Het tafereel op de prent laat zien hoe men begin 20^ste eeuw nog aankijkt tegen Afrika en haar inwoners. Niet alleen speurt de grote keurvorst, zonder interesse voor de Afrikanen, de horizon af naar nieuwe rijkdommen overzee. Ook lijkt de tekenaar van de prent bewust gelijkheid te suggereren tussen de groep Afrikanen aan de voeten van de keurvorst en de daarachter afgebeelde apen. Zij kijken met dezelfde blik en houding op naar Friedrich Wilhelm.  

Tegenwoordig is de firma Herbert Johnson onder meer bekend als maker van de hoofddeksels uit populaire films en series zoals Indiana Jones en Peaky Blinders.  

Deze prent werd onder andere als ansichtkaart gedrukt en in drie talen verspreid als propaganda tegen de inzet van 'barbaarse volken’. Tijdens de Eerste Wereldoorlog hing deze prent in Schloss Bellevue, het werkpaleis van de keizer in Berlijn.

De panelen zijn tot de bokseropstand (1899-1901) in bezit van de Chinese keizer Qianlong. Tijdens deze opstand vinden er grote plunderingen in Peking plaats, waar het keizerlijk paleis zich bevindt. Talloze Chinese objecten worden geroofd en door Westerse troepen mee naar huis genomen. In Europa worden ze doorverkocht of verdwijnen in museale of particuliere collecties.

Hoe Wilhelm II precies aan de lakpanelen is gekomen is tot op heden niet bekend. Wel is duidelijk dat in deze periode enkele andere lakpanelen bij veilinghuizen worden verkocht aan particuliere bieders.

Alhoewel het bezoek bedoeld is om de banden met andere koloniale mogendheden aan te halen en om te leren van hoe zij hun koloniën besturen, is het voor de kroonprins ook een snoepreisje. Wilhelm jaagt graag en speelt met veel plezier polo met Britse notabelen in Indië. Hij laat zich tijdens een van deze polowedstrijden fotograferen, terwijl hij de polohelm draagt die later meegenomen wordt in ballingschap.

De reis van de kroonprins wordt onverwacht afgebroken voor hij vanuit Ceylon door kan reizen, wegens een uitbraak van longpest in Oost-Azië. Bij terugkomst presenteert hij een fotoalbum van de reis aan zijn vader.

Het werk van Goetz geniet grote populariteit tijdens de Eerste Wereldoorlog en het Interbellum. Zijn satirische penningen reflecteren aanwezige emoties tijdens deze onrustige perioden en geven vorm aan nationalistische mythes, onder andere over zwarte personen.

Na de het einde van de Eerste Wereldoorlog stationeert het Franse leger Afrikaanse koloniale troepen in het Duitse Rijnland. De penning symboliseert een grootscheepse haatcampagne, die deels door de Duitse overheid wordt gestimuleerd. Volgens deze campagne vormen deze zwarte mannen een bedreiging voor de Duitse natie en het hele 'witte ras'.

Een Franse officier die ook is gestrand, beschrijft in zijn dagboek dat sergeant Fasoury een tijd over hem waakt als hij van uitputting in slaap valt. De officier ontkomt de volgende ochtend naar Franse linies, maar Fasoury heeft dit geluk niet. Waarschijnlijk is hij zwaargewond en wordt hij bij daglicht gevonden en gevangengenomen. In december overlijdt hij aan zijn verwodingen in een kamp in Darmstadt.

Fasourys voornaam is, net als de identiteit van de tirailleur op het andere portret in bezit van de keizer (zie afbeelding hieronder), tot op heden onbekend.

In het leven van keizer Wilhelm II en zijn echtgenote speelt het christelijke geloof een belangrijke rol. In 1898 maakt het echtpaar een reis naar Jeruzalem, waarbij de keizer zich opstelt als kruisvaarder. Tijdens dit bezoek krijgt hij deze Bijbel cadeau van de Duitse gemeente in Jeruzalem.

Religie blijft in het keizerlijke wereldbeeld een belangrijke rol spelen. Ruim tien jaar later schenkt de keizerin bijvoorbeeld ook een bijbel aan de Duitse gemeente in Windhoek, de hoofdstad van Duits Zuidwest-Afrika.

Voorin citeert zij een Bijbeltekst waarin zij de koloniale gedachte benadrukt: ‘Maar wij die sterk zijn, zijn verplicht de zwakheden van hen die niet sterk zijn te dragen, en ons niet zelf te behagen’ (Romeinen 15, 1).

Wilhelm II krijgt het presse-papier op 28 oktober 1905 cadeau van de Zuid-Afrikaanse diamant-magnaat Albert Beit (1853-1906), de rechterhand en zakenpartner van Rhodes in de internationale diamanthandel.

Frobenius deelt deze mening. Hij schrijft in hetzelfde jaar in zijn boek Und Afrika sprach dat ze hem doen denken aan ‘het oude Griekenland’. De sculpturen zijn het bewijs dat ‘hier ooit een ras heeft gewoond dat geavanceerder was dan de neger.’ Later onderzoek toont aan dat de sculpturen het werk zijn van lokale Afrikaanse kunstenaars uit de 12^e-15^e eeuw.

