Bài viết nghị luận về một tác phẩm thơ

 

                                NÉT TĨNH TRONG KHÔNG GIAN THƠ CỦA BASHO

 

Tác phẩm*

“朝茶飲む
 僧静かなり
 菊の花”

Phiên âm:
Asa cha nomu
 Soo shizuka nari
 Kiku no hana

Tạm dịch:
Sau tuần trà buổi sáng
Trong lòng vị tăng thật yên ắng
Ngoài sân hoa cúc vàng.

 
           Nhắc đến Nhật Bản, người ta thường nghĩ đến một cường quốc kinh tế gắn liền với những biến động thiên tai khắc nghiệt. Đối nghịch với sự dữ dội ấy, đất nước Mặt trời mọc cũng đem đến những ấn tượng về truyền thống độc đáo, nét văn hóa đáng trọng và dặc biệt là những tâm hồn đầy tinh tế,nhạy cảm được họa lên bằng những vần thơ Haiku giàu chất trữ tình. Tiêu biểu trong kho tàng thơ ca Nhật Bản không thể không kể đến những câu thơ giàu thẩm mĩ của Basho.

 

           Nhà thơ Basho – tên thật là Matsuo Basho – là một vị thiền giả ở Nhật Bản. Ông được coi là người khai mở ra thể loại thơ Haiku - thể thơ ngắn “bật nhất” của thế giới với 17 âm tiết và ba dòng – và phát triển với những tác phẩm mang đậm tính tượng trưng của đất nước Nhật Bản.Tác phẩm của ông là tiêu biểu cho thể loại thơ đặc biệt này khi thể hiện những rung cảm của con người trước tự nhiên bằng những hình ảnh trong sáng, nhẹ nhàng với cảm xúc thẩm mĩ đặc biệt. Do là một Thiền sư nên thơ của Basho cũng thẫm đẫm chất “Thiền” (tức chú trọng đến cái tĩnh lặng,sự thanh khiết, giác ngộ tâm hồn...). Đến với bài thơ được giới thiệu ở trên, ta có thể cảm nhận được không gian tĩnh lặng bao trùm cả câu thơ.

 

          Giao cảm với thiên nhiên luôn là niềm khao khát của nhiều người nghệ sĩ, nhà thơ Basho cũng vậy. Nhưng cảm xúc đó của Basho không bộc lộ một cách mãnh liệt, nồng cháy,hiển lộ trên trang viết  mà âm thầm lặng lẽ thầm vào từng chữ thơ. Sự giao hòa với thiên nhiên, cuộc sống được nhà thơ lay gợi qua lớp ngôn từ hàm súc, những hình ảnh tượng trưng giản dị mang đậm phong cách tĩnh tại của người dân xứ Hoa anh đào. Phần dịch thơ có thể không truyền tải được hết cái hay trong trong ngôn ngữ bài thơ nhưng phần nào khơi gợi được những giá trị, thông điệp mà nhà thơ muốn mang lại. 

 

          Mở đầu bài thơ là sự tĩnh lặng gợi lên từ nét văn hóa cổ truyền,phép tắc và nghệ thuật thưởng trà của người dân Nhật Bản. Trà đạo - một trong những nghệ thuật nổi tiếng và lâu năm của đất nước Mặt Trời mọc - gắn với phép tắc trong từng cử chỉ, cách thưởng thức một tách trà. Đây vừa là một bộ môn vừa là một phương tiện để thanh lọc tâm hồn người,con người có thể hòa mình với thiên nhiên...Ở dòng thơ đầu, Basho đã khéo léo đưa chất liệu cuộc sống lấy cảm hứng từ Trà đạo làm biểu tượng của dân tộc,đại diên cho truyền thống quý giá của nước Nhật. Bên cạnh sự xuất hiện của hoạt động con người  ta còn cảm nhận được thời gian: buổi sáng - khoảng thời gian bắt đầu một ngày mới. Đọc cau thơ của Basho, người đọc như bước vào thế giới của sự yên tĩnh buổi sớm,thưởng thức một tách trà với tâm hồn lặng yên gạt bỏ sự ồn ào đầy bề bộn của nhịp sống hồi hả ngoài kia...

