1. Қазақстан Республикасының аумағында азаматтық істер бойынша сот ісін жүргізу тәртібі Қазақстан Республикасының конституциялық заңдарында, Қазақстан Республикасының Конституциясына және халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған қағидаттары мен нормаларына негізделген Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексінде айқындалады. Азаматтық сот ісін жүргізу тәртібін реттейтін өзге де заңдардың ережелері осы Кодекске енгізілуге жатады.

      2. Қазақстан Республикасының халықаралық шарттық және өзге де міндеттемелері, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің және Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары азаматтық процестік құқықтың құрамдас бөлігі болып табылады.

      3. Қазақстан Республикасының азаматтық сот ісін жүргізу туралы заңнамасы азаматтық, отбасылық, еңбек, тұрғын үй, қаржы, шаруашылық, жер және басқа құқықтық қатынастардан туындайтын даулар бойынша істерді, сондай-ақ ерекше жүргізілетін істерді қарау тәртібін белгілейді


.Қазақстан Республикасының Конституциясынының 13 бабына сәйкес,
азаматтарға соттық қорғану құқығы мен бостандығына кепілдік берілген [1].
Конституциялық ережеге сәйкес, азаматтардың құқықтары мен бостандығын
қорғау үшін соттар істерді өз уақытында қарап, әділ шешім шығаруы тиіс.
Субъективтік құқықтар мен мүдделерді қорғау қажеттілігі тек қана осы
мүдделер мен құқықтар бұзылған немесе дауланған жағдайда ғана туындамайды.
Субъективтік (тұлғалық) құқық – тұлғалардың мүддесін қанағаттандыру
мақсатында құқық нормалары құқық тұлғаларына берген құқықтық мүмкіндіктері
[3]. Кейде субъективтік құқықтарды жүзеге асыру үшін негіз болып табылатын
мән-жайларды жүзеге асыра алмайды, себебі осы құқықтарды нақтылайтын
фактілер жоқ болғандықтан, оны тиісті дәлелдемелермен тексеруді, нақтылауды
талап етеді. Сондықтан да азаматтық іс жүргізуде мүдделі тұлғаға соттық
тәртіпте оның субъективтік құқықтарын жүзеге асыруға негіз болып табылатын
заңды фактілерді анықтауға мүмкіндік беретін сот өндірісінің түрі—ерекше іс
жүргізу бар.
Ерекше өндіріс талап өндірісі мен ерекше талап өндіріcімен
салыстырғанда өзінің құрамына кіретін істердің материалдық құқықтық
табиғатымен ерекшеленеді. Ерекше өндірістің мақсаты- арыз берушіде белгілі
бір құқықтардың немесе міндеттердің пайда болуы, өзгеруі немесе
тоқтатылуымен құқық нормаларын байланыстыратын мән-жайларды анықтау [4].
Азаматтық сот өндірісінің барлық үш түрі де АІЖК-нің ережелері бойынша
қарастырылады,өйткені онда белгілі бір азаматтық істі қарастыру бойынша
сот өндірісінің барлық түріне ортақ құқық нормалары бекітілген.
Ерекше өндіріс – азаматтық іс бойынша азаматтық сот өндірісінің үшінші
түрі ретінде процессуалдық ерекшелігімен мазмұндалады.
Ерекше іс жүргізу – мүдделі тұлға үшін жеке немесе мүліктік құқықтарын
жүзеге асыруға жағдай туғызу мақсатында даусыз субъективтік құқықтардың бар
болуын немесе жоқ болуын анықтау бойынша сот өндірісін жүргізу түрі.
Ерекше сот ісі қалған азаматтық сот істерімен өзара тығыз байланысты,
өзге азаматтық істер сияқты істерді қарау тәртібін анықтайтын істің жалпы
принциптеріне негізделеді.
Азаматтық сот өндірісінің негізін қалайтын ең негізгі нормативтік акті
бұл әрине 1999 жылы 13-шілдеде қабылданған Қазақстан Республикасының
Азаматтық іс жүргізу Кодексі, осы Кодексте азаматтық сот өндірісінің үш
түрі көрсетілген: талап өндірісі, ерекше талап өндірісі және ерекше
өндіріс.
Талап қоюмен жүргізілетін сот ісі – бұл соттың субъективті құқық немесе
азаматтық, отбасылық, еңбек, тұрғын үй, экологиялық, жер және өзге де
құқықтық қарым-қатынастардан туындайтын дауларды талқылау мен шешу бойынша
азаматтық іс жүргізу құқық нормаларымен реттелген іс-әрекет. Талап қоюмен
жүргізілетін сот ісі субъективті азаматтық құқықтар мен міндеттерді жүзеге
асыру бойынша жеке тұлғалар арасында дауды шешуге бағытталған.
Ерекше талап қоюмен жүргізілетін істер – бұл соттың мемлекеттік
органның, жергілікті өзін-өзі басқару органының, сайлау комиссиясының,
лауазымды адамдардың шешімімен, әрекетімен (немесе әрекетсіздігімен)
сайлану немесе сайлау, референдумға қатысу құқығы бұзылды деп санайтын
азаматтардың арыздары бойынша даулы мәселелерді талқылау мен шешуге
бағытталған іс жүргізу тәртібі.
Ерекше сот өндірісінде Қазақстан Республикасының азаматтық іс жүргізу
заңнамаларына сай даусыз мәселелерді талқылау мен шешуге бағытталған сот
өндірісінің бір түрі болып саналады.
Азаматтық сот өндірісінде талап өндірісі мен ерекше талап өндірісінің
өзара ұқсастығы бар, бұл екі сот өндірісі тараптар арасындағы даулы
мәселелерді талқылау мен шешуге бағытталған. Бұл екі сот өндірісінің
ерекшелігі талап өндірісінде азаматтар арасындағы субъективті құқық немесе
азаматтық, отбасылық, еңбек, тұрғын үй, экологиялық, жер және өзге де
құқықтық қарым-қатынастардан туындайтын дауларды талқылау мен шешу болса,
ал екінші сот өндірісі мемлекеттік органның, жергілікті өзін-өзі басқару
органының, сайлау комиссиясының, лауазымды адамдардың шешімімен, әрекетімен
( немесе әрекетсіздігімен) сайлану немесе сайлау, референдумға қатысу
құқығы бұзылды деп санайтын азаматтардың арыздары бойынша даулы мәселелерді
талқылау мен шешуге бағытталған. Бірінші сот өндірісімен екінші сот
өндірісінің айырмашылығы міне сонда, бірақ бұл сот өндірістерінің
процессуалдық іс жүргізушілік ережелерінің ешқандай айырмашылығы жоқ. Екі
сот өндірісінде де өзара даулы құқықтар мен мүдделер бойынша тараптардың
қақтығысы болады.

      Тараптар бірінші, апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттарда сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды (жанжалды) судьяның немесе медиатордың жәрдемдесуімен медиация тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы.

       Медиацияны өткізетін судья медиация өткізілетін күнді тағайындайды және тараптарға оның өткізілетін уақыты мен орны туралы хабарлайды. Судья медиацияны "Медиация туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес және АПК-те белгіленген ерекшеліктерді ескере отырып өткізеді.
      Тараптардың келісуімен істі медиацияны өткізген судья қарауы мүмкін.
      Бірінші сатыдағы сотта медиация өткізу үшін іс басқа судьяға беріледі. Тараптардың өтінішхаты бойынша медиацияны іс жүргізуінде іс жатқан судья өткізуі мүмкін.

      Дауды (жанжалды) реттеу туралы келісімге қол жеткізілмеген кезде істі одан әрі қарауды тараптардың келісуімен осы судья жалғастыруы мүмкін.

      Медиацияны аппеляциялық сатыдағы сотта өткізу үшін іс, әдетте, соттың алқалы құрамындағы судьялардың біріне беріледі.
      Сотта медиацияны өткізу хаттамасы жүргізілмейді.

       Егер дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісім сот актісін орындау сатысында жасалса, ол сот актісі орындалатын жер бойынша бірінші сатыдағы сотқа немесе аталған сот актісін шығарған сотқа бекітуге ұсынылады.

Дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу

      Тараптар АПК-ң 179-бабында көзделген қағидалар бойынша сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы. 

       Партисипативтік рәсім судьяның қатысуынсыз "Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес екі тарап адвокаттарының не заң консультанттары палатасының мүшелері болып табылатын адамдардың жәрдемдесуімен дауды реттеу бойынша тараптар арасында келіссөздер жүргізу арқылы өткізіледі.

Татуластыру рәсімдерін жүзеге асыруда судьяның нақты міндеттері де заңнамамен нақтыланды. Дауды бейбіт жолмен реттеуге жәрдемдесуді азаматтық сот ісін жүргізудің бірден бір міндеті ретінде бекіте отырып, судьяға талап арызды қабылдаған күннен бастап тараптарды татуластыру үшін тиісті шараларды қолданып, істі қараудың барлық сатыларында талапты түсіндіру жүктеліп отыр.

Сот тәжірибесі көрсетіп отырғандай, дауды татуластыру рәсімдері арқылы шешу азаматтық іс жүргізудің субъектілеріне тиімді және оң тұстары жетіп артылады. Біріншіден, дауды татуластыру рәсімдері арқылы реттеу сот шешіміне қарағанда тараптардың бітімге келуіне ықпалды, екіншіден, көп жағдайларда дау тараптардың заң нормаларын дұрыс түсінбеуінен туындап жатады, ал сол нормаларды соттың тиісті түрде түсіндіруі аталған рәсімдерді жасауға ықпал етіп, дауласушы тарапты ымыраға келтірері сөзсіз, үшіншіден татуласу рәсімдері тараптар арасындағы дауға ортақ келісіммен соңғы нүкте қоюдың алғы шарты, ал сот шешімі бір тарапты ғана қанағаттандыра алуы мүмкін, төртіншіден, бұл соттың және тараптардың уақытын, қаржысын үнемдейді. Бұл ретте айта кетерлігі татуластыру рәсімдері арқылы шешімін тапқан іс бойынша төленген мемлекеттік баж салығы тараптарға қайтарылады. Тағы бір тиімділігі, сотпен бекітілген қандай да бір келісім ерікті түрде орындалмаған жағдайда, тараптар атқару парағы арқылы мәжбүрлі түрде орындату туралы мәселені көтеруге құқығы бар.

         Татуласу рәсімдері дауласқан тарапты бітімгершілікке шақырып, дауды тату келісіммен шешуге, оларды татуластыруға, туындаған дауға байланысты уақыттары мен қаражаттарын үнемдеуге бағытталған және оның  жасалу, бекітілу және орындалу ерекшеліктері Азаматтық процестік кодексте нақты көрсетілген.

         Сот тараптардың татуласуы үшін шаралар қолданады, дауды процестің барлық сатыларында реттеуде оларға жәрдемдеседі. Тараптар татуласу келісімін, дауды медиация тәртібімен реттеу туралы келісімді немесе дауды партисипативтік рәсімдер тәртібімен реттеу туралы келісімді жасап, дауды өзара талаптардың толық көлемінде не бір бөлігінде реттелуімен тиімді. Татуласу рәсімдерін қолдана отырып дауды реттеу туралы өтінішхат, жария-құқықтық қатынастардан туындайтын істерден басқа, талап қою ісін жүргізудің кез-келген ісі бойынша берілуі мүмкін.

         Татуласу келісімі бірінші, апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттарда сот кеңесу бөлмесіне кеткенге дейінгі сот талқылауының кез келген сатысында, сондай-ақ сот актісінің орындалуы кезінде жасалуы мүмкін.  

         Татуласу келісімі жазбаша нысанда жасалады және оған тараптар немесе олардың өкілдері оларда сенімхатта арнайы көзделген татуласу келісімін жасауға өкілеттіктері болған кезде қол қояды. Татуласу келісімі оларды орындау мерзімі мен тәртібі көрсетіле отырып, тараптар келіскен шарттарды қамтуға тиіс. Татуласу келісімінде кейінге қалдыру немесе ұзарту мерзімдері көрсетіле отырып, жауапкердің міндеттемелерді орындауын кейінге қалдыру немесе ұзарту, талап ету құқығын басқаға беру, борышты толық немесе ішінара кешіру не мойындау, сот шығыстарын бөлу, татуласу келісімін мәжбүрлеп орындау туралы шарттар және заңға қайшы келмейтін өзге де шарттар қамтылуы мүмкін.  

         Сот тараптардың татуласу келісімін бекітуі туралы өтінішхатын сот отырысында қарап, татуласу келісімін жасаудың құқықтық салдарын ол бекітілгенге дейін тараптарға түсіндіреді. Сот қарау нәтижелері бойынша татуласу келісімін бекіту және іс бойынша іс жүргізуді тоқтату не татуласу келісімін бекітуден бас тарту туралы ұйғарым шығарады.  Егер татуласу келісімі заңға қайшы келсе немесе басқа да тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін бұзса, сот оны бекітпейді.

         Татуласу келісімін оны жасасқан тұлғалар осы келісімде көзделген тәртіппен және мерзімдерде ерікті түрде орындайды. Ерікті түрде орындалмаған татуласу келісімі татуласу келісімін жасасқан тұлғаның өтінішхаты бойынша сот берген атқару парағының негізінде мәжбүрлеп орындатуға жатады.

         Қорыта келе азаматтық процестік кодексте дауды келісім, бейбіт жолмен реттеуге, тараптардың татуласуы үшін, дауды татуласу келісімімен, медиация немесе партисипативтік рәсімдер тәртібімен реттеуге толық мүмкіншілік бар  және  дауласқан тарапқа оның тиімді тұстары айқын белгіленген.

      Шақыруда тараптар татуласу рәсімі (бітімгершілік келісім, медиация, партисипативтік рәсім) шеңберінде дауды (жанжалды) шешу құқығын түсіндіре отырып, сотқа талап қоюдың келіп түскені, татуласудың артықшылықтары туралы, сондай-ақ осы Кодекстің 73-бабының бірінші және екінші бөліктеріне сәйкес дәлелдемелерді өзара ашу және ұсыну құқығы туралы хабардар етіледі.

      Қамтамасыз ету шараларын қабылдау кезінде шақыру тиісті ұйғарым шығарылғаннан кейін жіберіледі.

Дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу

Тараптар бірінші, апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттарда сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды (жанжалды) судьяның немесе медиатордың жәрдемдесуімен медиация тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы.

Медиацияны өткізетін судья медиация өткізілетін күнді тағайындайды және тараптарға оның өткізілетін уақыты мен орны туралы хабарлайды. Судья медиацияны "Медиация туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес және осы Кодексте белгіленген ерекшеліктерді ескере отырып өткізеді.

Сот тараптардың өтінішхаты бойынша медиация рәсімін осы Кодекстің 150-бабының бірінші бөлігінде, осы баптың төртінші бөлігінде белгіленген мерзімдер шегінде кейінге қалдыруға және егер басқа тұлғалардың қатысуы дауды (жанжалды) реттеуге ықпал ететін болса, оларды медиацияға шақыруға құқылы.

Егер тараптар талап қою қабылданғанға дейін судьяның жәрдемдесуімен дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісімге қол жеткізбесе, іске қатысы бар материалдар осы Кодекстің 35-бабының жетінші бөлігінде көзделген тәртіппен басқа судьяның қарауына беріледі.

Тараптардың келісуімен істі медиацияны өткізген судья қарауы мүмкін.

Бірінші немесе апелляциялық сатыдағы соттың іс жүргізуінде жатқан іс бойынша судьяның жәрдемдесуімен дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы өтінішхат келіп түскен кезде сот іс бойынша іс жүргізуді осы Кодекстің 273-бабының 7) тармақшасына сәйкес он жұмыс күнінен аспайтын мерзімге тоқтата тұруға құқылы.

Бірінші сатыдағы сотта медиация өткізу үшін іс басқа судьяға беріледі. Тараптардың өтінішхаты бойынша медиацияны іс жүргізуінде іс жатқан судья өткізуі мүмкін.

Дауды (жанжалды) реттеу туралы келісімге қол жеткізілмеген кезде істі одан әрі қарауды тараптардың келісуімен осы судья жалғастыруы мүмкін.

Медиацияны аппеляциялық сатыдағы сотта өткізу үшін іс, әдетте, соттың алқалы құрамындағы судьялардың біріне беріледі.

Бірінші немесе апелляциялық сатыдағы соттың іс жүргізуінде жатқан іс бойынша медиатордың жәрдемдесуімен дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы өтінішхат келіп түскен және тараптардың медиатормен жасасқан шарты ұсынылған кезде сот іс бойынша іс жүргізуді осы Кодекстің 272-бабының 7) тармақшасына сәйкес бір айдан аспайтын мерзімге тоқтата тұруға міндетті.

Тараптардың дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы өтінішхаты, егер бұл қосымша процестік әрекеттерді және істі қарауды тоқтата тұруды талап етпесе, кассациялық сатыдағы сотта мәлімделуі мүмкін. Тараптар кассациялық сатыдағы сотта өтінішхатпен бірге бір мезгілде дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісімді ұсынуға тиіс.

Сотта медиацияны өткізу хаттамасы жүргізілмейді.

Егер дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісім сот актісін орындау сатысында жасалса, ол сот актісі орындалатын жер бойынша бірінші сатыдағы сотқа немесе аталған сот актісін шығарған сотқа бекітуге ұсынылады.

Дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу

Тараптар осы Кодекстің 179-бабында көзделген қағидалар бойынша сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы. 

Партисипативтік рәсім судьяның қатысуынсыз "Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес екі тарап адвокаттарының не заң консультанттары палатасының мүшелері болып табылатын адамдардың жәрдемдесуімен дауды реттеу бойынша тараптар арасында келіссөздер жүргізу арқылы өткізіледі.

►Талап қою арызы нысаны мен мазмұны бойынша Азаматтық Процестік Кодекстің 148 және 149-баптарының талаптарына сәйкес келуге тиіс.

► Сот тараптарды істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізуде қарау туралы ол қабылданған күннен бастап келесі жұмыс күнінен кешіктірмей электрондық пошта мекенжайы немесе ұялы байланыстың абоненттік нөмірі бойынша, сондай-ақ хабарламаның тіркелуін қамтамасыз ететін өзге де байланыс құралдарын пайдалана отырып хабардар етеді. Хабарламада сот тараптардың татуластыру рәсімдері шеңберінде дауды реттеуге құқылы

► Істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізуде қараумен келіспеген тараптар – хабарламаны алған күннен бастап он бес жұмыс күні ішінде сотқа жалпы тәртіппен қарау туралы өтінішхат, ал жауапкер құжаттар мен дәлелдемелерді қоса бере отырып, талап қоюға пікір (қарсылық) ұсынуға құқылы.

► Шешім шығарылғаннан кейін сотқа келіп түскен, дауды жалпы тәртіппен қарау туралы өтінішхат осы шешімнің күшін жою туралы арыз ретінде қабылданады және қаралады.

►Пікірді, дәлелдемелерді және өзге де құжаттарды ұсыну үшін сот белгілеген мерзімдер өткеннен кейін сот тараптарды шақырмастан, істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен электрондық форматта қарайды.

