโดยทั่วไปจะประกอบด้วย หัวข้อข่าว เนื้อและสรุปข่าว โดยจะเริ่มต้นด้วย หัวข้อข่าวที่สำคัญ แล้วถึงจะเสนอรายละเอียดของข่าวและตอนท้ายก่อนจบจะสรุปข่าว หรือบางครั้งจะเสนอ ลักษณะการสรุปข่าวประจำสัปดาห์เป็นรายการหนึ่งโดยเฉพาะ ส่วนสารประชาสัมพันธ์อาจมีรูปแบบที่แปลกออกไปหลายรูปแบบ เช่น เสนอสาระในรูปของข่าวประกาศแจ้งความหรือโฆษณาแบบต่างๆ ข่าวและสารประชาสัมพันธ์มีหลักในการวิจารณ์ ดังนี้

1. แหล่งที่มาของข่าวและสารประชาสัมพันธ์ ผู้วิจารณ์จะต้องดูว่าแหล่งของข่าวหรือสารประชาสัมพันธ์นั้นมาจากไหนจากหน่วยงานใด เป็นหน่วยงานของรัฐหรือเอกชนหน่วยงานหรือสถาบันนั้นน่าเชื่อถือมากน้อยเพียงใด

2. เนื้อหาของข่าวและสารประชาสัมพันธ์ ผู้รับสารต้องพิจารณาว่า สารนั้นมีเนื้อหาสมบูรณ์หรือไม่ คือเมื่อถามด้วยคำถามว่า ใคร ทำอะไร ที่ไหน เมื่อไร อย่างไรแล้วผู้ฟังสามารถหาคำตอบได้ครบถ้วน และสามารถสรุปสาระสำคัญได้ด้วย

3. พิจารณาทบทวนว่าเนื้อหาของข่าวและสารประชาสัมพันธ์ที่นำเสนอเป็นความจริงทั้งหมด หรือมีการแสดงความรู้สึกความคิดเห็นของผู้ ส่งสารแทรกมาด้วย

4. พิจารณาภาษาที่ใช้ทั้งความถูกต้องของการใช้ภาษา ศิลปะภาษาและด้านวรรณศิลป์

4.2 ภาพยนตร์ สารประเภทละครจะฟังได้จากละครวิทยุ และโทรทัศน์เสียเป็นส่วนใหญ่ ส่วนละครเวทีนั้นมีโอกาสได้ดูได้ฟังน้อยมาก ซึ่งหลักการวิจารณ์ละครมีแนวทาง ดังนี้

1. ดูความสมจริงของผู้แสดงตามบทบาทที่ได้รับว่าใช้ถ้าเสียงสมจริงตามอารมณ์ ความรู้สึก ของตัวละครนั้นๆ มากน้อยเพียงใด

2. พิจารณาโครงเรื่อง แก่นของเรื่องว่า มีโครงเรื่องเป็นอย่างไร สรุปสาระสำคัญหรือแก่นของเรื่องให้ได้

3. ฉากและตัวละคร มีฉากเหมาะสมสอดคล้องกับเนื้อเรื่อง เหมาะสมกับบรรยากาศ และตัวละครแต่ละตัวมีลักษณะเด่นหรือให้อะไรกับผู้ฟัง

4. ภาษาที่ใช้ถูกต้องเหมาะสมตามหลักการใช้ภาษาศิลปะภาษาและด้านวรรณศิลป์

4.3 การสนทนา ในชีวิตประจำวันมีหลักการพิจารณาและวิจารณ์ดังนี้

1.      เรื่องที่สนทนากันมีสาระสำคัญอะไรหรือและมีสาระสำคัญว่าอย่างไร

2.      สาระสำคัญของการสนทนาที่สรุปได้เป็นความจริงและน่าเชื่อถือเพียงใด

3.      ผู้ร่วมสนทนามีความรู้และมีความสนใจในเรื่องที่สนทนามากน้อยเพียงใด

4.      ภาษาที่ใช้ในการสนทนามีความถูกต้อง ตามหลักการใช้ภาษามีความเหมาะสมและสละสลวยทำให้เข้าใจเรื่องได้ชัดเจนเพียงใด ทั้งน้ำเสียงและลีลาการพูดแฝงเจตนาของผู้พูดและน่าฟังหรือไม่

4.4 คำสัมภาษณ์บุคคล มีหลักเกณฑ์การพิจารณาและวิจารณ์ดังนี้

1.      ผู้สัมภาษณ์เป็นผู้มีความรู้และประสบการณ์ในเรื่องที่สัมภาษณ์มากนัอยเพียงใดเพราะผู้สัมภาษณ์ที่มีความรู้และประสบการณ์ในเรื่องที่จะสัมภาษณ์เป็นอย่างดีจะถามได้สาระเนื้อเรื่องดี จึงต้องดูความเหมาะสมของผู้สัมภาษณ์กับเรื่องที่จะสัมภาษณ์ด้วย

2.      ผู้ให้การสัมภาษณ์เหมาะสมหรือไม่ โดยพิจารณาจากวุฒิ ฐานะ หน้าที่อาชีพและพิจารณาจากคำตอบที่ให้สัมภาษณ์ว่ามีเนื้อหาสาระและตอบโต้ตรงประเด็นคำถามหรือ ไม่ อย่างไร

3.      สาระของคำถามและคำตอบในแต่ละข้อตรงประเด็นหรือไม่ มีสาระเป็นประโยชน์ต่อสังคมมากน้อยเพียงใด