In de Duitse media, maar ook in het werk van populaire kunstenaars zoals Karl Goetz, worden de gemoederen verder aangewakkerd tegen de Afrikaanse soldaat. De persiflages zijn vaak doordrenkt van racisme, tot het punt dat bijvoorbeeld de “schwarze schande” munt van Karl Goetz in Nederland verboden wordt. Niet wegens het racisme jegens de Afrikaan, maar omdat de overheid Frankrijk niet voor het het hoofd stoten met de belediging van haar soldaten.

Als gevolg van de angst en haat die onder het Duitse volk ontstaat na de vernedering van bezetting door dezelfde koloniale soldaten die jarenlang zijn afgeschilderd als minderwaardige barbaren, begaan Duitse soldaten tijdens de Tweede Wereldoorlog slachtpartijen onder vooral Frans Afrikaanse krijgsgevangenen.

Gaandeweg de oorlog wordt het aandeel koloniale troepen aan de verschillende fronten groter en groter, mede dankzij de alsmaar groeiende behoefte aan mankracht terwijl het aantal slachtoffers de pan uit rijst.

Toch is er een merkwaardige uitzondering binnen de koloniale mogendheden. Duitsland zet helemaal geen koloniale troepen in aan de Europese fronten. Het ontbreekt de Duitsers niet alleen aan infrastructuur om koloniale troepen in te zetten, ook vertrouwt men de loyaliteit van veel inheemse volkeren niet.

Tijdens de oorlog zet Duitsland steeds meer in op racistische propagandacampagnes die, onder andere, Afrikaanse en Indiase soldaten afschildert als barbaarse criminelen die enkel in staat zijn tot verminken, plunderen en verkrachten. Hiermee hoopt met vooral de Triple-Entente te dwingen hun grote reserves koloniale mankracht terug te trekken, met weinig effect.

De vereniging komt jaarlijks bijeen in Doorn. De studiebijeenkomsten duren doorgaans drie tot vier dagen, waarbij lezingen en discussies worden gehouden over de besproken onderwerpen, soms ondersteund met lichtbeelden. Deze voordrachten hebben vaak betrekking op de koloniën, zoals de vele expedities van Frobenius door Afrika. Naast de intellectuele bezigheden is er ruimte voor wandelingen door het park en diners.

De jubileumbijeenkomst van 1937 wordt op beeld vastgelegd. Tijdens de festiviteiten reikt Wilhelm II aan de leden van de vereniging zilveren jubileumbekers en medailles uit, met daarop het symbool van de vereniging: de mythologische gorgo, een vrouwelijk wezen met slangenhaar, slagtanden en het vermogen om vijanden te verstenen. Wilhelm II had niet alleen grote interesse voor de Gorgo als symbool, maar gaf voor de DAG ook lezingen over de Euraziatische swastika en de Chinese Monade.

De stoel blijft voor het museum tot op heden een mysterie. De jaartallen ‘1914’ en ‘1917’ op de rugleuning bewijzen dat de stoel uit de Eerste Wereldoorlog stamt. Het monogram van de keizer maakt duidelijk dat de zetel speciaal voor hem is gemaakt.

De bekleding bevat het wapen van Jeanne d’Arc. Zij wordt juist vaak door Franse propagandisten als symbool gebruikt tegen Wilhelm II en het Duitse keizerrijk. In dit licht is de betekenis van de zetel onduidelijk.

Wilhelm II bezocht deze opgraving vaak en vond er in 1911 o.l.v. de plaatselijke arbeiders een relïef van een gorgokop. Hij nodigde archeoloog Dörpfeld uit om deze vondst verder te onderzoeken.

De Gorgo, een monster afkomstig uit de Griekse mythologie, neemt de vorm aan van een vrouw met slangen-haren wiens blik ieder wezen kan verstenen. Wilhelm denkt dat de gorgo ooit door de Grieken is overgenomen uit een Midden-Oosterse cultuur.

Zijn vriend en antropoloog Leo Frobenius gaat nog verder en stelt dat het wezen van origine uit Indië of Indonesië moet komen. Hij stelt dat het soort tempel waarbij de gorgo is gevonden, ook in Indië voorkomt. Tegenwoordig zien archeologen deze theorie, net als de gorgo zelf, als een mythe.

De nationalistische Yihetuan beweging, in Europa bekend als de Bokserbeweging vanwege de vechtsportrituelen die veel leden beoefenen, komt in verzet tegen de groeiende westerse invloed in China. Na de moord op twee Britse officieren, het aansluiten van keizerlijke troepen bij de opstand en de daaropvolgende dood van de Duitse ambassadeur Von Ketteler, escaleert het conflict.