►қатысушылардың біреуінің келмеуі салдарынан істі осы сот отырысында қарау мүмкін емес деп таныған;

► істі талқылау кезінде қатысушылар тәртіпті жаппай бұзған;
► -қарсы талап қойылған;

►қосымша дәлелдемелерді ұсыну немесе талап ету қажет болған;

► төтенше мән-жайлар туындаған жағдайларда жол беріледі.
267-2-бап. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралатын істер

      1) егер талап қою бағасы заңды тұлғалар үшін – екі мың айлық есептік көрсеткіштен, дара кәсіпкерлер, азаматтар үшін бір мың айлық есептік көрсеткіштен аспаса, ақшаны өндіріп алу туралы талап қоюлар бойынша;

      2) талап қою бағасына қарамастан, талап қоюшы ұсынған, жауапкердің ақшалай міндеттемелерін белгілейтін құжаттарға және (немесе) шарт бойынша берешекті растайтын құжаттарға негізделген талап қоюлар бойынша істер оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралуға жатады.

      3. Алиментті өндіріп алу туралы дауларды қоспағанда, балалардың құқықтарын қозғайтын даулар бойынша істер оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралуға жатпайды.

      

      Татуласу келісімі бірінші, апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттарда сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін, сондай-ақ сот актісінің орындалуы кезінде жасалуы мүмкін.
    Татуласу келісімі басқа тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін бұза алмайды және заңға қайшы келмейді.
     Татуласу келісімін сот (судья) бекітеді.

Дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу

      Тараптар бірінші, апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттарда сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды (жанжалды) судьяның немесе медиатордың жәрдемдесуімен медиация тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы.

       Медиацияны өткізетін судья медиация өткізілетін күнді тағайындайды және тараптарға оның өткізілетін уақыты мен орны туралы хабарлайды. Судья медиацияны "Медиация туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес және АПК-те белгіленген ерекшеліктерді ескере отырып өткізеді.
      Тараптардың келісуімен істі медиацияны өткізген судья қарауы мүмкін.
      Бірінші сатыдағы сотта медиация өткізу үшін іс басқа судьяға беріледі. Тараптардың өтінішхаты бойынша медиацияны іс жүргізуінде іс жатқан судья өткізуі мүмкін.

      Дауды (жанжалды) реттеу туралы келісімге қол жеткізілмеген кезде істі одан әрі қарауды тараптардың келісуімен осы судья жалғастыруы мүмкін.

      Медиацияны аппеляциялық сатыдағы сотта өткізу үшін іс, әдетте, соттың алқалы құрамындағы судьялардың біріне беріледі.
      Сотта медиацияны өткізу хаттамасы жүргізілмейді.

       Егер дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісім сот актісін орындау сатысында жасалса, ол сот актісі орындалатын жер бойынша бірінші сатыдағы сотқа немесе аталған сот актісін шығарған сотқа бекітуге ұсынылады.

Дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу

      Тараптар АПК-ң 179-бабында көзделген қағидалар бойынша сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы. 

       Партисипативтік рәсім судьяның қатысуынсыз "Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес екі тарап адвокаттарының не заң консультанттары палатасының мүшелері болып табылатын адамдардың жәрдемдесуімен дауды реттеу бойынша тараптар арасында келіссөздер жүргізу арқылы өткізіледі.

267-1-бап. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібі

      1. Сот оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен істерді осы тарауда белгіленген ерекшеліктермен бірге осы Кодекстің 14-тарауының қағидалары бойынша қарайды.

      2. Судья оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен істерді талап қою қабылданған күннен бастап бір ай мерзімде қарайды. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен істерді қарау мерзімі ұзартылуға жатпайды.

      3. Сот, егер:

      1) тарап бұл туралы өтінішхат берсе;

      2) үшінші тұлғаның іске кіруі туралы өтінішхаты қанағаттандырылса;

      3) қарсы талап қою қабылданса;

      4) осы іс бойынша қабылданған сот актісімен басқа тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылуы мүмкін болса;

      5) дәлелдемелерді олардың тұрған жерінде қарап тексеру және зерттеу жүргізу, сараптама тағайындау немесе куәның айғақтарын тыңдау қажет болса;

      6) қосымша мән-жайларды анықтау немесе қосымша дәлелдемелерді зерттеу қажет болса, істі талап қою ісін жүргізу қағидалары бойынша қарауға көшеді, бұл туралы істі сот талқылауына дайындау туралы ұйғарымда көрсетеді.

      4. Істі сот талқылауына дайындау туралы ұйғарымда іске қатысатын адамдар жасауға тиіс әрекеттер мен осы әрекеттерді жасау мерзімдері көрсетіледі. Іс осы Кодексте тиісті санаттағы істер үшін белгіленген мерзімдерде қаралуға тиіс. Істі қарау мерзімі талап қою қабылданған күннен бастап есептеледі.

      5. Егер бір мезгілде бірнеше талап мәлімделсе, оның біреуі немесе одан да көбі осы Кодекстің 267-2-бабында көрсетілген тізбеге сәйкес келмесе және сот осы талаптарды жеке іс жүргізуде бөліп қарамаса, олар осы Кодекстің 14-тарауында белгіленген тәртіппен қаралады.

267-2-бап. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралатын істер

      1. Мынадай:

      1) егер талап қою бағасы заңды тұлғалар үшін – екі мың айлық есептік көрсеткіштен, дара кәсіпкерлер, азаматтар үшін бір мың айлық есептік көрсеткіштен аспаса, ақшаны өндіріп алу туралы талап қоюлар бойынша;

      2) талап қою бағасына қарамастан, талап қоюшы ұсынған, жауапкердің ақшалай міндеттемелерін белгілейтін құжаттарға және (немесе) шарт бойынша берешекті растайтын құжаттарға негізделген талап қоюлар бойынша істер оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралуға жатады.

      2. Егер осы Кодекстің 267-1-бабы үшінші бөлігінің 1), 2), 3) және 4) тармақшаларында көрсетілген мән-жайлар болмаса, талап қою ісін жүргізудің өзге де істері тараптардың өтінішхаты бойынша немесе соттың бастамасы бойынша оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралуы мүмкін.

      3. Алиментті өндіріп алу туралы дауларды қоспағанда, балалардың құқықтарын қозғайтын даулар бойынша істер оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралуға жатпайды.

      4. Осы баптың бірінші бөлігінде санамаланған талап қою талаптары оларды оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізуде қарау көрсетілмей қойылған кезде олар осы тараудың қағидалары бойынша қаралады.

267-3-бап. Істерді оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қараудың ерекшеліктері

      1. Талап қою нысаны мен мазмұны бойынша осы Кодекстің 148 және 149-баптарының талаптарына сәйкес келуге тиіс.

      2. Сот тараптарды істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізуде қарау туралы ол қабылданған күннен бастап келесі жұмыс күнінен кешіктірмей электрондық пошта мекенжайы немесе ұялы байланыстың абоненттік нөмірі бойынша, сондай-ақ хабарламаның тіркелуін қамтамасыз ететін өзге де байланыс құралдарын пайдалана отырып хабардар етеді.

      Хабарламада сот тараптардың татуластыру рәсімдері шеңберінде дауды реттеуге құқығы туралы, сондай-ақ осы Кодекстің 73-бабының бірінші және екінші бөліктеріне сәйкес дәлелдемелерді өзара ашу және ұсыну құқығы туралы көрсетеді.

      3. Істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізуде қараумен келіспеген тараптар – хабарламаны алған күннен бастап он бес жұмыс күні ішінде сотқа дауды талап қою ісін жүргізу қағидалары бойынша жалпы тәртіппен қарау туралы өтінішхат, ал жауапкер құжаттар мен дәлелдемелерді қоса бере отырып, талап қоюға пікір (қарсылық) ұсынуға құқылы.

      4. Шешім шығарылғаннан кейін сотқа келіп түскен, дауды жалпы тәртіппен қарау туралы өтінішхат осы шешімнің күшін жою туралы арыз ретінде қабылданады және қаралады.

      5. Пікірді, дәлелдемелерді және өзге де құжаттарды ұсыну үшін сот белгілеген мерзімдер өткеннен кейін сот тараптарды шақырмастан, істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен электрондық форматта қарайды.

      6. Осы Кодекстің 267-1-бабының екінші бөлігінде белгіленген мерзімдер сақталған кезде сот осы Кодекстің 267-1-бабы үшінші бөлігінің 5) және 6) тармақшаларында көзделген жекелеген процестік әрекеттерді жүргізуге құқылы.

      Жекелеген процестік әрекеттер жүргізілгеннен кейін оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізуді одан әрі жүзеге асыру қосымша ұйғарымдар шығарылмастан жалғасады.

      7. Сот тараптар ұсынған құжаттарда жазылған түсініктемелерді, қарсылықтарды және (немесе) дәлелдемелерді зерттейді және шешім қабылдайды.

      8. Істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қарау кезінде осы Кодекстің 26-тарауында және 198-бабында көзделген қағидалар қолданылмайды.

267-4-бап. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралған іс бойынша шешім

      1. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралған іс бойынша сот кіріспе және қарар бөліктерден тұратын шешім шығарады. Сот шешімінің көшірмесі тараптарға оның алынғанын тіркеуді қамтамасыз ететін байланыс құралдары пайдаланыла отырып жіберіледі не шешім шығарылған күннен бастап үш жұмыс күнінен кешіктірілмей беріледі.

      Сот тараптың шешім заңды күшіне енгенге дейін мәлімдеген жазбаша өтінішхаты бойынша не өзінің бастамасы бойынша кіріспе, уәждеу және қарар бөліктерден тұратын шешімді дайындайды.

      2. Жауапкер оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен шешім шығарған сотқа сот шешімінің көшірмелерін алған күннен бастап бес жұмыс күні ішінде осы шешімнің күшін жою туралы арыз беруге құқылы. Арыз, егер жауапкер талап қоюдың келіп түскені және оның оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралатыны туралы тиісті түрде хабарландырылмаған және шешімнің мазмұнына әсер ете алатын пікірді, сондай-ақ дәлелдемелерді ұсына алмаған жағдайда беріледі.

      3. Шешімнің күшін жою туралы арызды сот ол сотқа келіп түскен күннен бастап он жұмыс күні ішінде қарайды.

      Осы баптың екінші бөлігінде көрсетілген негіздердің жиынтығы болған кезде сот істі мәні бойынша қарауды қайта бастай отырып, шешімнің күшін жою туралы ұйғарым шығарады, ол шағым жасалуға жатпайды.

      Шешімнің күшін жоюдан бас тартылған жағдайда сот арызды қанағаттандырудан бас тарту туралы ұйғарым шығарады.

      Судья шешімнің күшін жоюдан бас тарту туралы ұйғарыммен бірге, егер бұрын мұндай шешім берілмеген болса, тараптарға кіріспе, уәждеу және қарар бөліктерден тұратын шешімді беруге міндетті.

      4. Шешімге – осы шешімнің күшін жою туралы арыз беру мерзімі өткеннен кейін, ал егер арыз берілген жағдайда, сот осы арызды қанағаттандырудан бас тарту туралы ұйғарым шығарғаннан кейін бір ай мерзімде апелляциялық шағым берілуі, прокурор апелляциялық өтінішхат келтіруі мүмкін.

      5. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен тараптар ұсынған құжаттар бойынша тараптарды шақырмастан, осы Кодекстің 277 және 279-баптарында белгіленген негіздер бойынша іс бойынша іс жүргізу тоқтатылуы, арыз қараусыз қалдырылуы мүмкін.

Татуласу келісімі (әлемдік мәміле) - тараптар дауды тоқтататын немесе өздерінің құқықтық қатынастарындағы өзге де белгісіздікті өзара беру, олар үшін қолайлы шарттар (басқаға беру) арқылы жоятын шарт.

Басқаша айтқанда, бітімгершілік келісім - бұл тараптар сот дауын тоқтатып, жаңа құқықтар мен міндеттерді белгілейтін қарапайым азаматтық-құқықтық келісім.

Татуластыру рәсімдері, тараптардың татуласуы, татуласу келісімін жасау,

татуласу келісімінің нысаны мен мазмұны

Татуластыру рәсімдері Кодекстің 174-182 баптарымен қамтылған.

Кодекстің нақты талаптарына тоқталатын болсақ: сот тараптардың татуласуы

үшін шаралар қолданады, дауды процестің барлық сатыларында реттеуде

оларға жәрдемдеседі. Тараптар татуласу келісімін, дауды (жанжалды)

медиация тәртібімен реттеу туралы келісімді немесе дауды партисипативтік

рәсімдер тәртібімен реттеу туралы келісімді жасап не осы Кодексте

белгіленген тәртіппен өзге де тәсілдерді пайдалана отырып, дауды өзара

талаптардың толық көлемінде не бір бөлігінде реттей алады. Татуласу

рәсімдерін қолдана отырып дауды реттеу туралы өтінішхат, егер осы

Кодексте немесе заңда өзгеше көзделмесе, жария-құқықтық қатынастардан

туындайтын істерден басқа, талап қою ісін жүргізудің кез -келген ісі бойынша

берілуі мүмкін. Татуласу келісімін сот бекітеді.

Сонымен қатар, татуласу келісімі басқа тұлғалардың құқықтары мен заңды

мүдделерін бұзбауға және заңға қайшы келмеуге тиіс.

Татуласу келісімі жазбаша нысанда жасалады және оған тараптар немесе

олардың өкілдері оларда сенімхатта арнайы көзделген татуласу келісімін

жасауға өкілеттіктері болған кезде қол қоя алады.

Татуласу келісімінде кейінге қалдыру немесе ұзарту мерзімдері көрсетіле

отырып, жауапкердің міндеттемелерді орындауын кейінге қалдыру немесе

ұзарту, талап ету құқығын басқаға беру, борышты толық немесе ішінара

кешіру не мойындау, сот шығыстарын бөлу, татуласу келісімін мәжбүрлеп

орындау туралы шарттар және заңға қайшы келмейтін өзге де шарттар

қамтылуы мүмкін.

Осы тарауда көзделген тағы бір жағдай татуласу келісімін оны жасасқан

тұлғалар осы келісімде көзделген тәртіппен және мерзімдерде ерікті түрде

орындайды, егер орындалмаған татуласу келісімін жасасқан тұлғаның

өтінішхаты бойынша сот берген атқару парағының негізінде мәжбүрлеп

орындатуға жатады.

Дауды сот шешімінсіз татуластыру рәсімдері арқылы шешудің тағы бір түрі -

дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу.

Азаматтық істер бойынша дауды медиация арқылы реттеу қолданыстағы

Медиация туралы Қазақстан Республикасы Заңының және Қазақстан

Республикасының Азаматтық процестік Кодексінің 176, 177 баптарының

талаптарына сәйкес жүргізіледі.

Мұндай реттеуді кәсіби медиатор немесе тараптардың өтінішхаты бойынша

медиацияны іс жүргізуінде іс жатқан судья өткізуі мүмкін. Егер дауды

(жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісім сот актісін орындау

сатысында жасалса, ол сот актісінің орындалатын орны бойынша бірінші

сатыдағы сотқа немесе көрсетілген сот актісін қабылдаған сотқа бекітуге

ұсынылады.

Жоғарыда аталған азаматтық іс бойынша дауды партисипативтік рәсім

тәртібімен реттеуге тоқталсақ, тараптар сот кеңесу бөлмесіне кеткенге дейін

дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты

мәлімдеуге құқылы. Партисипативтік рәсім екі тараптың да адвокаттарының

дауды реттеуге жәрдемдесуімен тараптар арасында келіссөздер жүргізу

арқылы судьяның қатысуынсыз өткізіледі.

Тараптар татуласу келісімін жасасса немесе дауды (жанжалды) медиация

тәртібімен реттеу туралы келісім, дауды партисипативтік рәсім тәртібімен

реттеу туралы келісім жасап, оны сот бекіткеннен кейін, қозғалған iс бойынша

іс жүргізу тоқтатылады (қысқартылады).

Дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісім, дауды

партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы келісім жасаудың тараптарға

тиімділігі, олардың талап беру кезінде мемлекеттік бюджетке төлеген

мемлекеттік баж сомалары қайтарылады.

Статистикалық мәліметке жүгінетін болсақ, 2016 жылдың қаңтарында Ақтау

қаласы № 2 сотында 8 709 іс қаралып, аяқталды, оның ішінде 195 азаматтық

іс бойынша дау медиация тәртібімен, 79 іс бойынша дау татуласу келісімімен

шешілген.

Мысалы, Ақтау қаласы №2 сотында И.- деген азаматтың Е.- және Б. - деген

азаматтарға берген жол-көлік оқиғасы бойынша автокөлігіне келтірілген

шығынды өндіру туралы дау медиация тәртібімен шешілді.

Талапкер талап арызында өзіне келген 188 050 теңге шығынды өндіруді

сұрап, ол жөнінде тиісті дәлелдемелерді сотқа ұсынды. Алайда, сот

мәжілісінде тараптар дау медиация тәртібімен реттеу барысында талапкер

өзіне келген 188 050 теңге шығын көлемін 150 000 теңгеге дейін азайтып, ол

соманы 3 айдың ішінде бөліп төлеуге жауапкерлерге мүмкіндік берді.

Екінші мысал, М.-деген азаматша Н.-деген азаматқа берген ортақ меншіктегі

пәтердің (14) үлесін өндіру туралы талап арыз істі сот талқылауына әзірлеу

жүргізу барысында медиация тәртібімен шешілді.

Талапкер сотқа жүгінген талап арызында, ортақ меншіктегі Ақтау қаласы, 27-

53-43 пәтердің (14) үлесін 7 019 250 теңге өндіруді сұраған.

Алайда, сот мәжілісінде тараптар дау медиация тәртібімен реттеу барысында

талапкер талабының мөлшерін 3 500 000 теңгеге азайтып, ол соманы 28

қаңтар 2017 жылға дейін төлеуге мүмкіндік берді.

Көрсетілген жағдайлардан дауды татуластыру рәсімдері арқылы шешу

кезінде тараптарға өздеріне тиімді және ыңғайлы жағдайларды бір -бірімен

келісуге мүмкіндік болатындығы көрінеді.

Азаматтық істер бойынша дауды татуластыру рәсімдері арқылы реттеу

мәселесі Ақтау қаласы №2 сотының ұжымында үнемі талқыланып, басты

назарда болады және азаматтар, кәсіби медиаторлар, адвокаттар алқасы,

мемлекеттік органдар, қоғамдық ұйымдар, БАҚ өкілдерінің қатыуларымен

семинарлар, дөңгелек үстелдер өткізіліп отырады.

Қазіргі таңда Еліміздің мақсаты - еркiндiк, теңдiк және татулық мұраттарына

берiлген бейбiтшiл азаматтық қоғам құру. Бұл жағдайда жеке және заңды

тұлғалардың арасында туындаған даулар бітімгершілікпен, немесе медиация,

партисипативтік тәртібімен келісім арқылы шешіліп жатса, дауласқан

тараптардың ұтпаса, ұтылмасы анық, сондай-ақ алдағы уақытта

араларындағы сыйластықтың нығайуына бірден - бір септігін тигізеді.

Сот тараптардың татуласуы үшін шаралар қолданады, дауды процестің

барлық сатыларында реттеуде оларға жәрдемдеседі.