4.      ลักษณะของการสัมภาษณ์เป็นการสัมภาษณ์ในลักษณะใด เป็นการสัมภาษณ์ทางวิชาการ หรือการสัมภาษณ์เพื่อความบันเทิง เพราะถ้าเป็นการสัมภาษณ์ทางวิชาการย่อมจะต้องใช้หลักเกณฑ์ในการพิจารณาครบถ้วน แต่หากเป็นการสัมภาษณ์ เพื่อความบันเทิงนั้นง่ายต่อการวิจารณ์ว่าดีหรือไม่ดี เพราะอะไร ใช้สามัญสำนึกและประสบการณ์พิจารณาก็เพียงพอแล้ว

5.      ภาษาที่ใช้เข้าใจง่ายชัดเจน เหมาะสมเพียงใด ผู้สัมภาษณ์และผู้ให้สัมภาษณ์มีความจริงใจในการถามและการตอบมากน้อยเพียงใด

4.5 คำปราศรัย มีหลักเกณฑ์การพิจารณาและวิจารณ์ดังนี้

1. คำกล่าวปราศรัยมีสาระสำคัญ เหมาะสมกับโอกาสที่ปราศรัยหรือไม่โดยพิจารณาเนื้อเรื่อง เวลา และโอกาสว่าสอดคล้องเหมาะสมกันหรือไม่

2. คำกล่าวปราศรัยนั้นมีสาระสำคัญและความคิดที่เป็นประโยชน์ต่อผู้ฟังหรือไม่เพราะส่วนมากผู้กล่าวปราศรัย จะให้ข้อคิดส่วนตัวแก่ผู้ฟังซึ่งเห็นว่าเกี่ยวข้องกับโอกาสที่ปราศรัยนั้น

3. ผู้กล่าวปราศรัยใช้ภาษาได้ถูกต้อง เหมาะสมสละสลวย คมคายหรือใช้ภาษาดีหรือไม่อย่างไร

4.6 คำบรรยาย มีหลักเกณฑ์การพิจารณาและวิจารณ์ดังนี้

1. หัวข้อและเนื้อเรื่องของการบรรยายเหมาะสมกับสถานการณ์และผู้ฟังมากน้อยเพียงใด

2. สาระสำคัญของเรื่องที่บรรยายมีประโยชน์ต่อผู้ฟังและสังคมมากน้อยเพียงใด มีสิ่งใดที่จะนำไปใช้ให้เกิดประโยชน์ได้บ้าง

3. ผู้บรรยายมีความรู้และประสบการณ์ ในเรื่องที่บรรยายมากน้อยเพียงใดมีความน่าเชื่อถือหรือไม่

4. ภาษาที่ใช้ในการบรรยาย ถูกต้องตามหลักการใช้ภาษา เข้าใจง่ายชัดเจน หรือไม่

4.7 คำกล่าวอภิปราย การอภิปรายเป็นวิธีการระดมความคิดและแนวทางในการแก้ปัญหา ซึ่งเราจะได้ฟังกันเป็นประจำโดยเฉพาะจากรายการโทรทัศน์ และมีหลักเกณฑ์ในการพิจารณาและวิจารณ์ ดังนี้

1. พิจารณาจากความชัดเจนของประเด็นปัญหาที่จะอภิปราย ขอบข่ายของปัญหาเป็นอย่างไร มีข้อบกพร่องอย่างไร

2. ประเด็นปัญหาที่นามาอภิปราย น่าสนใจมากน้อยเพียงใดและมีความสอดคล้องเหมาะสมกับสถานการณ์ หรือไม่

3. ผู้อภิปรายมีคุณวุฒิ มีประสบการณ์เกี่ยวกับเรื่องที่จะอภิปรายหรือไม่มีส่วนเกี่ยวข้องกับประเด็นอภิปรายอย่างไร และมีความน่าเชื่อถือมากน้อยเพียงใด

4. ผู้อภิปรายได้ศึกษาค้นคว้า และรวบรวมข้อมูลความรู้มาชี้แจงประกอบได้มากน้อยเพียงพอเหมาะสมและน่าเชื่อถือหรือไม่

5. ผู้อภิปรายรับฟังความคิดเห็นของผู้ร่วมอภิปรายหรือไม่ มีการผูกขาดความคิดและการพูดเพียงคนเดียวหรือไม่

6. ผู้อภิปรายได้ข้อคิดและแนวทางอย่างมีเหตุมีผลมีข้อมูลหลักฐานหรือไม่ใช้อารมณ์ในการพูดอภิปรายหรือไม่

7. ภาษาที่ใช้ในการอภิปรายถูกต้องตามหลักการใช้ภาษา กระชับรัดกุมชัดเจนและเข้าใจง่าย

8. ผู้ฟังอภิปรายได้ศึกษารายละเอียดตามหัวข้ออภิปรายมาล่วงหน้าบ้างหรือไม่หากมีการศึกษาล่วงหน้าจะทาให้การวิจารณ์ได้สาระและดี

4.8 โอวาท มีหลักเกณฑ์การพิจารณาและวิจารณ์คือ

1. ผู้ให้โอวาทเป็นใคร มีคุณวุฒิมีหน้าที่เหมาะที่จะให้โอวาทหรือไม่

2. สาระสำคัญของเรื่องที่ให้โอวาทมีอะไรให้ข้อคิดเรื่องอะไร สอนอะไรมีแนวทางปฏิบัติอย่างไร

3. เรื่องที่ให้โอวาทมีความถูกต้อง มีเหตุมีผลสอดคล้องตามหลักวิชาการหรือไม่น่าเชื่อถือเพียงใด

4. มีเทคนิคและกลวิธีในการพูดโน้มน้าวจิตใจของผู้ฟังและมีการอ้างอิงคำคม สำนวน สุภาษิต หรือยกเรื่อง ยกเหตุการณ์มาประกอบอย่างไรบ้าง

5. ใช้ภาษาได้ดี ถูกต้องสละสลวย คมคาย ไพเราะ ประทับใจตอนไหนบ้าง