 

            Sang đến dòng thơ thứ hai,ta coa thể cảm nhận rõ sự yên tịch từ trong lòng người. Từ  “yên ắng” không phải để chỉ một không gian tĩnh mịch,không có âm thanh được cảm nhận bằng đôi tai hay ánh mắt mà là để miêu tả tâm hồn người. Sau cuộc thưởng trà, “vị tăng” có thể là cách gọi tôn quý một thiền sư nào đó hay có thể chính là tác giả. Lòng yên ắng tức không một chút ưu phiền, không gợn chút suy tư hay băn khoăn mà là trạng thái Tâm tịnh – như sự thanh lọc tâm hồn, giao hòa với thiên nhiên không bận điều nghĩ ngợi,một cách thức để con người tự giác ngộ triết lí...Quả thực, thế giới ngoài kia đương quá đỗi vội vã, nhiễu loạn với những thanh âm ồn ào, ta rất cần những phút lắng lòng không muộn phiền, tước bỏ những điều phù phiếm, ảnh hưởng đến tinh thần...bằng cách đọc những vần thơ Haiku của Basho, học cách để tâm “yên ắng”...

          

            Sự tịnh tâm ( tĩnh lặng trong tâm ) đã giúp cho nhà thơ nhạy cảm nhận ra nhũng bông hoa cúc vàng. Ở đây không gian như được mở ra một cách cụ thể với sắc vàng của hoa cúc – một dấu hiệu của mùa thu. Cụm từ “菊の花” được dịch nghĩa là hoa cúc vàng – đã trở thành “quý ngữ” của bài thơ. Dòng thơ mở ra không gian tuyệt sắc của cảnh thu, đồng thời cũng gơi ra thời gian về mùa. Không phải là một con quạ cô đơn trong chều thu lạnh lẽo mà là những hoa cúc ươm đậm sắc vàng của nắng thu. Phải thực sự là một người tinh tế, nhạy cảm , phải hòa mình với thiên nhiên cảnh vật với một cái tâm trong sáng, thanh tịnh thì mới có thể cảm nhận được những dấu hiện,biến chuyển của mùa thu. Người thường có thể thấy lá hoa cứ thế đơn giản quét đi nhưng đối với một nhà thơ Haiku,Basho lại trân trọng những điều nhỏ bé giản đơn như những bông hoa trên sân như thế...

              

              Qua tác phẩm thơ được giới thiệu của nhà thơ Basho, ta có thể cảm nhận không gian yên bình tĩnh lặng của bức tranh mùa thu và sự yên tịch trong tâm hồn người. Bên cạnh đó người đọc có thể nhận ra phong cách, văn hóa của Xứ sở Hoa Anh đào thông qua hình ảnh uống trà - nghệ thuật Trà đạo lâu đời của Nhật. Đồng thời , qua bài thơ ta có thể học cách tìm những khoảng lặng của cuộc sống và cách trân quý thiên nhiên hay những điều nhỏ bé quanh mình.

  

                Để thể hiện thành công cấu tứ của bài thơ, nhà thơ đã chú trọng vào tứ thơ bằng việc chọn lọc sử dụng ngôn từ hàm súc, giàu chất trữ tình và khả năng khơi gơi ( ý tại ngôn ngoại ); xây dựng các hình ảnh biểu tượng như trà, hoa cúc vàng...sử dụng tính giản phác** trong nghệ thuật của Nhật Bản để tạo ra khoảng trống khoảng trắng giàu sức khơi gợi... tạo nên những ấn tương dư ba trong lòng độc giả.

 

   Không gian tĩnh lặng của tác phẩm được khơi gợi bằng không gian suy tư của bao thế hệ bạn đọc. Mỗi người đọc lại mở ra những không gian mới cho thi phẩm, từ đó nó trường tồn cho đến thự tại. Bài thơ trên nói riêng và các tác phẩm thơ của Basho nói chung đã thể hiện rõ nét đặc trưng thi pháp của Thơ Haiku và khẳng định giá trị của nền văn học Nhật Bản.

 


Chú thích: 

(*) Nguồn : https://voh.com.vn/song-dep/tho-haiku-432540.html#taacutec-gia-basho

(**) Tính chất trong nghệ thuật cắm hoa truyền thống của Nhật Bản; thể hiện sự sự tước bỏ những thứ không giá trị, không liên quan, không cần thiết và sử dụng nghệ thuật chấm phá.

 

                         -  Hết -