      Облыстық және оған теңестірілген сот тараптардың келісуімен осы облыстың аудандық (қалалық) соттары мен оларға теңестірілген соттарының іс жүргізуіндегі біртекті істердің бірін талап ете алады, өз іс жүргізуіне қабылдай алады, бірінші сатыдағы соттың қағидалары бойынша қарай алады және шеше алады.
28-1-бап. Азаматтық істердің Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының соттылығына жатқызылуы

 Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу туралы   13-тарауға өзгерістер мен толықтыру енгізілді және 21-1-тарау. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу бойынша қаралатын болады

Бітімгершілік келісімі- Татуласу келісімі

      Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты тараптардың келісуімен аудандық (қалалық), облыстық және оларға теңестірілген соттардың іс жүргізуіндегі біртекті істердің бірін талап ете алады, өз іс жүргізуіне қабылдай алады, бірінші сатыдағы соттың қағидалары бойынша қарай алады және шеше алады.

  

Бүкіл мәтін бойынша "талап қоюды (арыз)", "Талап қою (арыз)", "талап қою арызы (арыз)", "талап қою арызын", "талап арызды", "талап қоюды (арызды)", "талап қоюдан (арыздан)", "талап қою арызына", "талап арыз", "талап қою арызы", "Талап қою арызының", "Талап қою арызы", "талап арызда", "Талап арызға", "Талап қою арызына", "талап қою арызының", "талап арызға", "Талап қою арызын", "Талап арызды", "талап қою арызында", "талап арыздың", "талап қою арызымен", "анықталса, арызды қараусыз қалдырады", "Талап қою арызын қарау үшін", "Талап қою арыздарын", "талап қою арыздарын" деген сөздер тиісінше "талап қоюды", "Талап қою", "талап қою", "талап қоюды", "талап қоюды", "талап қоюды", "талап қоюдан", "талап қоюға", "талап қою", "талап қою", "Талап қоюдың", "Талап қою", "талап қоюда", "Талап қоюға", "Талап қоюға", "талап қоюдың", "талап қоюға", "Талап қоюды", "Талап қоюды", "талап қоюда", "талап қоюдың", "талап қоюмен", "анықталса, талап қоюды қараусыз қалдырады", "Өтінішті қараусыз", "Талап қоюларды", "талап қоюларды" деген сөздермен ауыстырылды.

Татуласу келісімі бірінші, апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттарда сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін, сондай-ақ сот актісінің орындалуы кезінде жасалуы мүмкін.Татуласу келісімі басқа тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін бұза алмайды және заңға қайшы келмейді.Татуласу келісімін сот (судья) бекітеді.

Дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу
Тараптар бірінші, апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттарда сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды (жанжалды) судьяның немесе медиатордың жәрдемдесуімен медиация тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы.

Медиацияны өткізетін судья медиация өткізілетін күнді тағайындайды және тараптарға оның өткізілетін уақыты мен орны туралы хабарлайды. Судья медиацияны "Медиация туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес және АПК-те белгіленген ерекшеліктерді ескере отырып өткізеді.
Тараптардың келісуімен істі медиацияны өткізген судья қарауы мүмкін.
Бірінші сатыдағы сотта медиация өткізу үшін іс басқа судьяға беріледі. Тараптардың өтінішхаты бойынша медиацияны іс жүргізуінде іс жатқан судья өткізуі мүмкін.

 Дауды (жанжалды) реттеу туралы келісімге қол жеткізілмеген кезде істі одан әрі қарауды тараптардың келісуімен осы судья жалғастыруы мүмкін.

  Медиацияны аппеляциялық сатыдағы сотта өткізу үшін іс, әдетте, соттың алқалы құрамындағы судьялардың біріне беріледі.
 Сотта медиацияны өткізу хаттамасы жүргізілмейді.

  Егер дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісім сот актісін орындау сатысында жасалса, ол сот актісі орындалатын жер бойынша бірінші сатыдағы сотқа немесе аталған сот актісін шығарған сотқа бекітуге ұсынылады.

Дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу
Тараптар АПК-ң 179-бабында көзделген қағидалар бойынша сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы. 

 Партисипативтік рәсім судьяның қатысуынсыз "Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес екі тарап адвокаттарының не заң консультанттары палатасының мүшелері болып табылатын адамдардың жәрдемдесуімен дауды реттеу бойынша тараптар арасында келіссөздер жүргізу арқылы өткізіледі.

      Татуласу келісімі бірінші, апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттарда сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін, сондай-ақ сот актісінің орындалуы кезінде жасалуы мүмкін.

    Татуласу келісімі басқа тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін бұза алмайды және заңға қайшы келмейді.

     Татуласу келісімін сот (судья) бекітеді.

Дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу

      Тараптар бірінші, апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттарда сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды (жанжалды) судьяның немесе медиатордың жәрдемдесуімен медиация тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы.

       Медиацияны өткізетін судья медиация өткізілетін күнді тағайындайды және тараптарға оның өткізілетін уақыты мен орны туралы хабарлайды. Судья медиацияны "Медиация туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес және АПК-те белгіленген ерекшеліктерді ескере отырып өткізеді.

      Тараптардың келісуімен істі медиацияны өткізген судья қарауы мүмкін.

      Бірінші сатыдағы сотта медиация өткізу үшін іс басқа судьяға беріледі. Тараптардың өтінішхаты бойынша медиацияны іс жүргізуінде іс жатқан судья өткізуі мүмкін.

      Дауды (жанжалды) реттеу туралы келісімге қол жеткізілмеген кезде істі одан әрі қарауды тараптардың келісуімен осы судья жалғастыруы мүмкін.

      Медиацияны аппеляциялық сатыдағы сотта өткізу үшін іс, әдетте, соттың алқалы құрамындағы судьялардың біріне беріледі.

      Сотта медиацияны өткізу хаттамасы жүргізілмейді.

       Егер дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісім сот актісін орындау сатысында жасалса, ол сот актісі орындалатын жер бойынша бірінші сатыдағы сотқа немесе аталған сот актісін шығарған сотқа бекітуге ұсынылады.

Дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу

      Тараптар АПК-ң 179-бабында көзделген қағидалар бойынша сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы. 

       Партисипативтік рәсім судьяның қатысуынсыз "Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес екі тарап адвокаттарының не заң консультанттары палатасының мүшелері болып табылатын адамдардың жәрдемдесуімен дауды реттеу бойынша тараптар арасында келіссөздер жүргізу арқылы өткізіледі.

      Облыстық және оған теңестірілген сот тараптардың келісуімен осы облыстың аудандық (қалалық) соттары мен оларға теңестірілген соттарының іс жүргізуіндегі біртекті істердің бірін талап ете алады, өз іс жүргізуіне қабылдай алады, бірінші сатыдағы соттың қағидалары бойынша қарай алады және шеше алады.

28-1-бап. Азаматтық істердің Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының соттылығына жатқызылуы

 Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу туралы   13-тарауға өзгерістер мен толықтыру енгізілді және 21-1-тарау. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу бойынша қаралатын болады

      Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты тараптардың келісуімен аудандық (қалалық), облыстық және оларға теңестірілген соттардың іс жүргізуіндегі біртекті істердің бірін талап ете алады, өз іс жүргізуіне қабылдай алады, бірінші сатыдағы соттың қағидалары бойынша қарай алады және шеше алады.

  

Бүкіл мәтін бойынша "талап қоюды (арыз)", "Талап қою (арыз)", "талап қою арызы (арыз)", "талап қою арызын", "талап арызды", "талап қоюды (арызды)", "талап қоюдан (арыздан)", "талап қою арызына", "талап арыз", "талап қою арызы", "Талап қою арызының", "Талап қою арызы", "талап арызда", "Талап арызға", "Талап қою арызына", "талап қою арызының", "талап арызға", "Талап қою арызын", "Талап арызды", "талап қою арызында", "талап арыздың", "талап қою арызымен", "анықталса, арызды қараусыз қалдырады", "Талап қою арызын қарау үшін", "Талап қою арыздарын", "талап қою арыздарын" деген сөздер тиісінше "талап қоюды", "Талап қою", "талап қою", "талап қоюды", "талап қоюды", "талап қоюды", "талап қоюдан", "талап қоюға", "талап қою", "талап қою", "Талап қоюдың", "Талап қою", "талап қоюда", "Талап қоюға", "Талап қоюға", "талап қоюдың", "талап қоюға", "Талап қоюды", "Талап қоюды", "талап қоюда", "талап қоюдың", "талап қоюмен", "анықталса, талап қоюды қараусыз қалдырады", "Өтінішті қараусыз", "Талап қоюларды", "талап қоюларды" деген сөздермен ауыстырылды.

►Талап қою арызы нысаны мен мазмұны бойынша Азаматтық Процестік Кодекстің 148 және 149-баптарының талаптарына сәйкес келуге тиіс.

► Сот тараптарды істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізуде қарау туралы ол қабылданған күннен бастап келесі жұмыс күнінен кешіктірмей электрондық пошта мекенжайы немесе ұялы байланыстың абоненттік нөмірі бойынша, сондай-ақ хабарламаның тіркелуін қамтамасыз ететін өзге де байланыс құралдарын пайдалана отырып хабардар етеді. Хабарламада сот тараптардың татуластыру рәсімдері шеңберінде дауды реттеуге құқылы

► Істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізуде қараумен келіспеген тараптар – хабарламаны алған күннен бастап он бес жұмыс күні ішінде сотқа жалпы тәртіппен қарау туралы өтінішхат, ал жауапкер құжаттар мен дәлелдемелерді қоса бере отырып, талап қоюға пікір (қарсылық) ұсынуға құқылы.

► Шешім шығарылғаннан кейін сотқа келіп түскен, дауды жалпы тәртіппен қарау туралы өтінішхат осы шешімнің күшін жою туралы арыз ретінде қабылданады және қаралады.

►Пікірді, дәлелдемелерді және өзге де құжаттарды ұсыну үшін сот белгілеген мерзімдер өткеннен кейін сот тараптарды шақырмастан, істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен электрондық форматта қарайды.

►қатысушылардың біреуінің келмеуі салдарынан істі осы сот отырысында қарау мүмкін емес деп таныған;

► істі талқылау кезінде қатысушылар тәртіпті жаппай бұзған;
► -қарсы талап қойылған;

►қосымша дәлелдемелерді ұсыну немесе талап ету қажет болған;

► төтенше мән-жайлар туындаған жағдайларда жол беріледі.
267-2-бап. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралатын істер

      1) егер талап қою бағасы заңды тұлғалар үшін – екі мың айлық есептік көрсеткіштен, дара кәсіпкерлер, азаматтар үшін бір мың айлық есептік көрсеткіштен аспаса, ақшаны өндіріп алу туралы талап қоюлар бойынша;

      2) талап қою бағасына қарамастан, талап қоюшы ұсынған, жауапкердің ақшалай міндеттемелерін белгілейтін құжаттарға және (немесе) шарт бойынша берешекті растайтын құжаттарға негізделген талап қоюлар бойынша істер оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралуға жатады.

      3. Алиментті өндіріп алу туралы дауларды қоспағанда, балалардың құқықтарын қозғайтын даулар бойынша істер оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралуға жатпайды.

►Талап қою арызы нысаны мен мазмұны бойынша Азаматтық Процестік Кодекстің 148 және 149-баптарының талаптарына сәйкес келуге тиіс.

► Сот тараптарды істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізуде қарау туралы ол қабылданған күннен бастап келесі жұмыс күнінен кешіктірмей электрондық пошта мекенжайы немесе ұялы байланыстың абоненттік нөмірі бойынша, сондай-ақ хабарламаның тіркелуін қамтамасыз ететін өзге де байланыс құралдарын пайдалана отырып хабардар етеді. Хабарламада сот тараптардың татуластыру рәсімдері шеңберінде дауды реттеуге құқылы

► Істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізуде қараумен келіспеген тараптар – хабарламаны алған күннен бастап он бес жұмыс күні ішінде сотқа жалпы тәртіппен қарау туралы өтінішхат, ал жауапкер құжаттар мен дәлелдемелерді қоса бере отырып, талап қоюға пікір (қарсылық) ұсынуға құқылы.

► Шешім шығарылғаннан кейін сотқа келіп түскен, дауды жалпы тәртіппен қарау туралы өтінішхат осы шешімнің күшін жою туралы арыз ретінде қабылданады және қаралады.

►Пікірді, дәлелдемелерді және өзге де құжаттарды ұсыну үшін сот белгілеген мерзімдер өткеннен кейін сот тараптарды шақырмастан, істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен электрондық форматта қарайды.

►қатысушылардың біреуінің келмеуі салдарынан істі осы сот отырысында қарау мүмкін емес деп таныған;

► істі талқылау кезінде қатысушылар тәртіпті жаппай бұзған;
► -қарсы талап қойылған;

►қосымша дәлелдемелерді ұсыну немесе талап ету қажет болған;

► төтенше мән-жайлар туындаған жағдайларда жол беріледі.
267-2-бап. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралатын істер

      1) егер талап қою бағасы заңды тұлғалар үшін – екі мың айлық есептік көрсеткіштен, дара кәсіпкерлер, азаматтар үшін бір мың айлық есептік көрсеткіштен аспаса, ақшаны өндіріп алу туралы талап қоюлар бойынша;

      2) талап қою бағасына қарамастан, талап қоюшы ұсынған, жауапкердің ақшалай міндеттемелерін белгілейтін құжаттарға және (немесе) шарт бойынша берешекті растайтын құжаттарға негізделген талап қоюлар бойынша істер оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралуға жатады.

      3. Алиментті өндіріп алу туралы дауларды қоспағанда, балалардың құқықтарын қозғайтын даулар бойынша істер оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралуға жатпайды.

      1) тарап бұл туралы өтінішхат берсе;

      2) үшінші тұлғаның іске кіруі туралы өтінішхаты қанағаттандырылса;

      3) қарсы талап қою қабылданса;

      4) осы іс бойынша қабылданған сот актісімен басқа тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылуы мүмкін болса;

      5) дәлелдемелерді олардың тұрған жерінде қарап тексеру және зерттеу жүргізу, сараптама тағайындау немесе куәның айғақтарын тыңдау қажет болса;

      6) қосымша мән-жайларды анықтау немесе қосымша дәлелдемелерді зерттеу қажет болса, істі талап қою ісін жүргізу қағидалары бойынша қарауға көшеді, бұл туралы істі сот талқылауына дайындау туралы ұйғарымда көрсетеді. Істі сот талқылауына дайындау туралы ұйғарымда іске қатысатын адамдар жасауға тиіс әрекеттер мен осы әрекеттерді жасау мерзімдері көрсетіледі. Іс осы Кодексте тиісті санаттағы істер үшін белгіленген мерзімдерде қаралуға тиіс. Істі қарау мерзімі талап қою қабылданған күннен бастап есептеледі. Әрбір істі мұндай тәртіппен қараудағы негізгі мақсат - іс бойынша тараптарды сот отырысына шақырмай, сот отырысын өткізбей, олардың алдын ала ұсынған дәлелдемелерін судьяның жеке, ішкі пайымын басшылыққа ала отырып шешім қабылдауына мүмкіндік туғызу. Ең бастысы судья азаматтық процестік кодекстің 13-тарауының талаптарын, қос тарапқа барынша түсіндіріп, жауапкердің өзі негіздейтін құжаттар мен дәлелдемелерді беруі үшін мерзім белгілейді. Пікірді, дәлелдемелерді және өзге де құжаттарды ұсыну үшін сот белгілеген мерзімдер өткеннен кейін тараптарды шақырмай-ақ, істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қарайды. Яғни, сот шешімді қабылдаған кезде тараптардың ұсынған түсініктеме, қарсылық және дәлелдемелерін басшылыққа алады. Істі оңайлатылған іс жүргізу тәртібімен қарау барысында әдеттегідей сот мәжілісінің хаттамасы жүргізілмейді және істерді оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қарау мерзімі ұзартылуға жатпайды. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қарауға жататын істер санаты: талап қою бағасы заңды тұлғалар үшін - жеті жүз айлық есептік көрсеткіштен, жеке кәсіпкерлер, азаматтар үшін - екі жүз айлық есептік көрсеткіштен аспаса, ақша сомаларын өндіріп алу туралы талап қою арыздары бойынша; талап қою бағасына қарамастан, талап қоюшы ұсынған, жауапкердің ақшалай міндеттемелерін белгілейтін құжаттарға және (немесе) шарт бойынша берешекті растайтын құжаттарға негізделген талап қою арыздары бойынша; заңда белгіленген немесе шартта көзделген жағдайларда сотқа дейін реттеу тәртібімен жасалған сақтандыру даулары және банктік қарыз шарттарынан туындайтын даулар бойынша келісімдерді орындау туралы; заңда белгіленген немесе шартта көзделген жағдайларда сотқа дейін реттеу тәртібімен жасалған неке-отбасылық қатынастар саласындағы даулар бойынша келісімдерді орындау туралы; азаматтың абыройына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне және заңды тұлғаның іскерлік беделін түсіретін мәліметтерді теріске шығаруды не бұқаралық ақпарат құралында жауапты жариялау туралы даулар бойынша келісімдерді орындау туралы; заңда белгіленген немесе шартта көзделген жағдайларда дауларды сотқа дейін реттеу тәртібімен жасалған өзге де келісімдерді орындау туралы істер оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралуға жатады. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралатын іс бойынша қысқаша шешім шығарылады. Шығарылған сот шешімінің көшірмелері тараптарға шешім шығарылған күннен бастап бес жұмыс күнінен кешіктірілмей берілуі тиіс. Жауапкер шығарылған шешіммен келіспеген жағдайда, сот шешімінің көшірмесін алған күннен бастап бес жұмыс күні ішінде шешімнің күшін жою туралы арыз беруге құқылы. Арыз мынадай жағдайларда беріледі. Егер, жауапкер талап қою арызының келіп түскенінен хабарсыз болып, істің оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралатынынан ақпарат алмаса, оның өз мүддесін қорғап арыз жазуға құқығы бар. Сондай-ақ, шешімнің мазмұнына әсер ете алатын дәлелдемелерді ұсына алмаған жағдайда да жауапкер өз мүмкіндігін пайдалануға құқылы. Бүгінде соттарда аталған іс жүргізу тәртібімен істер қаралып, оң нәтижесін көрсетуде.

      Татуласу келісімі бірінші, апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттарда сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін, сондай-ақ сот актісінің орындалуы кезінде жасалуы мүмкін.
    Татуласу келісімі басқа тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін бұза алмайды және заңға қайшы келмейді.
     Татуласу келісімін сот (судья) бекітеді.

Дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу

      Тараптар бірінші, апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттарда сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды (жанжалды) судьяның немесе медиатордың жәрдемдесуімен медиация тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы.

       Медиацияны өткізетін судья медиация өткізілетін күнді тағайындайды және тараптарға оның өткізілетін уақыты мен орны туралы хабарлайды. Судья медиацияны "Медиация туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес және АПК-те белгіленген ерекшеліктерді ескере отырып өткізеді.
      Тараптардың келісуімен істі медиацияны өткізген судья қарауы мүмкін.
      Бірінші сатыдағы сотта медиация өткізу үшін іс басқа судьяға беріледі. Тараптардың өтінішхаты бойынша медиацияны іс жүргізуінде іс жатқан судья өткізуі мүмкін.

      Дауды (жанжалды) реттеу туралы келісімге қол жеткізілмеген кезде істі одан әрі қарауды тараптардың келісуімен осы судья жалғастыруы мүмкін.

      Медиацияны аппеляциялық сатыдағы сотта өткізу үшін іс, әдетте, соттың алқалы құрамындағы судьялардың біріне беріледі.
      Сотта медиацияны өткізу хаттамасы жүргізілмейді.

       Егер дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісім сот актісін орындау сатысында жасалса, ол сот актісі орындалатын жер бойынша бірінші сатыдағы сотқа немесе аталған сот актісін шығарған сотқа бекітуге ұсынылады.

Дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу

      Тараптар АПК-ң 179-бабында көзделген қағидалар бойынша сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы. 

       Партисипативтік рәсім судьяның қатысуынсыз "Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес екі тарап адвокаттарының не заң консультанттары палатасының мүшелері болып табылатын адамдардың жәрдемдесуімен дауды реттеу бойынша тараптар арасында келіссөздер жүргізу арқылы өткізіледі.

~Талап қою арызы нысаны мен мазмұны бойынша Азаматтық Процестік Кодекстің 148 және 149-баптарының талаптарына сәйкес келуге тиіс.

~ Сот тараптарды істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізуде қарау туралы ол қабылданған күннен бастап келесі жұмыс күнінен кешіктірмей электрондық пошта мекенжайы немесе ұялы байланыстың абоненттік нөмірі бойынша, сондай-ақ хабарламаның тіркелуін қамтамасыз ететін өзге де байланыс құралдарын пайдалана отырып хабардар етеді. Хабарламада сот тараптардың татуластыру рәсімдері шеңберінде дауды реттеуге құқылы

~Істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізуде қараумен келіспеген тараптар – хабарламаны алған күннен бастап он бес жұмыс күні ішінде сотқа жалпы тәртіппен қарау туралы өтінішхат, ал жауапкер құжаттар мен дәлелдемелерді қоса бере отырып, талап қоюға пікір (қарсылық) ұсынуға құқылы.

~ Шешім шығарылғаннан кейін сотқа келіп түскен, дауды жалпы тәртіппен қарау туралы өтінішхат осы шешімнің күшін жою туралы арыз ретінде қабылданады және қаралады.

~Пікірді, дәлелдемелерді және өзге де құжаттарды ұсыну үшін сот белгілеген мерзімдер өткеннен кейін сот тараптарды шақырмастан, істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен электрондық форматта қарайды.

~қатысушылардың біреуінің келмеуі салдарынан істі осы сот отырысында қарау мүмкін емес деп таныған;

~ істі талқылау кезінде қатысушылар тәртіпті жаппай бұзған;
~қарсы талап қойылған;

~қосымша дәлелдемелерді ұсыну немесе талап ету қажет болған;

~ төтенше мән-жайлар туындаған жағдайларда жол беріледі.
267-2-бап. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралатын істер

      1) егер талап қою бағасы заңды тұлғалар үшін – екі мың айлық есептік көрсеткіштен, дара кәсіпкерлер, азаматтар үшін бір мың айлық есептік көрсеткіштен аспаса, ақшаны өндіріп алу туралы талап қоюлар бойынша;

      2) талап қою бағасына қарамастан, талап қоюшы ұсынған, жауапкердің ақшалай міндеттемелерін белгілейтін құжаттарға және (немесе) шарт бойынша берешекті растайтын құжаттарға негізделген талап қоюлар бойынша істер оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралуға жатады.

      3. Алиментті өндіріп алу туралы дауларды қоспағанда, балалардың құқықтарын қозғайтын даулар бойынша істер оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралуға жатпайды.

      

      Облыстық және оған теңестірілген сот тараптардың келісуімен осы облыстың аудандық (қалалық) соттары мен оларға теңестірілген соттарының іс жүргізуіндегі біртекті істердің бірін талап ете алады, өз іс жүргізуіне қабылдай алады, бірінші сатыдағы соттың қағидалары бойынша қарай алады және шеше алады.
28-1-бап. Азаматтық істердің Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының соттылығына жатқызылуы

 Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу туралы   13-тарауға өзгерістер мен толықтыру енгізілді және 21-1-тарау. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу бойынша қаралатын болады

Бітімгершілік келісімі- Татуласу келісімі

      Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты тараптардың келісуімен аудандық (қалалық), облыстық және оларға теңестірілген соттардың іс жүргізуіндегі біртекті істердің бірін талап ете алады, өз іс жүргізуіне қабылдай алады, бірінші сатыдағы соттың қағидалары бойынша қарай алады және шеше алады.

  

Бүкіл мәтін бойынша "талап қоюды (арыз)", "Талап қою (арыз)", "талап қою арызы (арыз)", "талап қою арызын", "талап арызды", "талап қоюды (арызды)", "талап қоюдан (арыздан)", "талап қою арызына", "талап арыз", "талап қою арызы", "Талап қою арызының", "Талап қою арызы", "талап арызда", "Талап арызға", "Талап қою арызына", "талап қою арызының", "талап арызға", "Талап қою арызын", "Талап арызды", "талап қою арызында", "талап арыздың", "талап қою арызымен", "анықталса, арызды қараусыз қалдырады", "Талап қою арызын қарау үшін", "Талап қою арыздарын", "талап қою арыздарын" деген сөздер тиісінше "талап қоюды", "Талап қою", "талап қою", "талап қоюды", "талап қоюды", "талап қоюды", "талап қоюдан", "талап қоюға", "талап қою", "талап қою", "Талап қоюдың", "Талап қою", "талап қоюда", "Талап қоюға", "Талап қоюға", "талап қоюдың", "талап қоюға", "Талап қоюды", "Талап қоюды", "талап қоюда", "талап қоюдың", "талап қоюмен", "анықталса, талап қоюды қараусыз қалдырады", "Өтінішті қараусыз", "Талап қоюларды", "талап қоюларды" деген сөздермен ауыстырылды.

      Татуласу келісімі бірінші, апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттарда сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін, сондай-ақ сот актісінің орындалуы кезінде жасалуы мүмкін.
    Татуласу келісімі басқа тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін бұза алмайды және заңға қайшы келмейді.
     Татуласу келісімін сот (судья) бекітеді.

Дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу

      Тараптар бірінші, апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттарда сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды (жанжалды) судьяның немесе медиатордың жәрдемдесуімен медиация тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы.

       Медиацияны өткізетін судья медиация өткізілетін күнді тағайындайды және тараптарға оның өткізілетін уақыты мен орны туралы хабарлайды. Судья медиацияны "Медиация туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес және АПК-те белгіленген ерекшеліктерді ескере отырып өткізеді.
      Тараптардың келісуімен істі медиацияны өткізген судья қарауы мүмкін.
      Бірінші сатыдағы сотта медиация өткізу үшін іс басқа судьяға беріледі. Тараптардың өтінішхаты бойынша медиацияны іс жүргізуінде іс жатқан судья өткізуі мүмкін.

      Дауды (жанжалды) реттеу туралы келісімге қол жеткізілмеген кезде істі одан әрі қарауды тараптардың келісуімен осы судья жалғастыруы мүмкін.

      Медиацияны аппеляциялық сатыдағы сотта өткізу үшін іс, әдетте, соттың алқалы құрамындағы судьялардың біріне беріледі.
      Сотта медиацияны өткізу хаттамасы жүргізілмейді.

       Егер дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісім сот актісін орындау сатысында жасалса, ол сот актісі орындалатын жер бойынша бірінші сатыдағы сотқа немесе аталған сот актісін шығарған сотқа бекітуге ұсынылады.

Дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу

      Тараптар АПК-ң 179-бабында көзделген қағидалар бойынша сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы. 

       Партисипативтік рәсім судьяның қатысуынсыз "Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес екі тарап адвокаттарының не заң консультанттары палатасының мүшелері болып табылатын адамдардың жәрдемдесуімен дауды реттеу бойынша тараптар арасында келіссөздер жүргізу арқылы өткізіледі.

      Облыстық және оған теңестірілген сот тараптардың келісуімен осы облыстың аудандық (қалалық) соттары мен оларға теңестірілген соттарының іс жүргізуіндегі біртекті істердің бірін талап ете алады, өз іс жүргізуіне қабылдай алады, бірінші сатыдағы соттың қағидалары бойынша қарай алады және шеше алады.
28-1-бап. Азаматтық істердің Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының соттылығына жатқызылуы

 Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу туралы   13-тарауға өзгерістер мен толықтыру енгізілді және 21-1-тарау. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу бойынша қаралатын болады

Бітімгершілік келісімі- Татуласу келісімі

      Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты тараптардың келісуімен аудандық (қалалық), облыстық және оларға теңестірілген соттардың іс жүргізуіндегі біртекті істердің бірін талап ете алады, өз іс жүргізуіне қабылдай алады, бірінші сатыдағы соттың қағидалары бойынша қарай алады және шеше алады.

  

Бүкіл мәтін бойынша "талап қоюды (арыз)", "Талап қою (арыз)", "талап қою арызы (арыз)", "талап қою арызын", "талап арызды", "талап қоюды (арызды)", "талап қоюдан (арыздан)", "талап қою арызына", "талап арыз", "талап қою арызы", "Талап қою арызының", "Талап қою арызы", "талап арызда", "Талап арызға", "Талап қою арызына", "талап қою арызының", "талап арызға", "Талап қою арызын", "Талап арызды", "талап қою арызында", "талап арыздың", "талап қою арызымен", "анықталса, арызды қараусыз қалдырады", "Талап қою арызын қарау үшін", "Талап қою арыздарын", "талап қою арыздарын" деген сөздер тиісінше "талап қоюды", "Талап қою", "талап қою", "талап қоюды", "талап қоюды", "талап қоюды", "талап қоюдан", "талап қоюға", "талап қою", "талап қою", "Талап қоюдың", "Талап қою", "талап қоюда", "Талап қоюға", "Талап қоюға", "талап қоюдың", "талап қоюға", "Талап қоюды", "Талап қоюды", "талап қоюда", "талап қоюдың", "талап қоюмен", "анықталса, талап қоюды қараусыз қалдырады", "Өтінішті қараусыз", "Талап қоюларды", "талап қоюларды" деген сөздермен ауыстырылды.

      1. Қазақстан Республикасының аумағында азаматтық істер бойынша сот ісін жүргізу тәртібі Қазақстан Республикасының конституциялық заңдарында, Қазақстан Республикасының Конституциясына және халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған қағидаттары мен нормаларына негізделген Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексінде айқындалады. Азаматтық сот ісін жүргізу тәртібін реттейтін өзге де заңдардың ережелері осы Кодекске енгізілуге жатады.

      2. Қазақстан Республикасының халықаралық шарттық және өзге де міндеттемелері, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің және Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары азаматтық процестік құқықтың құрамдас бөлігі болып табылады.

      3. Қазақстан Республикасының азаматтық сот ісін жүргізу туралы заңнамасы азаматтық, отбасылық, еңбек, тұрғын үй, қаржы, шаруашылық, жер және басқа құқықтық қатынастардан туындайтын даулар бойынша істерді, сондай-ақ ерекше жүргізілетін істерді қарау тәртібін белгілейді


.Қазақстан Республикасының Конституциясынының 13 бабына сәйкес,
азаматтарға соттық қорғану құқығы мен бостандығына кепілдік берілген [1].
Конституциялық ережеге сәйкес, азаматтардың құқықтары мен бостандығын
қорғау үшін соттар істерді өз уақытында қарап, әділ шешім шығаруы тиіс.
Субъективтік құқықтар мен мүдделерді қорғау қажеттілігі тек қана осы
мүдделер мен құқықтар бұзылған немесе дауланған жағдайда ғана туындамайды.
Субъективтік (тұлғалық) құқық – тұлғалардың мүддесін қанағаттандыру
мақсатында құқық нормалары құқық тұлғаларына берген құқықтық мүмкіндіктері
[3]. Кейде субъективтік құқықтарды жүзеге асыру үшін негіз болып табылатын
мән-жайларды жүзеге асыра алмайды, себебі осы құқықтарды нақтылайтын
фактілер жоқ болғандықтан, оны тиісті дәлелдемелермен тексеруді, нақтылауды
талап етеді. Сондықтан да азаматтық іс жүргізуде мүдделі тұлғаға соттық
тәртіпте оның субъективтік құқықтарын жүзеге асыруға негіз болып табылатын
заңды фактілерді анықтауға мүмкіндік беретін сот өндірісінің түрі—ерекше іс
жүргізу бар.
Ерекше өндіріс талап өндірісі мен ерекше талап өндіріcімен
салыстырғанда өзінің құрамына кіретін істердің материалдық құқықтық
табиғатымен ерекшеленеді. Ерекше өндірістің мақсаты- арыз берушіде белгілі
бір құқықтардың немесе міндеттердің пайда болуы, өзгеруі немесе
тоқтатылуымен құқық нормаларын байланыстыратын мән-жайларды анықтау [4].
Азаматтық сот өндірісінің барлық үш түрі де АІЖК-нің ережелері бойынша
қарастырылады,өйткені онда белгілі бір азаматтық істі қарастыру бойынша
сот өндірісінің барлық түріне ортақ құқық нормалары бекітілген.
Ерекше өндіріс – азаматтық іс бойынша азаматтық сот өндірісінің үшінші
түрі ретінде процессуалдық ерекшелігімен мазмұндалады.
Ерекше іс жүргізу – мүдделі тұлға үшін жеке немесе мүліктік құқықтарын
жүзеге асыруға жағдай туғызу мақсатында даусыз субъективтік құқықтардың бар
болуын немесе жоқ болуын анықтау бойынша сот өндірісін жүргізу түрі.
Ерекше сот ісі қалған азаматтық сот істерімен өзара тығыз байланысты,
өзге азаматтық істер сияқты істерді қарау тәртібін анықтайтын істің жалпы
принциптеріне негізделеді.
Азаматтық сот өндірісінің негізін қалайтын ең негізгі нормативтік акті
бұл әрине 1999 жылы 13-шілдеде қабылданған Қазақстан Республикасының
Азаматтық іс жүргізу Кодексі, осы Кодексте азаматтық сот өндірісінің үш
түрі көрсетілген: талап өндірісі, ерекше талап өндірісі және ерекше
өндіріс.
Талап қоюмен жүргізілетін сот ісі – бұл соттың субъективті құқық немесе
азаматтық, отбасылық, еңбек, тұрғын үй, экологиялық, жер және өзге де
құқықтық қарым-қатынастардан туындайтын дауларды талқылау мен шешу бойынша
азаматтық іс жүргізу құқық нормаларымен реттелген іс-әрекет. Талап қоюмен
жүргізілетін сот ісі субъективті азаматтық құқықтар мен міндеттерді жүзеге
асыру бойынша жеке тұлғалар арасында дауды шешуге бағытталған.
Ерекше талап қоюмен жүргізілетін істер – бұл соттың мемлекеттік
органның, жергілікті өзін-өзі басқару органының, сайлау комиссиясының,
лауазымды адамдардың шешімімен, әрекетімен (немесе әрекетсіздігімен)
сайлану немесе сайлау, референдумға қатысу құқығы бұзылды деп санайтын
азаматтардың арыздары бойынша даулы мәселелерді талқылау мен шешуге
бағытталған іс жүргізу тәртібі.
Ерекше сот өндірісінде Қазақстан Республикасының азаматтық іс жүргізу
заңнамаларына сай даусыз мәселелерді талқылау мен шешуге бағытталған сот
өндірісінің бір түрі болып саналады.
Азаматтық сот өндірісінде талап өндірісі мен ерекше талап өндірісінің
өзара ұқсастығы бар, бұл екі сот өндірісі тараптар арасындағы даулы
мәселелерді талқылау мен шешуге бағытталған. Бұл екі сот өндірісінің
ерекшелігі талап өндірісінде азаматтар арасындағы субъективті құқық немесе
азаматтық, отбасылық, еңбек, тұрғын үй, экологиялық, жер және өзге де
құқықтық қарым-қатынастардан туындайтын дауларды талқылау мен шешу болса,
ал екінші сот өндірісі мемлекеттік органның, жергілікті өзін-өзі басқару
органының, сайлау комиссиясының, лауазымды адамдардың шешімімен, әрекетімен
( немесе әрекетсіздігімен) сайлану немесе сайлау, референдумға қатысу
құқығы бұзылды деп санайтын азаматтардың арыздары бойынша даулы мәселелерді
талқылау мен шешуге бағытталған. Бірінші сот өндірісімен екінші сот
өндірісінің айырмашылығы міне сонда, бірақ бұл сот өндірістерінің
процессуалдық іс жүргізушілік ережелерінің ешқандай айырмашылығы жоқ

      Шақыруда тараптар татуласу рәсімі (бітімгершілік келісім, медиация, партисипативтік рәсім) шеңберінде дауды (жанжалды) шешу құқығын түсіндіре отырып, сотқа талап қоюдың келіп түскені, татуласудың артықшылықтары туралы, сондай-ақ осы Кодекстің 73-бабының бірінші және екінші бөліктеріне сәйкес дәлелдемелерді өзара ашу және ұсыну құқығы туралы хабардар етіледі.

      Қамтамасыз ету шараларын қабылдау кезінде шақыру тиісті ұйғарым шығарылғаннан кейін жіберіледі.

Дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу

Тараптар бірінші, апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттарда сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды (жанжалды) судьяның немесе медиатордың жәрдемдесуімен медиация тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы.

Медиацияны өткізетін судья медиация өткізілетін күнді тағайындайды және тараптарға оның өткізілетін уақыты мен орны туралы хабарлайды. Судья медиацияны "Медиация туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес және осы Кодексте белгіленген ерекшеліктерді ескере отырып өткізеді.

Сот тараптардың өтінішхаты бойынша медиация рәсімін осы Кодекстің 150-бабының бірінші бөлігінде, осы баптың төртінші бөлігінде белгіленген мерзімдер шегінде кейінге қалдыруға және егер басқа тұлғалардың қатысуы дауды (жанжалды) реттеуге ықпал ететін болса, оларды медиацияға шақыруға құқылы.

Егер тараптар талап қою қабылданғанға дейін судьяның жәрдемдесуімен дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісімге қол жеткізбесе, іске қатысы бар материалдар осы Кодекстің 35-бабының жетінші бөлігінде көзделген тәртіппен басқа судьяның қарауына беріледі.

Тараптардың келісуімен істі медиацияны өткізген судья қарауы мүмкін.

Бірінші немесе апелляциялық сатыдағы соттың іс жүргізуінде жатқан іс бойынша судьяның жәрдемдесуімен дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы өтінішхат келіп түскен кезде сот іс бойынша іс жүргізуді осы Кодекстің 273-бабының 7) тармақшасына сәйкес он жұмыс күнінен аспайтын мерзімге тоқтата тұруға құқылы.

Бірінші сатыдағы сотта медиация өткізу үшін іс басқа судьяға беріледі. Тараптардың өтінішхаты бойынша медиацияны іс жүргізуінде іс жатқан судья өткізуі мүмкін.

Дауды (жанжалды) реттеу туралы келісімге қол жеткізілмеген кезде істі одан әрі қарауды тараптардың келісуімен осы судья жалғастыруы мүмкін.

Медиацияны аппеляциялық сатыдағы сотта өткізу үшін іс, әдетте, соттың алқалы құрамындағы судьялардың біріне беріледі.

Бірінші немесе апелляциялық сатыдағы соттың іс жүргізуінде жатқан іс бойынша медиатордың жәрдемдесуімен дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы өтінішхат келіп түскен және тараптардың медиатормен жасасқан шарты ұсынылған кезде сот іс бойынша іс жүргізуді осы Кодекстің 272-бабының 7) тармақшасына сәйкес бір айдан аспайтын мерзімге тоқтата тұруға міндетті.

Тараптардың дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы өтінішхаты, егер бұл қосымша процестік әрекеттерді және істі қарауды тоқтата тұруды талап етпесе, кассациялық сатыдағы сотта мәлімделуі мүмкін. Тараптар кассациялық сатыдағы сотта өтінішхатпен бірге бір мезгілде дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісімді ұсынуға тиіс.

Сотта медиацияны өткізу хаттамасы жүргізілмейді.

Егер дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісім сот актісін орындау сатысында жасалса, ол сот актісі орындалатын жер бойынша бірінші сатыдағы сотқа немесе аталған сот актісін шығарған сотқа бекітуге ұсынылады.

Дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу

Тараптар осы Кодекстің 179-бабында көзделген қағидалар бойынша сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы. 

Партисипативтік рәсім судьяның қатысуынсыз "Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес екі тарап адвокаттарының не заң консультанттары палатасының мүшелері болып табылатын адамдардың жәрдемдесуімен дауды реттеу бойынша тараптар арасында келіссөздер жүргізу арқылы өткізіледі.

      1) тарап бұл туралы өтінішхат берсе;

      2) үшінші тұлғаның іске кіруі туралы өтінішхаты қанағаттандырылса;

      3) қарсы талап қою қабылданса;

      4) осы іс бойынша қабылданған сот актісімен басқа тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылуы мүмкін болса;

      5) дәлелдемелерді олардың тұрған жерінде қарап тексеру және зерттеу жүргізу, сараптама тағайындау немесе куәның айғақтарын тыңдау қажет болса;

      6) қосымша мән-жайларды анықтау немесе қосымша дәлелдемелерді зерттеу қажет болса, істі талап қою ісін жүргізу қағидалары бойынша қарауға көшеді, бұл туралы істі сот талқылауына дайындау туралы ұйғарымда көрсетеді.
Істі сот талқылауына дайындау туралы ұйғарымда іске қатысатын адамдар жасауға тиіс әрекеттер мен осы әрекеттерді жасау мерзімдері көрсетіледі. Іс осы Кодексте тиісті санаттағы істер үшін белгіленген мерзімдерде қаралуға тиіс. Істі қарау мерзімі талап қою қабылданған күннен бастап есептеледі.
 
Қаралатын істер:
 егер талап қою бағасы заңды тұлғалар үшін – екі мың айлық есептік көрсеткіштен, дара кәсіпкерлер, азаматтар үшін бір мың айлық есептік көрсеткіштен аспаса, ақшаны өндіріп алу туралы талап қоюлар бойынша;
талап қою бағасына қарамастан, талап қоюшы ұсынған, жауапкердің ақшалай міндеттемелерін белгілейтін құжаттарға және (немесе) шарт бойынша берешекті растайтын құжаттарға негізделген талап қоюлар бойынша істер оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралуға жатады.

Ерекшеліктері:
Сот тараптарды істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізуде қарау туралы ол қабылданған күннен бастап келесі жұмыс күнінен кешіктірмей электрондық пошта мекенжайы немесе ұялы байланыстың абоненттік нөмірі бойынша, сондай-ақ хабарламаның тіркелуін қамтамасыз ететін өзге де байланыс құралдарын пайдалана отырып хабардар етеді.

Хабарламада сот тараптардың татуластыру рәсімдері шеңберінде дауды реттеуге құқығы туралы, сондай-ақ осы Кодекстің 73-бабының бірінші және екінші бөліктеріне сәйкес дәлелдемелерді өзара ашу және ұсыну құқығы туралы көрсетеді.
Істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізуде қараумен келіспеген тараптар – хабарламаны алған күннен бастап он бес жұмыс күні ішінде сотқа дауды талап қою ісін жүргізу қағидалары бойынша жалпы тәртіппен қарау туралы өтінішхат, ал жауапкер құжаттар мен дәлелдемелерді қоса бере отырып, талап қоюға пікір (қарсылық) ұсынуға құқылы.
Шешім шығарылғаннан кейін сотқа келіп түскен, дауды жалпы тәртіппен қарау туралы өтінішхат осы шешімнің күшін жою туралы арыз ретінде қабылданады және қаралады.
Пікірді, дәлелдемелерді және өзге де құжаттарды ұсыну үшін сот белгілеген мерзімдер өткеннен кейін сот тараптарды шақырмастан, істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен электрондық форматта қарайды.

      

Партисипативтік:
Партисипативтік рәсім судьяның қатысуынсыз "Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес екі тарап адвокаттарының не заң консультанттары палатасының мүшелері болып табылатын адамдардың жәрдемдесуімен дауды реттеу бойынша тараптар арасында келіссөздер жүргізу арқылы өткізіледі.

Ал, 120 баптың 1. З,4 бөліктері «Сот отырысында сотқа құрметтемеушілік білдіру фактісі анықталғандығы туралы осы бұзушылық анықталған сот отырысының процесін тікелей жүргізуші судья (сот құрамы) құқық бұзушыға дереу сот отырысында жариялайды. Осы факт сот отырысының хаттамасында тіркеледі. Бұл ретте әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттама жасалмайды» деп енгізілді.


158-баптың үшінші бөлігі алып тасталынып, мынандай текстпен төртінші  бөлігі толықтырылған «Талап қоюды қамтамасыз ету туралы соттың ұйғарымы шығарылған күнінен бастап бір жыл өткен соң орындалуға жатпайды, ал сот қабылдаған шаралар өзінің қолданысын тоқтатады».

Татуластыру рәсімдерін қолдана отырып дауды реттеуге жаңа заң  жобасында  ерекше орын берілген. 

Соған сәйкес, 75-баптың бірінші бөлігі «Татуласу келісімі бірінші, апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттарда сот шешім шығару үшін кеткенге дейін, сондай-ақ сот актісінің орындалуы кезінде жасалуы мүмкін»  деп жазылған.

Жаңа заң жобасында атқарушылық іс жүргізуде борышкердің жылжымайтын мүлкінен өндіріп алуды қолдану жан-жақты сараланған. 

Нақтылап  айтсақ, 250 баптың  3-бөлігінде «Осы баптың қағидалары бойынша, егер кепіл беруші борышкер болып табылмаса, не егер мүлікті борышкер ипотекалық тұрғын үй қарызы бойынша сатып алған болса, кепіл берушінің мүлкінен өндіріп алуды қолдану туралы өндіріп алушының арызы қаралуға жатпайды» деген өзгерістер енгізілген.

- Сот тараптарды істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізуде қарау туралы ол қабылданған күннен бастап келесі жұмыс күнінен кешіктірмей электрондық пошта мекенжайы немесе ұялы байланыстың абоненттік нөмірі бойынша, сондай-ақ хабарламаның тіркелуін қамтамасыз ететін өзге де байланыс құралдарын пайдалана отырып хабардар етеді. Хабарламада сот тараптардың татуластыру рәсімдері шеңберінде дауды реттеуге құқылы

- Істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізуде қараумен келіспеген тараптар – хабарламаны алған күннен бастап он бес жұмыс күні ішінде сотқа жалпы тәртіппен қарау туралы өтінішхат, ал жауапкер құжаттар мен дәлелдемелерді қоса бере отырып, талап қоюға пікір (қарсылық) ұсынуға құқылы.

- Шешім шығарылғаннан кейін сотқа келіп түскен, дауды жалпы тәртіппен қарау туралы өтінішхат осы шешімнің күшін жою туралы арыз ретінде қабылданады және қаралады.

- Пікірді, дәлелдемелерді және өзге де құжаттарды ұсыну үшін сот белгілеген мерзімдер өткеннен кейін сот тараптарды шақырмастан, істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен электрондық форматта қарайды.

- қатысушылардың біреуінің келмеуі салдарынан істі осы сот отырысында қарау мүмкін емес деп таныған;

- істі талқылау кезінде қатысушылар тәртіпті жаппай бұзған;
 -қарсы талап қойылған;

- қосымша дәлелдемелерді ұсыну немесе талап ету қажет болған;

- төтенше мән-жайлар туындаған жағдайларда жол беріледі.
267-2-бап. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралатын істер

      1) егер талап қою бағасы заңды тұлғалар үшін – екі мың айлық есептік көрсеткіштен, дара кәсіпкерлер, азаматтар үшін бір мың айлық есептік көрсеткіштен аспаса, ақшаны өндіріп алу туралы талап қоюлар бойынша;

      2) талап қою бағасына қарамастан, талап қоюшы ұсынған, жауапкердің ақшалай міндеттемелерін белгілейтін құжаттарға және (немесе) шарт бойынша берешекті растайтын құжаттарға негізделген талап қоюлар бойынша істер оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралуға жатады.

      3. Алиментті өндіріп алу туралы дауларды қоспағанда, балалардың құқықтарын қозғайтын даулар бойынша істер оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу қаралуға жатпайды.

Татуластыру рәсімі оңтайлы шешімді дараландыруға және тараптарды қанағаттанарлық ортақ келісімге бағыттауға тырысады. Бұл делдалдыққа өте ұқсас болып көрінсе де, дауларды шешудің осы екі әдісі арасында айтарлықтай айырмашылықтар бар. Татуластыру рәсімінде татуластырушы дауды іс жүзінде шешуде салыстырмалы түрде тікелей рөл атқарады және реттеу туралы ұсыныстар ұсына отырып, тіпті тараптарға кейбір шешімдер бойынша кеңес береді. Татуластыру рәсімінде бейтарап тарап, әдетте, тараптар үшін ең жақсы шешім қабылдауға жауапты беделді тұлға ретінде қарастырылады.

Тараптарға қарағанда, татуластырушы көбінесе реттеу шарттарын әзірлейді және ұсынады. Тараптар татуластырушыға нұсқау алу үшін жүгінеді және тараптар делдалдар жасаған ұсыныстар бойынша шешім қабылдайды. Бұл тұрғыдан татуластырушының рөлі медиатордың рөлінен өзгеше болады. Медиатор әрқашан өзінің алаламаушылығы мен бейтараптылығын сақтайды. Медиатор тек кінәнің дәстүрлі ұғымдарына назар аудармайды және шешім қабылдау үшін дербес жауаптылықты алмайды. Осының орнына, медиатор тараптардың мүдделерін алға жылжытуға ең қолайлы шешім табуға көмектесу үшін серіктес ретінде жұмыс істейді.

Медиатордың артықшылығы – тараптардың өз жеке мүдделерін пайымдауы мен білдіруін жеңілдету, сондай-ақ оларды өздерінің ыңғайлы шешіміне – әділ, берік және орындалатын қолайлы жалпы шешімге бағыттау болып табылады. Тараптар мүдделерді анықтай, ықтимал шешімдерді ұсына және басқа тараптардың ұсыныстары бойынша шешімдер қабылдай отырып, делдалдықта белсенді рөл атқарады. Тараптар медиаторға өзінің ең қолайлы шешімін іздеуде көмек сұрап жүгінеді.

Бұдан басқа, медиациядағы адвокаттардың рөлі өзгеше болады. Адвокаттар медиацияға белсенді қатысады, олар дауларды шешу үшін инновациялық шешімдерді жасайды және пысықтайды. Татуластыру рәсімінде олар, әдетте, клиенттерге татуластырушылар жасаған ұсыныстарға қатысты кеңестер мен ұсынымдар береді.

Татуласу мен медиация бар іскерлік қатынастарды сақтауға және екі тарап арасындағы жоғалған күш тепе-теңдігін қалпына келтіруге бағытталған. Бұл ұғымдар кейде синоним ретінде қолданылады, бірақ олардың рәсімдері айтарлықтай ерекшеленеді. Медиацияда медиатор процесті мынадай әртүрлі және ерекше кезеңдер арқылы бақылайды: енгізілім, бірлескен отырыс, жиналыс және келісім, ал тараптар нәтижені бақылайды.

Бұған қарағанда, татуластыру рәсімінде татуластырушы құрылымданған процесті ұстанбауы мүмкін, оның орнына келісу процесін нақты жағдайға байланысты әртүрлі нысандарда бола алатын дәстүрлі келіссөздер ретінде басқаруы мүмкін.

Татуласу дау немесе түсініспеушілік туындаған кезде алдын-ала дерлік қолданылады: Татуластырушы елеулі қақтығыстың болуын тоқтатуға тырысады. Медиация «кәсіби» көмексіз шешу өте қиын болатын елеулі дауға «араласатыны» тұрғысынан төрелікке ұқсайды.

Бұл заңның негізгі мақсаты халықтың сот жүйесіне деген сенімін арттыру. Заң үш бағыттан тұрады. Біріншіден, соттар жұмысын заманауи форматқа келтіру. Екіншіден, азаматтық процестегі тиімділікті арттыру, үшіншіден, сот ісін жүргізудегі цифрландыру қамтылды.

Сот іске қатысатын адамдарға олардың құқықтары мен міндеттерін түсіндіреді, процестік əрекеттерді жасаудың немесе жасамаудың салдарлары туралы ескертеді, олардың құқықтық позициялары мен дəлелдемелерін нақтылайды, олармен істің мəн-жайларын талқылайды жəне осы Кодексте көзделген жағдайларда, оларға өздерінің құқықтарын жүзеге асыруға жəрдемдеседі деп өзгеріс енгізді.

Осы бап 4-1-бөлігімен «сот тараптың уəжді өтінішхаты бойынша не өз бастамасы бойынша істің материалдарын жинау жəне зерттеу, тараптар дəлелдерінің негізділігін жəне сотқа ұсынылған дəлелдемелердің анықтығын тексеру бойынша шаралар қабылдайды, сондай-ақ азаматтық сот ісін жүргізу міндеттеріне қол жеткізуге бағытталған өзге де əрекеттерді орындайды» деп толықтырылды.

Бұл судьялардың істің қыр сырын зерттеп, жетпеген тұстарын толықтыру үшін қосымша мәліметтерді жинақтауға толық құзыреті болмақ. Әділ шешім қабылдау үшін судья дауды жан-жақты, егжей-тегжейлі түсініп, анықтауы қажет. Судья процестік жағынан еркін болуы қажет. Қандай уәжді немесе дәлелдерді зерттеу керек екенін ол өзі анықтауы тиіс. Бұл озық дамыған елдердің соттарында қалыптасқан тәжірибе. Мысалы, Германияда сот қаншалықты қажет болса, тараптармен іс пен даудың нақты және заңдық аспектілерін талқылауға және сұрақтар қоюға міндетті. Ол тараптардың барлық елеулі фактілер бойынша уақтылы және толық түсініктеме беруіне, оның ішінде мәлімделген фактілер бойынша мәліметтерді толықтыруына, дәлелдеу құралдарын көрсетуіне және тиісті өтінішхаттарды мәлімдеуіне жәрдемдесуі тиіс.

Қолданыстағы заңнамада судьяның әрбір әрекеті қатаң регламенттелген. Жаңа заңға сай судья екі тарап ұсынбаған дәлелдемелерді сұрату арқылы ақиқатқа жетіп қана қоймай, процесс барысында тараптардың уәждеріне қатысты дауға сай өз пікірін де білдіруге құқығы бар. Яғни заң сот процесінде әділдікке, ақиқатқа жету жолын біршама жақындата түседі. Бұл ақиқаттың салтанат құруына жол ашады.

Сонымен қатар, істі бір соттың іс жүргізуінен алып, басқа сотқа беру туралы процестік әрекетті реттейтін 34-баптың 5-ші бөлігінде: «Істі бір соттан екінші сотқа беру – осы ұйғарымға шағым жасау мерзімі өткеннен кейін, ал шағым берілген жағдайда – шағымды қанағаттандырусыз қалдыру туралы ұйғарым шығарылғаннан кейін жүргізіледі» деп көрсетілген. Яғни бұл жағдайда істі негізінен қарау мерзімі созбалаңға салынады. Аталған олқылықты жою үшін 34-баптың 5-ші бөлігі "Екі тарап та сот айқындаған соттылықпен келіскен жағдайда, олардың жазбаша өтінішхаты бойынша істі бір соттан екіншісіне беру ұйғарым шығарылғаннан кейін дереу жүргізіледі" - деп толықтырылды. Осының негізінде біршама істердің уақтылы, жылдам шешілуіне жол ашады.

Қолданыстағы заңның 20-бабының 1-ші бөлігінде сот отырысы кезінде залда қоғамдық тәртіптің сақталуын сот приставы қамтамасыз етеді деп жалпылама көрсетілген. Сот приставына қандай міндеттер жүктелетіні заңмен нақтыланбаған, сонымен қатар 191-бабыда аудармашыға да тек міндеттер жүктелген, оның құқықтары туралы көрсетілмеген.

Ал жаңа заң, істі қарауға қатысатын өзге адамдардың процестік құқықтары мен міндеттерін реттейтін 5-1 тарауын «Сот приставы» деп аталатын 56-3-баппен және «Аудармашы» деп аталатын 56-4-баппен толықтырылды. Аталған баптарда сот приставының лауазымдық міндеттері мен аудармашының құқытары мен міндеттері қамтылған.

Оған қоса, сот талқылауының дыбыс-бейне жазбасына электронды хаттама мәртебесі берілгенін айта кеткеніміз жөн. Қолданыстағы заңда дыбыс-бейне жазбасы іске тігіледі, алайда хаттамалық күші жоқ еді, сондай-ақ соттардың аралық сот ұйғарымдарын шығару алынып тасталды. (мысалы:оңайлатылған іс жүргізуден жалпы талап қою ісін жүргізуге көшу туралы, талап қоюды оңайлатылған іс жүргізу тәртібімен қабылдау туралы, сот отырысы күнін тағайындау туралы, іс бойынша іс жүргізуді қайта бастау туралы және т.б.).

Бұл жаңашылдық соттағы қағазбастылықты төмендетіп, сот мамандарының жұмысын жеңілдетеді.

Заңнамада татуластыру үшін қосымша мүмкіндіктер қарастырылған, соған сәйкес енді талап арызды қабылдау барысында он жұмыс күн ішінде судьялар тараптарды татуластыруға ықпал жасайды, егер тараптар татуласпаса және олардан осы судья істі әрі қарай қарауды сұраған өтінішхаты болмаса, іс басқа судьяның қарауына беріледі. Мұндай тәжірибе бірқатар дамыған елдерде бар, мысалы Сингапурда, Канадада, Германияда татуластырушы судья тараптар татуласпаған жағдайда істі мәні бойынша қарау үшін басқа судьяға береді.

Бұл өзгертулер өте маңызды. Сондықтан, АПК енгізілген өзгертулер мен толықтырулар Кодексті халықаралық стандарттарға жақындатады, еліміздегі сот жүйесінің деңгейін көтеріп, азаматтық іс жүргізу заңнамасына жаңа серпін береді деп санаймын.

 оңайлатылған іс жүргізу тәртібімен қаралуға жататын істердің санаттары, оларды қараудың ерекшеліктері  іс жүргізудің ерекшелігі-азаматтық іс тараптарды шақырмай қаралады, тиісінше сот отырысының хаттамасы жүргізілмейді және істі қарау мерзімі бір айды құрайды. Бұл ретте істі қарау мерзімі ұзартылуға жатпайды.

 Егер талап қою бағасы заңды тұлғалар үшін 500 АЕК - тен, дара кәсіпкерлер мен жеке тұлғалар үшін 100 АЕК-тен аспаса, сондай-ақ талап қоюшы ұсынған, жауапкердің ақшалай міндеттемелерін белгілейтін құжаттарға және (немесе) шарт бойынша берешекті растайтын құжаттарға негізделген талаптар бойынша талап қою бағасына қарамастан, ҚР АІЖК-нің 149-2-бабының 1-бөлігіне сәйкес ақшаны өндіріп алу туралы талап қоюлар бойынша істер оңайлатылған іс жүргізу тәртібімен қаралуға жатады.

Талап қою арызын қабылдау кезінде сот ұйғарым шығарады, онда істі оңайлатылған іс жүргізу тәртібімен қарауға жатады.

Азаматтық істі оңайлатылған іс жүргізу тәртібімен бір судья қарайды. Арыз келіп түскеннен және тиісті шешім қабылданғаннан кейін судья ұйғарым шығарады, онда істі оңайлатылған іс жүргізу тәртібімен қарауға көрсетеді және талап арызға пікір ұсыну үшін мерзім белгілейді. Жауапкерге не басқа мүдделі тұлғаға тиісті дәлелдемелер қоса берілген талап арызға пікір беру үшін 15 күн мерзім беріледі.уға көрсетіледі. 

Алайда, жалпы ережеден ерекше жағдайлар бар. Кейбір жағдайларда берілген талап бір уақытта мүліктік және мүліктік емес талаптарды қамтуы мүмкін.

 

- бітімгершілік келісім;

 

- медиация;

 

- партисипативтік рәсім.

 

Татуласу келісімі бірінші, апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттардағы сот кеңесу бөлмесіне кеткенге дейін сот талқылауының кез келген сатысында, сондай-ақ сот актісін орындау кезінде жасалуы мүмкін.

 Медиацияны апелляциялық сатыдағы сотта жүргізу үшін іс, әдетте, соттың алқалы құрамындағы судьялардың біріне беріледі. Медитация жүргізетін Судья медиация өткізілетін күнді тағайындайды және Тараптарға оның өткізілетін уақыты мен орны туралы хабарлайды. Сотта Медиация "Медиация туралы" Қазақстан Республикасының Заңына және ерекшеліктеріне сәйкес жүргізіледі,

ҚР АІЖК орнатылған.

 Іс жүргізуінде іс жатқан Судья дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы келісімнің мазмұнын тексереді және ҚР АІЖК қағидаларына сәйкес іс бойынша іс жүргізуді бекіту және тоқтату туралы ұйғарым шығарады.

 Тараптар медиация тәртібімен немесе рәсімнің партисипативімен келісімге келмеген не келісімнің шарттарын сот бекітпеген жағдайда, осы дауды шешу жалпы тәртіппен жүргізіледі.

 Дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісімді немесе сот бекіткен партисипативтік рәсімді орындау ҚР АІЖК-де көзделген бітімгершілік келісімді орындау қағидалары бойынша жүргізіледі.

 

Қазақстан Республикасының Заңы 2020 жылғы 10 маусымдағы № 342-VI ҚРЗ.

Азаматтық іс жүргізу кодексінің ("АІЖК")бөлімі,

арналған талап өндіру, жолбарысы

маңызды өзгерістер.

Біріншіден, талап арыз енді басқаларынан басқа

АІЖК-нің 148-бабында көрсетілген талаптар

Тарап (Тараптар) қабылдаған іс-әрекеттер туралы мәліметтер,

егер мұндай әрекеттер болса, татуласуға бағытталған

қолға алынды. Бұл ретте талап арызға

құжаттарды қоса беру қажет,

қабылданған әрекеттерді растау. Егер

Тараптар татуласуға әрекет жасамады,

татуластыру рәсімдерін сот сатысында жүргізеді

5-тен 10-ға дейін ұзартылатын өтінішті қабылдау

жұмыс күндері.

Екіншіден, талапкер негізді немесе затты өзгертуге құқылы

талаптың мөлшерін ұлғайтуға немесе азайтуға, талап

талаптардан бас тарту, ал жауапкер талапты мойындау

сот шығару үшін шығарылғанға дейін толық немесе ішінара

бұрын талапкер мен жауапкер мүмкін болған кезде шешімдер

істі дайындау аяқталғанға дейін осы құқықтарды жүзеге асыру

сот талқылауына жіберілгенге дейін не

кеңесу бөлмесі.

Үшіншіден, іске қатысатын адамдарға және олардың

барысында пайдалану құқығы берілді.

техникалық құралдармен сот талқылауын

материалдық және сандық ақпарат тасымалдаушылары.

Бұл қажетті ақпаратты іздеу үшін қабылданады

істі қарау барысында туындаған мәселелер бойынша

ақпараттық және құқықтық жүйелерге қолжетімділік,

интернет-ресурстар, тиісті хабарламаны анықтау және

іс үшін маңызы бар өзге де мән-жайларды, сондай-ақ

сот отырысының барысын тіркеу.

Төртіншіден, істі қарау кейінге қалдырылған жағдайда, іс

алдымен қарастырылады, бірақ егер тараптар талап етпесе

процестің барлық қатысушыларының түсіндірмелерін қайталау туралы, сот

бұрын тыңдалғандарды растаумен шектелуге құқылы

мүмкіндік бере отырып, оларды қайталамай түсіндірулер

оларды толықтырыңыз және қосымша сұрақтар қойыңыз.

Сондай-ақ Сотқа тұлғалардың пікірлерін ескере отырып, құқық берілді,

және (немесе)істі қарауды жалғастыру

жұмыстан тыс уақытта шешім қабылдаңыз.

Іске қатысатын адамдар келмеген жағдайда, жария ету

енді сот отырысында шешім шығарылмайды.

 

Бірқатар өзгерістер мен толықтырулар енгізілді тәртібі

істерді бұйрықтық және оңайлатылған тәртіппен қарау

өндіріс.

Біріншіден, істер бойынша сот бұйрығы тәртіппен

Бұйрық өндірісі енді электронды түрде шығарылады

нысан.

Екіншіден, талап қою бағасының шекті мәндері өзгертілді

істерді оңайлатылған іс жүргізу шеңберінде қарау:

1) заңды тұлғалар үшін-700-ден 2000-ға дейін АЕК (5 556 000

теңге);

2) ЖК және азаматтар үшін – 200-ден 1000 АЕК-ке дейін (2 778 000

теңге).

 

 

Сот актісін қайта қарау туралы арыз

ашылған немесе жаңа жағдайлар

тиісті соттың іс жүргізуге қабылданған күнінен бастап

келіп түскен.

Сот шешімді қайта қарау туралы арыз бойынша шешім шығарады,

жаңадан ашылғандар бойынша ұйғарымдар немесе қаулылар

немесе жаңа жағдайларға негізделген анықтама:

1) арызды негіздер бойынша қайтару туралы,

463-баптың 2-бөлігінде көзделген;

2) сот актісін қайта қараудан бас тарту туралы;

3) өтінішті қанағаттандыру және шешімнің күшін жою туралы,

анықтамалар немесе қаулылар.

 

* Өткізу кезінде электрондық хаттама жасау

электрондық сот ісін жүргізуді қоспағанда, мұндай

хаттама электрондық цифрлық қолтаңбамен куәландырылады

хатшының қолымен және қандай да бір өзгерістер енгізу

мұндай хаттамаға жол берілмейді;

* Күрделі істер бойынша қысқаша хаттама

мәтіндік шифрмен бірге

автоматты түрде алынған аудио жазбалар

мәтінді тану.

Жоғарыда аталған өзгерістер 2020 жылдың 21 маусымында күшіне енді

жылғы

 

бірінші кезекте- азаматтық сот ісін жүргізудің міндеттері істерді толық және уақытылы шешумен қамтамасыз ету жайлы ережемен толықтырылды; 

тараптардың жарыспалығы мен тең құқықтылығы жайлы 15-баптың үшінші және төртінші бөліктері жаңа нұсқада берілді. Оған сәйкес сотқа қосымша өкілеттіктер берілді. Енді сот тараптармен істің мән-жайларын талқылап, олардың құқықтық ұстанымдары мен уәждерін нақтылай алады. Осыған дейін қолданыста болған Кодекс талабына сәйкес сот істің нақты мән-жайларын анықтау мақсатында өз бастамасымен дәлелдемелер жинаудан толық босатылып, тек тараптың уәжді өтінішхаты бойынша оған қажетті материалдарды алуға жәрдем көрсететін. Қазіргі өзгерістерге сәйкес сотқа тараптың уәжді өтінішхаты немесе өз бастамасымен іс материалдарын жинау және зерттеу бойынша шаралар қабылдап, өз бастамасымен сот тапсырмаларын беріп, дәлелдемелерді жинау өкілеттігі берілді. 

Істі бір соттың іс жүргізуінен алып, басқа сотқа беру бөлігінде де Кодекске өзгерістер енгізілді. Енді соттың анықтаған соттылығымен екі тарап та келіскен жағдайда олардың жазбаша өтінішхаты негізінде істі бір соттың іс жүргізуінен басқа сотқа беру ол туралы ұйғарым қабылданғаннан кейін дереу жүзеге асырылады. Сондай-ақ түрлі облыстарда , республикалық маңызы бар қалаларда және астанада орналасқан бірінші саты соттарының арасында соттылық туралы дауларды Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты тиісті облыстық және оған теңестірілген соттардың ұсынысы негізінде шешетіні белгіленді. 

Талап қою арызын қабылдау тәртібі бекітілген АПК-нің 150-бабының 1-бөлігі толықтырылып, татуластыру рәсімдерін жүргізген жағдайда талап қою арызын қабылдау 10 жұмыс күні ішінде жүзеге асырылатыны жайлы көзделді. Дау реттелген жағдайда судья талап қою арызын өзінің іс жүргізуіне қабылдайды және тиісті келісімді бекітеді. Егер тараптар татуласуға қол жеткізбесе, сот тараптардың істі сол судьяның қарауына келісімін анықтайды. Егер тараптар сол судьяның қарауына келіспеген жағдайда, талап қою арызы басқа судьяға қайта бөлінуге жатады. 

Татуластыру рәсімдерін одан әрі дамыту мақсатында дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеуге қатысушы тұлғалар шеңбері кеңейді. Осыған дейін партисипативтік рәсім екі тараптың да адвокаттарының дауды реттеуге жәрдемдесуімен жүзеге асырылса, Кодекске енгізілген толықтыруларға сәйкес адвокаттармен қатар "Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес заң консультанттары палатасының мүшелері болып табылатын тұлғалар да жәрдемдесуіне жол беріледі. Бұл Кодекске енгізілген өзгерістер мен толықтырулардың бір бөлігі ғана,қалған бөлігіне келесі жазбада тоқталатын боламыз. Жалпы алғанда жаңашылдықтар істердің толық,уақытылы шешілуін қамтамасыз етуге, соттардың жұмысын оңтайландырып, іске қатысушылардың іс жүргізу шығындарын азайтуға бағыттылған.

Татуласу келісімі (әлемдік мәміле) - тараптар дауды тоқтататын немесе өздерінің құқықтық қатынастарындағы өзге де белгісіздікті өзара беру, олар үшін қолайлы шарттар (басқаға беру) арқылы жоятын шарт.

Басқаша айтқанда, бітімгершілік келісім - бұл тараптар сот дауын тоқтатып, жаңа құқықтар мен міндеттерді белгілейтін қарапайым азаматтық-құқықтық келісім.

Татуластыру рәсімдері, тараптардың татуласуы, татуласу келісімін жасау,

татуласу келісімінің нысаны мен мазмұны

Татуластыру рәсімдері Кодекстің 174-182 баптарымен қамтылған.

Кодекстің нақты талаптарына тоқталатын болсақ: сот тараптардың татуласуы

үшін шаралар қолданады, дауды процестің барлық сатыларында реттеуде

оларға жәрдемдеседі. Тараптар татуласу келісімін, дауды (жанжалды)

медиация тәртібімен реттеу туралы келісімді немесе дауды партисипативтік

рәсімдер тәртібімен реттеу туралы келісімді жасап не осы Кодексте

белгіленген тәртіппен өзге де тәсілдерді пайдалана отырып, дауды өзара

талаптардың толық көлемінде не бір бөлігінде реттей алады. Татуласу

рәсімдерін қолдана отырып дауды реттеу туралы өтінішхат, егер осы

Кодексте немесе заңда өзгеше көзделмесе, жария-құқықтық қатынастардан

туындайтын істерден басқа, талап қою ісін жүргізудің кез -келген ісі бойынша

берілуі мүмкін. Татуласу келісімін сот бекітеді.

Сонымен қатар, татуласу келісімі басқа тұлғалардың құқықтары мен заңды

мүдделерін бұзбауға және заңға қайшы келмеуге тиіс.

Татуласу келісімі жазбаша нысанда жасалады және оған тараптар немесе

олардың өкілдері оларда сенімхатта арнайы көзделген татуласу келісімін

жасауға өкілеттіктері болған кезде қол қоя алады.

Татуласу келісімінде кейінге қалдыру немесе ұзарту мерзімдері көрсетіле

отырып, жауапкердің міндеттемелерді орындауын кейінге қалдыру немесе

ұзарту, талап ету құқығын басқаға беру, борышты толық немесе ішінара

кешіру не мойындау, сот шығыстарын бөлу, татуласу келісімін мәжбүрлеп

орындау туралы шарттар және заңға қайшы келмейтін өзге де шарттар

қамтылуы мүмкін.

Осы тарауда көзделген тағы бір жағдай татуласу келісімін оны жасасқан

тұлғалар осы келісімде көзделген тәртіппен және мерзімдерде ерікті түрде

орындайды, егер орындалмаған татуласу келісімін жасасқан тұлғаның

өтінішхаты бойынша сот берген атқару парағының негізінде мәжбүрлеп

орындатуға жатады.

Дауды сот шешімінсіз татуластыру рәсімдері арқылы шешудің тағы бір түрі -

дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу.

Азаматтық істер бойынша дауды медиация арқылы реттеу қолданыстағы

Медиация туралы Қазақстан Республикасы Заңының және Қазақстан

Республикасының Азаматтық процестік Кодексінің 176, 177 баптарының

талаптарына сәйкес жүргізіледі.

Мұндай реттеуді кәсіби медиатор немесе тараптардың өтінішхаты бойынша

медиацияны іс жүргізуінде іс жатқан судья өткізуі мүмкін. Егер дауды

(жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісім сот актісін орындау

сатысында жасалса, ол сот актісінің орындалатын орны бойынша бірінші

сатыдағы сотқа немесе көрсетілген сот актісін қабылдаған сотқа бекітуге

ұсынылады.

Жоғарыда аталған азаматтық іс бойынша дауды партисипативтік рәсім

тәртібімен реттеуге тоқталсақ, тараптар сот кеңесу бөлмесіне кеткенге дейін

дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты

мәлімдеуге құқылы. Партисипативтік рәсім екі тараптың да адвокаттарының

дауды реттеуге жәрдемдесуімен тараптар арасында келіссөздер жүргізу

арқылы судьяның қатысуынсыз өткізіледі.

Тараптар татуласу келісімін жасасса немесе дауды (жанжалды) медиация

тәртібімен реттеу туралы келісім, дауды партисипативтік рәсім тәртібімен

реттеу туралы келісім жасап, оны сот бекіткеннен кейін, қозғалған iс бойынша

іс жүргізу тоқтатылады (қысқартылады).

Дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісім, дауды

партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы келісім жасаудың тараптарға

тиімділігі, олардың талап беру кезінде мемлекеттік бюджетке төлеген

мемлекеттік баж сомалары қайтарылады.

Статистикалық мәліметке жүгінетін болсақ, 2016 жылдың қаңтарында Ақтау

қаласы № 2 сотында 8 709 іс қаралып, аяқталды, оның ішінде 195 азаматтық

іс бойынша дау медиация тәртібімен, 79 іс бойынша дау татуласу келісімімен

шешілген.

Мысалы, Ақтау қаласы №2 сотында И.- деген азаматтың Е.- және Б. - деген

азаматтарға берген жол-көлік оқиғасы бойынша автокөлігіне келтірілген

шығынды өндіру туралы дау медиация тәртібімен шешілді.

Талапкер талап арызында өзіне келген 188 050 теңге шығынды өндіруді

сұрап, ол жөнінде тиісті дәлелдемелерді сотқа ұсынды. Алайда, сот

мәжілісінде тараптар дау медиация тәртібімен реттеу барысында талапкер

өзіне келген 188 050 теңге шығын көлемін 150 000 теңгеге дейін азайтып, ол

соманы 3 айдың ішінде бөліп төлеуге жауапкерлерге мүмкіндік берді.

Екінші мысал, М.-деген азаматша Н.-деген азаматқа берген ортақ меншіктегі

пәтердің (14) үлесін өндіру туралы талап арыз істі сот талқылауына әзірлеу

жүргізу барысында медиация тәртібімен шешілді.

Талапкер сотқа жүгінген талап арызында, ортақ меншіктегі Ақтау қаласы, 27-

53-43 пәтердің (14) үлесін 7 019 250 теңге өндіруді сұраған.

Алайда, сот мәжілісінде тараптар дау медиация тәртібімен реттеу барысында

талапкер талабының мөлшерін 3 500 000 теңгеге азайтып, ол соманы 28

қаңтар 2017 жылға дейін төлеуге мүмкіндік берді.

Көрсетілген жағдайлардан дауды татуластыру рәсімдері арқылы шешу

кезінде тараптарға өздеріне тиімді және ыңғайлы жағдайларды бір -бірімен

келісуге мүмкіндік болатындығы көрінеді.

Азаматтық істер бойынша дауды татуластыру рәсімдері арқылы реттеу

мәселесі Ақтау қаласы №2 сотының ұжымында үнемі талқыланып, басты

назарда болады және азаматтар, кәсіби медиаторлар, адвокаттар алқасы,

мемлекеттік органдар, қоғамдық ұйымдар, БАҚ өкілдерінің қатыуларымен

семинарлар, дөңгелек үстелдер өткізіліп отырады.

Қазіргі таңда Еліміздің мақсаты - еркiндiк, теңдiк және татулық мұраттарына

берiлген бейбiтшiл азаматтық қоғам құру. Бұл жағдайда жеке және заңды

тұлғалардың арасында туындаған даулар бітімгершілікпен, немесе медиация,

партисипативтік тәртібімен келісім арқылы шешіліп жатса, дауласқан

тараптардың ұтпаса, ұтылмасы анық, сондай-ақ алдағы уақытта

араларындағы сыйластықтың нығайуына бірден - бір септігін тигізеді.

Сот тараптардың татуласуы үшін шаралар қолданады, дауды процестің

барлық сатыларында реттеуде оларға жәрдемдеседі.

Ал, 120 баптың 1. З,4 бөліктері «Сот отырысында сотқа құрметтемеушілік білдіру фактісі анықталғандығы туралы осы бұзушылық анықталған сот отырысының процесін тікелей жүргізуші судья (сот құрамы) құқық бұзушыға дереу сот отырысында жариялайды. Осы факт сот отырысының хаттамасында тіркеледі. Бұл ретте әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттама жасалмайды» деп енгізілді.


158-баптың үшінші бөлігі алып тасталынып, мынандай текстпен төртінші  бөлігі толықтырылған «Талап қоюды қамтамасыз ету туралы соттың ұйғарымы шығарылған күнінен бастап бір жыл өткен соң орындалуға жатпайды, ал сот қабылдаған шаралар өзінің қолданысын тоқтатады».

Татуластыру рәсімдерін қолдана отырып дауды реттеуге жаңа заң  жобасында  ерекше орын берілген. 

Соған сәйкес, 75-баптың бірінші бөлігі «Татуласу келісімі бірінші, апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттарда сот шешім шығару үшін кеткенге дейін, сондай-ақ сот актісінің орындалуы кезінде жасалуы мүмкін»  деп жазылған.

Жаңа заң жобасында атқарушылық іс жүргізуде борышкердің жылжымайтын мүлкінен өндіріп алуды қолдану жан-жақты сараланған. 

Нақтылап  айтсақ, 250 баптың  3-бөлігінде «Осы баптың қағидалары бойынша, егер кепіл беруші борышкер болып табылмаса, не егер мүлікті борышкер ипотекалық тұрғын үй қарызы бойынша сатып алған болса, кепіл берушінің мүлкінен өндіріп алуды қолдану туралы өндіріп алушының арызы қаралуға жатпайды» деген өзгерістер енгізілген.

      Шақыруда тараптар татуласу рәсімі (бітімгершілік келісім, медиация, партисипативтік рәсім) шеңберінде дауды (жанжалды) шешу құқығын түсіндіре отырып, сотқа талап қоюдың келіп түскені, татуласудың артықшылықтары туралы, сондай-ақ осы Кодекстің 73-бабының бірінші және екінші бөліктеріне сәйкес дәлелдемелерді өзара ашу және ұсыну құқығы туралы хабардар етіледі.

      Қамтамасыз ету шараларын қабылдау кезінде шақыру тиісті ұйғарым шығарылғаннан кейін жіберіледі.

Дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу

Тараптар бірінші, апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттарда сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды (жанжалды) судьяның немесе медиатордың жәрдемдесуімен медиация тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы.

Медиацияны өткізетін судья медиация өткізілетін күнді тағайындайды және тараптарға оның өткізілетін уақыты мен орны туралы хабарлайды. Судья медиацияны "Медиация туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес және осы Кодексте белгіленген ерекшеліктерді ескере отырып өткізеді.

Сот тараптардың өтінішхаты бойынша медиация рәсімін осы Кодекстің 150-бабының бірінші бөлігінде, осы баптың төртінші бөлігінде белгіленген мерзімдер шегінде кейінге қалдыруға және егер басқа тұлғалардың қатысуы дауды (жанжалды) реттеуге ықпал ететін болса, оларды медиацияға шақыруға құқылы.

Егер тараптар талап қою қабылданғанға дейін судьяның жәрдемдесуімен дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісімге қол жеткізбесе, іске қатысы бар материалдар осы Кодекстің 35-бабының жетінші бөлігінде көзделген тәртіппен басқа судьяның қарауына беріледі.

Тараптардың келісуімен істі медиацияны өткізген судья қарауы мүмкін.

Бірінші немесе апелляциялық сатыдағы соттың іс жүргізуінде жатқан іс бойынша судьяның жәрдемдесуімен дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы өтінішхат келіп түскен кезде сот іс бойынша іс жүргізуді осы Кодекстің 273-бабының 7) тармақшасына сәйкес он жұмыс күнінен аспайтын мерзімге тоқтата тұруға құқылы.

Бірінші сатыдағы сотта медиация өткізу үшін іс басқа судьяға беріледі. Тараптардың өтінішхаты бойынша медиацияны іс жүргізуінде іс жатқан судья өткізуі мүмкін.

Дауды (жанжалды) реттеу туралы келісімге қол жеткізілмеген кезде істі одан әрі қарауды тараптардың келісуімен осы судья жалғастыруы мүмкін.

Медиацияны аппеляциялық сатыдағы сотта өткізу үшін іс, әдетте, соттың алқалы құрамындағы судьялардың біріне беріледі.

Бірінші немесе апелляциялық сатыдағы соттың іс жүргізуінде жатқан іс бойынша медиатордың жәрдемдесуімен дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы өтінішхат келіп түскен және тараптардың медиатормен жасасқан шарты ұсынылған кезде сот іс бойынша іс жүргізуді осы Кодекстің 272-бабының 7) тармақшасына сәйкес бір айдан аспайтын мерзімге тоқтата тұруға міндетті.

Тараптардың дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы өтінішхаты, егер бұл қосымша процестік әрекеттерді және істі қарауды тоқтата тұруды талап етпесе, кассациялық сатыдағы сотта мәлімделуі мүмкін. Тараптар кассациялық сатыдағы сотта өтінішхатпен бірге бір мезгілде дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісімді ұсынуға тиіс.

Сотта медиацияны өткізу хаттамасы жүргізілмейді.

Егер дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісім сот актісін орындау сатысында жасалса, ол сот актісі орындалатын жер бойынша бірінші сатыдағы сотқа немесе аталған сот актісін шығарған сотқа бекітуге ұсынылады.

Дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу

Тараптар осы Кодекстің 179-бабында көзделген қағидалар бойынша сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы. 

Партисипативтік рәсім судьяның қатысуынсыз "Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес екі тарап адвокаттарының не заң консультанттары палатасының мүшелері болып табылатын адамдардың жәрдемдесуімен дауды реттеу бойынша тараптар арасында келіссөздер жүргізу арқылы өткізіледі.

Істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізуде қараумен келіспеген тараптар – хабарламаны алған күннен бастап он бес жұмыс күні ішінде сотқа дауды талап қою ісін жүргізу қағидалары бойынша жалпы тәртіппен қарау туралы өтінішхат, ал жауапкер құжаттар мен дәлелдемелерді қоса бере отырып, талап қоюға пікір (қарсылық) ұсынуға құқылы.

Шешім шығарылғаннан кейін сотқа келіп түскен, дауды жалпы тәртіппен қарау туралы өтінішхат осы шешімнің күшін жою туралы арыз ретінде қабылданады және қаралады.

АПКның 267-1-бабында оңайлатылған іс жүргізу тәртібі белгіленген:

Сот:

      1) тарап бұл туралы өтінішхат берсе;

      2)дәлелдемелерді олардың тұрған жерінде қарап тексеру және зерттеу жүргізу, сараптама тағайындау немесе куәның айғақтарын тыңдау қажет болса;

Істі сот талқылауына дайындау туралы ұйғарымда іске қатысатын адамдар жасауға тиіс әрекеттер мен осы әрекеттерді жасау мерзімдері көрсетіледі.Кодексте тиісті санаттағы істер үшін белгіленген мерзімдерде қаралуға тиіс. Істі қарау мерзімі талап қою қабылданған күннен бастап есептеледі.

3) үшінші тұлғаның іске кіруі туралы өтінішхаты қанағаттандырылса;

4)қарсы талап қою қабылданса;

5)осы іс бойынша қабылданған сот актісімен басқа тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылуы мүмкін болса;

   Негізгі қаралатын істерге, жатады:

 1) талап қою бағасына қарамастан, талап қоюшы ұсынған, жауапкердің ақшалай міндеттемелерін белгілейтін құжаттарға және (немесе) шарт бойынша берешекті растайтын құжаттарға негізделген талап қоюлар бойынша істер оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралуға жатады.

2)егер талап қою бағасы заңды тұлғалар үшін – екі мың айлық есептік көрсеткіштен, дара кәсіпкерлер, азаматтар үшін бір мың айлық есептік көрсеткіштен аспаса, ақшаны өндіріп алу туралы талап қоюлар бойынша;

Сот тараптарды істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізуде қарау туралы ол қабылданған күннен бастап келесі жұмыс күнінен кешіктірмей электрондық пошта мекенжайы немесе ұялы байланыстың абоненттік нөмірі бойынша, сондай-ақ хабарламаның тіркелуін қамтамасыз ететін өзге де байланыс құралдарын пайдалана отырып хабардар етеді.

Пікірді, дәлелдемелерді және өзге де құжаттарды ұсыну үшін сот белгілеген мерзімдер өткеннен кейін сот тараптарды шақырмастан, істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен электрондық форматта қарайды.

Істерді оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қараудың ерекшеліктері

-Талап қою арызы нысаны мен мазмұны бойынша Азаматтық Процестік Кодекстің 148 және 149-баптарының талаптарына сәйкес келуге тиіс.

- Істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізуде қараумен келіспеген тараптар – хабарламаны алған күннен бастап он бес жұмыс күні ішінде сотқа жалпы тәртіппен қарау туралы өтінішхат, ал жауапкер құжаттар мен дәлелдемелерді қоса бере отырып, талап қоюға пікір (қарсылық) ұсынуға құқылы.

- Шешім шығарылғаннан кейін сотқа келіп түскен, дауды жалпы тәртіппен қарау туралы өтінішхат осы шешімнің күшін жою туралы арыз ретінде қабылданады және қаралады.

- Пікірді, дәлелдемелерді және өзге де құжаттарды ұсыну үшін сот белгілеген мерзімдер өткеннен кейін сот тараптарды шақырмастан, істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен электрондық форматта қарайды.

- қатысушылардың біреуінің келмеуі салдарынан істі осы сот отырысында қарау мүмкін емес деп таныған;

- істі талқылау кезінде қатысушылар тәртіпті жаппай бұзған;

 -қарсы талап қойылған;

- қосымша дәлелдемелерді ұсыну немесе талап ету қажет болған;

- төтенше мән-жайлар туындаған жағдайларда жол беріледі.

1)бітімгершілік келісім, 

2)дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісім және 
3)дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы келісім.

Тараптар бірінші, апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттарда сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды (жанжалды) судьяның немесе медиатордың жәрдемдесуімен медиация тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы.

Медиацияны өткізетін судья медиация өткізілетін күнді тағайындайды және тараптарға оның өткізілетін уақыты мен орны туралы хабарлайды. Судья медиацияны "Медиация туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес және АПК-те белгіленген ерекшеліктерді ескере отырып өткізеді.

      Тараптардың келісуімен істі медиацияны өткізген судья қарауы мүмкін.

      Бірінші сатыдағы сотта медиация өткізу үшін іс басқа судьяға беріледі. Тараптардың өтінішхаты бойынша медиацияны іс жүргізуінде іс жатқан судья өткізуі мүмкін.

      Дауды (жанжалды) реттеу туралы келісімге қол жеткізілмеген кезде істі одан әрі қарауды тараптардың келісуімен осы судья жалғастыруы мүмкін.

      Медиацияны аппеляциялық сатыдағы сотта өткізу үшін іс, әдетте, соттың алқалы құрамындағы судьялардың біріне беріледі.

      Сотта медиацияны өткізу хаттамасы жүргізілмейді.

       Егер дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісім сот актісін орындау сатысында жасалса, ол сот актісі орындалатын жер бойынша бірінші сатыдағы сотқа немесе аталған сот актісін шығарған сотқа бекітуге ұсынылады.

Дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу

      Тараптар АПК-ң 179-бабында көзделген қағидалар бойынша сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы. 

       Партисипативтік рәсім судьяның қатысуынсыз "Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес екі тарап адвокаттарының не заң консультанттары палатасының мүшелері болып табылатын адамдардың жәрдемдесуімен дауды реттеу бойынша тараптар арасында келіссөздер жүргізу арқылы өткізіледі.

судьяның өзі материалдарды жинау және зерттеу бойынша шаралар қолдана алады, осылайша сот кең өкілеттіктерге ие болады және тараптар ұсынған дәлелдемелермен шектелмейді.

Сондай-ақ, судья енді сот отырысын өткізбестен шешімді түсіндіру немесе түсіндіруден бас тарту туралы ұйғарым шығаруға, егер екі тарап белгілі бір соттылығымен келіскен жағдайда, 10 күндік мерзім өткенге дейін істі басқа сотқа жіберуге құқылы.

Сонымен қатар, судьяға төмендегідей міндет жүктелген:

а) істі мәні бойынша қарау басталғаннан кейін сот отырысына қатысушы адамдар үшін тараптардың ұстанымдарын, істің негізгі мән-жайларын және істі дұрыс шешу үшін маңызы бар дәлелдемелерді баяндау;

27-1-бап. Азаматтық істердің облыстық және оған теңестірілген соттың соттылығына жатқызылуы

Облыстық және оған теңестірілген сот тараптардың келісуімен осы облыстың аудандық (қалалық) соттары мен оларға теңестірілген соттарының іс жүргізуіндегі біртекті істердің бірін талап ете алады, өз іс жүргізуіне қабылдай алады, бірінші сатыдағы соттың қағидалары бойынша қарай алады және шеше алады.

Заңдағы түзетулер судьяға процесті басқаруды жүзеге асыруда үлкен еркіндік береді, бұл ретте әрбір азаматтың әділ және тиімді соттың қорғау құқығын жүзеге асыруға мүмкіндік бере отырып, объективтілік пен бейтараптылық, формалды тәсілге жол бермеу қағидаттары өзгеріссіз қалады.

Енді партисипативтік рәсімді өткізуге екі тараптың адвокаттарының да, сондай-ақ заң консультанттары палатасының мүшелері болып табылатын адамдардың жәрдемдесуімен де жол беріледі.

Сонымен қатар, электрондық хаттама деген ұғым енгізілді, тараптардың шақыруынсыз қаралатын бұйрықтық және оңайлатылған іс жүргізу істері электрондық форматқа ауыстырылды.

28-1-бап. Азаматтық істердің Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының соттылығына жатқызылуы

Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу туралы   13-тарауға өзгерістер мен толықтыру енгізілді және 21-1-тарау. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу бойынша қаралатын болады

Бітімгершілік келісімі- Татуласу келісімі

Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты тараптардың келісуімен аудандық (қалалық), облыстық және оларға теңестірілген соттардың іс жүргізуіндегі біртекті істердің бірін талап ете алады, өз іс жүргізуіне қабылдай алады, бірінші сатыдағы соттың қағидалары бойынша қарай алады және шеше алады.

Бүкіл мәтін бойынша "талап қоюды (арыз)", "Талап қою (арыз)", "талап қою арызы (арыз)", "талап қою арызын", "талап арызды", "талап қоюды (арызды)", "талап қоюдан (арыздан)", "талап қою арызына", "талап арыз", "талап қою арызы", "Талап қою арызының.

►Талап қою арызы нысаны мен мазмұны бойынша Азаматтық Процестік Кодекстің 148 және 149-баптарының талаптарына сәйкес келуге тиіс.

► Сот тараптарды істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізуде қарау туралы ол қабылданған күннен бастап келесі жұмыс күнінен кешіктірмей электрондық пошта мекенжайы немесе ұялы байланыстың абоненттік нөмірі бойынша, сондай-ақ хабарламаның тіркелуін қамтамасыз ететін өзге де байланыс құралдарын пайдалана отырып хабардар етеді. Хабарламада сот тараптардың татуластыру рәсімдері шеңберінде дауды реттеуге құқылы

► Істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізуде қараумен келіспеген тараптар – хабарламаны алған күннен бастап он бес жұмыс күні ішінде сотқа жалпы тәртіппен қарау туралы өтінішхат, ал жауапкер құжаттар мен дәлелдемелерді қоса бере отырып, талап қоюға пікір (қарсылық) ұсынуға құқылы.

► Шешім шығарылғаннан кейін сотқа келіп түскен, дауды жалпы тәртіппен қарау туралы өтінішхат осы шешімнің күшін жою туралы арыз ретінде қабылданады және қаралады.

►Пікірді, дәлелдемелерді және өзге де құжаттарды ұсыну үшін сот белгілеген мерзімдер өткеннен кейін сот тараптарды шақырмастан, істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен электрондық форматта қарайды.

►қатысушылардың біреуінің келмеуі салдарынан істі осы сот отырысында қарау мүмкін емес деп таныған;

► істі талқылау кезінде қатысушылар тәртіпті жаппай бұзған;
► -қарсы талап қойылған;

►қосымша дәлелдемелерді ұсыну немесе талап ету қажет болған;

► төтенше мән-жайлар туындаған жағдайларда жол беріледі.
267-2-бап. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралатын істер

      1) егер талап қою бағасы заңды тұлғалар үшін – екі мың айлық есептік көрсеткіштен, дара кәсіпкерлер, азаматтар үшін бір мың айлық есептік көрсеткіштен аспаса, ақшаны өндіріп алу туралы талап қоюлар бойынша;

      2) талап қою бағасына қарамастан, талап қоюшы ұсынған, жауапкердің ақшалай міндеттемелерін белгілейтін құжаттарға және (немесе) шарт бойынша берешекті растайтын құжаттарға негізделген талап қоюлар бойынша істер оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралуға жатады.

      3. Алиментті өндіріп алу туралы дауларды қоспағанда, балалардың құқықтарын қозғайтын даулар бойынша істер оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралуға жатпайды.

Бұған дейін тараптар арасындағы дауды бітімгершілік келісіммен бітіру тек медиаторлардың  құзырында болып келгені белгілі. Ал енді екі жақты келісімге келтірудің көкжиегі кеңейтіліп, енді бұл істі атқаруды судья-медаторларға да, адвокаттарға да жүктеліп отыр.

Татуластыру рәсімдерін жүзеге асыруда судьяның нақты міндеттері де заңнамамен нақтыланды. Дауды бейбіт жолмен реттеуге жәрдемдесуді азаматтық сот ісін жүргізудің бірден бір міндеті ретінде бекіте отырып, судьяға талап арызды қабылдаған күннен бастап тараптарды татуластыру үшін тиісті шараларды қолданып, істі қараудың барлық сатыларында талапты түсіндіру жүктеліп отыр.

Сот тәжірибесі көрсетіп отырғандай, дауды татуластыру рәсімдері арқылы шешу азаматтық іс жүргізудің субъектілеріне тиімді және оң тұстары жетіп артылады. Біріншіден, дауды татуластыру рәсімдері арқылы реттеу сот шешіміне қарағанда тараптардың бітімге келуіне ықпалды, екіншіден, көп жағдайларда дау тараптардың заң нормаларын дұрыс түсінбеуінен туындап жатады, ал сол нормаларды соттың тиісті түрде түсіндіруі аталған рәсімдерді жасауға ықпал етіп, дауласушы тарапты ымыраға келтірері сөзсіз, үшіншіден татуласу рәсімдері тараптар арасындағы дауға ортақ келісіммен соңғы нүкте қоюдың алғы шарты, ал сот шешімі бір тарапты ғана қанағаттандыра алуы мүмкін, төртіншіден, бұл соттың және тараптардың уақытын, қаржысын үнемдейді. Бұл ретте айта кетерлігі татуластыру рәсімдері арқылы шешімін тапқан іс бойынша төленген мемлекеттік баж салығы тараптарға қайтарылады. Тағы бір тиімділігі, сотпен бекітілген қандай да бір келісім ерікті түрде орындалмаған жағдайда, тараптар атқару парағы

      Облыстық және оған теңестірілген сот тараптардың келісуімен осы облыстың аудандық (қалалық) соттары мен оларға теңестірілген соттарының іс жүргізуіндегі біртекті істердің бірін талап ете алады, өз іс жүргізуіне қабылдай алады, бірінші сатыдағы соттың қағидалары бойынша қарай алады және шеше алады.

28-1-бап. Азаматтық істердің Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының соттылығына жатқызылуы

 Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу туралы   13-тарауға өзгерістер мен толықтыру енгізілді және 21-1-тарау. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу бойынша қаралатын болады

      Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты тараптардың келісуімен аудандық (қалалық), облыстық және оларға теңестірілген соттардың іс жүргізуіндегі біртекті істердің бірін талап ете алады, өз іс жүргізуіне қабылдай алады, бірінші сатыдағы соттың қағидалары бойынша қарай алады және шеше алады.

  

Бүкіл мәтін бойынша "талап қоюды (арыз)", "Талап қою (арыз)", "талап қою арызы (арыз)", "талап қою арызын", "талап арызды", "талап қоюды (арызды)", "талап қоюдан (арыздан)", "талап қою арызына", "талап арыз", "талап қою арызы", "Талап қою арызының", "Талап қою арызы", "талап арызда", "Талап арызға", "Талап қою арызына", "талап қою арызының", "талап арызға", "Талап қою арызын", "Талап арызды", "талап қою арызында", "талап арыздың", "талап қою арызымен", "анықталса, арызды қараусыз қалдырады", "Талап қою арызын қарау үшін", "Талап қою арыздарын", "талап қою арыздарын" деген сөздер тиісінше "талап қоюды", "Талап қою", "талап қою", "талап қоюды", "талап қоюды", "талап қоюды", "талап қоюдан", "талап қоюға", "талап қою", "талап қою", "Талап қоюдың", "Талап қою", "талап қоюда", "Талап қоюға", "Талап қоюға", "талап қоюдың", "талап қоюға", "Талап қоюды", "Талап қоюды", "талап қоюда", "талап қоюдың", "талап қоюмен", "анықталса, талап қоюды қараусыз қалдырады"

      1) тарап бұл туралы өтінішхат берсе;

      2) үшінші тұлғаның іске кіруі туралы өтінішхаты қанағаттандырылса;

      3) қарсы талап қою қабылданса;

      4) осы іс бойынша қабылданған сот актісімен басқа тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылуы мүмкін болса;

      5) дәлелдемелерді олардың тұрған жерінде қарап тексеру және зерттеу жүргізу, сараптама тағайындау немесе куәның айғақтарын тыңдау қажет болса;

      6) қосымша мән-жайларды анықтау немесе қосымша дәлелдемелерді зерттеу қажет болса, істі талап қою ісін жүргізу қағидалары бойынша қарауға көшеді, бұл туралы істі сот талқылауына дайындау туралы ұйғарымда көрсетеді. Істі сот талқылауына дайындау туралы ұйғарымда іске қатысатын адамдар жасауға тиіс әрекеттер мен осы әрекеттерді жасау мерзімдері көрсетіледі. Іс осы Кодексте тиісті санаттағы істер үшін белгіленген мерзімдерде қаралуға тиіс. Істі қарау мерзімі талап қою қабылданған күннен бастап есептеледі. Әрбір істі мұндай тәртіппен қараудағы негізгі мақсат - іс бойынша тараптарды сот отырысына шақырмай, сот отырысын өткізбей, олардың алдын ала ұсынған дәлелдемелерін судьяның жеке, ішкі пайымын басшылыққа ала отырып шешім қабылдауына мүмкіндік туғызу. Ең бастысы судья азаматтық процестік кодекстің 13-тарауының талаптарын, қос тарапқа барынша түсіндіріп, жауапкердің өзі негіздейтін құжаттар мен дәлелдемелерді беруі үшін мерзім белгілейді. Пікірді, дәлелдемелерді және өзге де құжаттарды ұсыну үшін сот белгілеген мерзімдер өткеннен кейін тараптарды шақырмай-ақ, істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қарайды. Яғни, сот шешімді қабылдаған кезде тараптардың ұсынған түсініктеме, қарсылық және дәлелдемелерін басшылыққа алады. Істі оңайлатылған іс жүргізу тәртібімен қарау барысында әдеттегідей сот мәжілісінің хаттамасы жүргізілмейді және істерді оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қарау мерзімі ұзартылуға жатпайды. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қарауға жататын істер санаты: талап қою бағасы заңды тұлғалар үшін - жеті жүз айлық есептік көрсеткіштен, жеке кәсіпкерлер, азаматтар үшін - екі жүз айлық есептік көрсеткіштен аспаса, ақша сомаларын өндіріп алу туралы талап қою арыздары бойынша; талап қою бағасына қарамастан, талап қоюшы ұсынған, жауапкердің ақшалай міндеттемелерін белгілейтін құжаттарға және (немесе) шарт бойынша берешекті растайтын құжаттарға негізделген талап қою арыздары бойынша; заңда белгіленген немесе шартта көзделген жағдайларда сотқа дейін реттеу тәртібімен жасалған сақтандыру даулары және банктік қарыз шарттарынан туындайтын даулар бойынша келісімдерді орындау туралы; заңда белгіленген немесе шартта көзделген жағдайларда сотқа дейін реттеу тәртібімен жасалған неке-отбасылық қатынастар саласындағы даулар бойынша келісімдерді орындау туралы; азаматтың абыройына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне және заңды тұлғаның іскерлік беделін түсіретін мәліметтерді теріске шығаруды не бұқаралық ақпарат құралында жауапты жариялау туралы даулар бойынша келісімдерді орындау туралы; заңда белгіленген немесе шартта көзделген жағдайларда дауларды сотқа дейін реттеу тәртібімен жасалған өзге де келісімдерді орындау туралы істер оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралуға жатады. Оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралатын іс бойынша қысқаша шешім шығарылады. Шығарылған сот шешімінің көшірмелері тараптарға шешім шығарылған күннен бастап бес жұмыс күнінен кешіктірілмей берілуі тиіс. Жауапкер шығарылған шешіммен келіспеген жағдайда, сот шешімінің көшірмесін алған күннен бастап бес жұмыс күні ішінде шешімнің күшін жою туралы арыз беруге құқылы. Арыз мынадай жағдайларда беріледі. Егер, жауапкер талап қою арызының келіп түскенінен хабарсыз болып, істің оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралатынынан ақпарат алмаса, оның өз мүддесін қорғап арыз жазуға құқығы бар. Сондай-ақ, шешімнің мазмұнына әсер ете алатын дәлелдемелерді ұсына алмаған жағдайда да жауапкер өз мүмкіндігін пайдалануға құқылы. Бүгінде соттарда аталған іс жүргізу тәртібімен істер қаралып, оң нәтижесін көрсетуде.

Яғни, тараптар туындаған дауды (жанжалды) татуласу келісімі арқылы, медиация тәртібімен немесе партисипативтік рәсімдер тәртібімен, не АПК-да белгіленген тәртіппен өзге де тәсілдерді пайдалана отырып, өзара талаптың толық көлемінде не бір бөлігінде реттей алады.

Сот  тәртібінде  қарауға жататын даулардың  санын азайтып, оларды шешудің  баламалы  тәсілдерін,  оның  ішінде  бітімгершілік  рәсімдерін қолдану адам құқықтарының әділ сақталуының  кепілі.

       Қазақстан  Республикасының  Жоғарғы  Сотының бастамасымен Республиканың барлық соттарында «Сотқа  дейін, сотта татуласу» төңірегінде пилоттық  жоба іске қосылды. Бұл жоба  бітімгершілік  рәсімдердің  қолдану  аясын  кеңейтіп,  істерді  қарау  мен  шешуде  тараптардың  уақытын және қаржылай шығынын үнемдеу, сот жүктемесін азайту мақсатында іске асырылуда. Бітімгершілік  рәсімдері мұрагерлік,  некені бұзу,  мүліктік даулар бойынша, тұрғын үйді ұстауға байланысты шығындарды,  банктік несие бойынша берешекті өндіру, сондай-ақ, кейбір  еңбек даулары және басқа  да санаттағы даулар бойынша  қолданылады.

Татуластыру рәсімдерін жүзеге асыруда судьяның нақты міндеттері де заңнамамен нақтыланды. Дауды бейбіт жолмен реттеуге жәрдемдесуді азаматтық сот ісін жүргізудің бірден бір міндеті ретінде бекіте отырып, судьяға талап арызды қабылдаған күннен бастап тараптарды татуластыру үшін тиісті шараларды қолданып, істі қараудың барлық сатыларында талапты түсіндіру жүктеліп отыр.

Сот тәжірибесі көрсетіп отырғандай, дауды татуластыру рәсімдері арқылы шешу азаматтық іс жүргізудің субъектілеріне тиімді және оң тұстары жетіп артылады. Біріншіден, дауды татуластыру рәсімдері арқылы реттеу сот шешіміне қарағанда тараптардың бітімге келуіне ықпалды, екіншіден, көп жағдайларда дау тараптардың заң нормаларын дұрыс түсінбеуінен туындап жатады, ал сол нормаларды соттың тиісті түрде түсіндіруі аталған рәсімдерді жасауға ықпал етіп, дауласушы тарапты ымыраға келтірері сөзсіз, үшіншіден татуласу рәсімдері тараптар арасындағы дауға ортақ келісіммен соңғы нүкте қоюдың алғы шарты, ал сот шешімі бір тарапты ғана қанағаттандыра алуы мүмкін, төртіншіден, бұл соттың және тараптардың уақытын, қаржысын үнемдейді. Бұл ретте айта кетерлігі татуластыру рәсімдері арқылы шешімін тапқан іс бойынша төленген мемлекеттік баж салығы тараптарға қайтарылады. Тағы бір тиімділігі, сотпен бекітілген қандай да бір келісім ерікті түрде орындалмаған жағдайда, тараптар атқару парағы арқылы мәжбүрлі түрде орындату туралы мәселені көтеруге құқығы бар.

      1. Қазақстан Республикасының аумағында азаматтық істер бойынша сот ісін жүргізу тәртібі Қазақстан Республикасының конституциялық заңдарында, Қазақстан Республикасының Конституциясына және халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған қағидаттары мен нормаларына негізделген Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексінде айқындалады. Азаматтық сот ісін жүргізу тәртібін реттейтін өзге де заңдардың ережелері осы Кодекске енгізілуге жатады.

      2. Қазақстан Республикасының халықаралық шарттық және өзге де міндеттемелері, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің және Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары азаматтық процестік құқықтың құрамдас бөлігі болып табылады.

      3. Қазақстан Республикасының азаматтық сот ісін жүргізу туралы заңнамасы азаматтық, отбасылық, еңбек, тұрғын үй, қаржы, шаруашылық, жер және басқа құқықтық қатынастардан туындайтын даулар бойынша істерді, сондай-ақ ерекше жүргізілетін істерді қарау тәртібін белгілейді


.Қазақстан Республикасының Конституциясынының 13 бабына сәйкес,
азаматтарға соттық қорғану құқығы мен бостандығына кепілдік берілген [1].
Конституциялық ережеге сәйкес, азаматтардың құқықтары мен бостандығын
қорғау үшін соттар істерді өз уақытында қарап, әділ шешім шығаруы тиіс.
Субъективтік құқықтар мен мүдделерді қорғау қажеттілігі тек қана осы
мүдделер мен құқықтар бұзылған немесе дауланған жағдайда ғана туындамайды.
Субъективтік (тұлғалық) құқық – тұлғалардың мүддесін қанағаттандыру
мақсатында құқық нормалары құқық тұлғаларына берген құқықтық мүмкіндіктері
[3]. Кейде субъективтік құқықтарды жүзеге асыру үшін негіз болып табылатын
мән-жайларды жүзеге асыра алмайды, себебі осы құқықтарды нақтылайтын
фактілер жоқ болғандықтан, оны тиісті дәлелдемелермен тексеруді, нақтылауды
талап етеді. Сондықтан да азаматтық іс жүргізуде мүдделі тұлғаға соттық
тәртіпте оның субъективтік құқықтарын жүзеге асыруға негіз болып табылатын
заңды фактілерді анықтауға мүмкіндік беретін сот өндірісінің түрі—ерекше іс
жүргізу бар.
Ерекше өндіріс талап өндірісі мен ерекше талап өндіріcімен
салыстырғанда өзінің құрамына кіретін істердің материалдық құқықтық
табиғатымен ерекшеленеді. Ерекше өндірістің мақсаты- арыз берушіде белгілі
бір құқықтардың немесе міндеттердің пайда болуы, өзгеруі немесе
тоқтатылуымен құқық нормаларын байланыстыратын мән-жайларды анықтау [4].
Азаматтық сот өндірісінің барлық үш түрі де АІЖК-нің ережелері бойынша
қарастырылады,өйткені онда белгілі бір азаматтық істі қарастыру бойынша
сот өндірісінің барлық түріне ортақ құқық нормалары бекітілген.
Ерекше өндіріс – азаматтық іс бойынша азаматтық сот өндірісінің үшінші
түрі ретінде процессуалдық ерекшелігімен мазмұндалады.
Ерекше іс жүргізу – мүдделі тұлға үшін жеке немесе мүліктік құқықтарын
жүзеге асыруға жағдай туғызу мақсатында даусыз субъективтік құқықтардың бар
болуын немесе жоқ болуын анықтау бойынша сот өндірісін жүргізу түрі.
Ерекше сот ісі қалған азаматтық сот істерімен өзара тығыз байланысты,
өзге азаматтық істер сияқты істерді қарау тәртібін анықтайтын істің жалпы
принциптеріне негізделеді.
Азаматтық сот өндірісінің негізін қалайтын ең негізгі нормативтік акті
бұл әрине 1999 жылы 13-шілдеде қабылданған Қазақстан Республикасының
Азаматтық іс жүргізу Кодексі, осы Кодексте азаматтық сот өндірісінің үш
түрі көрсетілген: талап өндірісі, ерекше талап өндірісі және ерекше
өндіріс.
Талап қоюмен жүргізілетін сот ісі – бұл соттың субъективті құқық немесе
азаматтық, отбасылық, еңбек, тұрғын үй, экологиялық, жер және өзге де
құқықтық қарым-қатынастардан туындайтын дауларды талқылау мен шешу бойынша
азаматтық іс жүргізу құқық нормаларымен реттелген іс-әрекет. Талап қоюмен
жүргізілетін сот ісі субъективті азаматтық құқықтар мен міндеттерді жүзеге
асыру бойынша жеке тұлғалар арасында дауды шешуге бағытталған.
Ерекше талап қоюмен жүргізілетін істер – бұл соттың мемлекеттік
органның, жергілікті өзін-өзі басқару органының, сайлау комиссиясының,
лауазымды адамдардың шешімімен, әрекетімен (немесе әрекетсіздігімен)
сайлану немесе сайлау, референдумға қатысу құқығы бұзылды деп санайтын
азаматтардың арыздары бойынша даулы мәселелерді талқылау мен шешуге
бағытталған іс жүргізу тәртібі.
Ерекше сот өндірісінде Қазақстан Республикасының азаматтық іс жүргізу
заңнамаларына сай даусыз мәселелерді талқылау мен шешуге бағытталған сот
өндірісінің бір түрі болып саналады.
Азаматтық сот өндірісінде талап өндірісі мен ерекше талап өндірісінің
өзара ұқсастығы бар, бұл екі сот өндірісі тараптар арасындағы даулы
мәселелерді талқылау мен шешуге бағытталған. Бұл екі сот өндірісінің
ерекшелігі талап өндірісінде азаматтар арасындағы субъективті құқық немесе
азаматтық, отбасылық, еңбек, тұрғын үй, экологиялық, жер және өзге де
құқықтық қарым-қатынастардан туындайтын дауларды талқылау мен шешу болса,
ал екінші сот өндірісі мемлекеттік органның, жергілікті өзін-өзі басқару
органының, сайлау комиссиясының, лауазымды адамдардың шешімімен, әрекетімен
( немесе әрекетсіздігімен) сайлану немесе сайлау, референдумға қатысу
құқығы бұзылды деп санайтын азаматтардың арыздары бойынша даулы мәселелерді
талқылау мен шешуге бағытталған. Бірінші сот өндірісімен екінші сот
өндірісінің айырмашылығы міне сонда, бірақ бұл сот өндірістерінің
процессуалдық іс жүргізушілік ережелерінің ешқандай айырмашылығы жоқ. Екі
сот өндірісінде де өзара даулы құқықтар мен мүдделер бойынша тараптардың
қақтығысы болады.

      Тараптар бірінші, апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттарда сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды (жанжалды) судьяның немесе медиатордың жәрдемдесуімен медиация тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы.

       Медиацияны өткізетін судья медиация өткізілетін күнді тағайындайды және тараптарға оның өткізілетін уақыты мен орны туралы хабарлайды. Судья медиацияны "Медиация туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес және АПК-те белгіленген ерекшеліктерді ескере отырып өткізеді.
      Тараптардың келісуімен істі медиацияны өткізген судья қарауы мүмкін.
      Бірінші сатыдағы сотта медиация өткізу үшін іс басқа судьяға беріледі. Тараптардың өтінішхаты бойынша медиацияны іс жүргізуінде іс жатқан судья өткізуі мүмкін.

      Дауды (жанжалды) реттеу туралы келісімге қол жеткізілмеген кезде істі одан әрі қарауды тараптардың келісуімен осы судья жалғастыруы мүмкін.

      Медиацияны аппеляциялық сатыдағы сотта өткізу үшін іс, әдетте, соттың алқалы құрамындағы судьялардың біріне беріледі.
      Сотта медиацияны өткізу хаттамасы жүргізілмейді.

       Егер дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісім сот актісін орындау сатысында жасалса, ол сот актісі орындалатын жер бойынша бірінші сатыдағы сотқа немесе аталған сот актісін шығарған сотқа бекітуге ұсынылады.

Дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу

      Тараптар АПК-ң 179-бабында көзделген қағидалар бойынша сот шешім шығару үшін шығып кеткенге дейін дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы өтінішхатты мәлімдеуге құқылы. 

       Партисипативтік рәсім судьяның қатысуынсыз "Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес екі тарап адвокаттарының не заң консультанттары палатасының мүшелері болып табылатын адамдардың жәрдемдесуімен дауды реттеу бойынша тараптар арасында келіссөздер жүргізу арқылы өткізіледі.