De Chinese regering schaart zich uiteindelijk achter de Yihetuan en verklaart de oorlog aan alle buitenlandse mogendheden die macht uitoefenen in het land. Chinese troepen belegeren de diplomatieke wijk in Peking waar veel Chinese Christenen en buitenlanders wonen. Dat resulteert in de oprichting van een internationale interventiemacht, de zogeheten ‘Achtlandenalliantie’. Deze alliantie slaat de opstand uiteindelijk hardhandig neer.

Dromerige landschappen of historische gebeurtenissen worden daarbij uit panelen gesneden. Deze panelen zijn opgebouwd uit vele zorgvuldig aangebrachte dunne laagjes zwarte of rode lak, die wordt gemaakt uit het giftige sap van de Japanse lakboom. De combinatie van het kunstige handwerk en het werken met een giftige grondstof maakt de laktechniek tot een ware kunst.

De serie lakpanelen in de collectie van Museum Huis Doorn, zijn onderdeel van een reeks die het neerslaan van de Taiwanese Opstand van 1787-1788 verbeeldt. Bewoners en edelen op het eiland, komen in opstand tegen de nieuwe Qing regering, die de Ming dynastie van de troon heeft gestoten. De panelen tonen hoe het Chinese leger, op bevel van Qing-keizer Qianlong, Taiwan binnenvalt en het verzet dooft. Het afbeelden van dit machtsvertoon gebruikt keizer Qianlong om zijn positie als rechtmatig heerser te legitimeren.

Op de lakpanelen staat een keizerlijk zegel. In het Mandarijn staat hier ‘guzi tianzi zhibao’. Het betekent vrij vertaald ‘de schat van de 70-jarige keizer’. Qianlong gebruikt deze zegel waarschijnlijk tussen 1881 en 1891. Het zegel markeert keizerlijk eigendom.

Zo heeft hij niet alleen een ‘Chinese kamer’, maar ook een wunderkammer die hij vult met bijvoorbeeld een olifantspoot met daarin een kolenbak. In 1889 krijgt de

keizer dit geschenk van de bekende Duitse ontdekkingsreiziger Otto Ehlers (1855 – 1895). Hij heeft deze op reis in Azië geschoten en opgezet.

Jagen op groot wild is in deze periode een breed gedeelde hobby onder aristocraten en rijke burgers. Wilhelm’s wonderkamer ligt dan ook vol met exotische kleden van ijsberen, luipaarden en ander wild.

De keizer bezit naast echt wild ook twee olifantenbeeldjes uit Indië. Deze lijken qua stijl en materiaal erg op houtsnijwerk uit Sri-Lanka en stellen hetzelfde soort olifant voor als waar de olifantspoot ooit onder heeft gezeten. Wanneer en van wie de keizer deze beeldjes krijgt is onbekend.

Zo omringt de keizer zich met veel souvenirs en grondstoffen uit de Europese koloniën, zonder er zelf ooit voet te zetten.

Deze beeldjes worden al meer dan een eeuw met de hand gemaakt door Sri Lankaanse houtbewerkers en zijn in vele vormen bekend. Sinds ca. 1960 worden dit soort beeldjes als souvenir zelfs fabrieksmatig gemaakt. Het is onduidelijk hoe deze beeldjes in het bezit zijn gekomen van Wilhelm II.

In 1891 begint Ehlers aan een reis door Azië. In India gaat hij op olifantenjacht. De olifantspoot in de collectie van Museum Huis Doorn maakt duidelijk dat Ehlers een jaar later ook in Siam (het huidige Thailand) op olifanten jaagt. Hij overlijdt op één van zijn tochten. In 1895 wordt hij op Nieuw-Guinea, samen met andere blanke expeditieleden, slachtoffer van kannibalisme.

De Duitse Weltpolitik van keizer Wilhelm II is erop gericht om het Duitse rijk net zo’n belangrijke rol te laten spelen op het wereldtoneel als Groot-Brittannië en Frankrijk. Alle Europese grootmachten proberen voet aan de grond te krijgen in Azië en belangrijk daarvoor is een haven. Duitsland wil daar vooral een Duitse haven.

Na de moord op twee Duitse missionarissen in 1897 in Peking, grijpt het Duitse keizerrijk zijn kans en vestigt in opdracht van de Duitse keizer met geweld een Stützpunkt (steunpunt) in het gebied Shangtung. Duitsland verkrijgt een haven en het bijbehorende achterland. Officieel huurt Duitsland het gebied van China, maar het mag er zelf de dienst uitmaken.

Tijdens de strijd plunderen westerse soldaten paleizen en roven zij allerlei cultuurgoederen. Deze kunstvoorwerpen worden meegenomen naar Europa. Ze worden verhandeld als souvenirs, cadeau gedaan, verkocht en doorverkocht via particulieren en veilinghuizen. Het grootste deel van deze objecten bevindt zich tot op heden in Westerse kunstcollecties

De prent is bedoeld om de Europese naties te vereniging in de strijd tegen Die Gelbe Gefahr. Een rechtschapen, christelijk doel verbindt beter dan de verpersoonlijking van het Duitse Rijk. Het onderschrift Völker Europas, währt eure Heiligsten Güter!, wordt in de prent in het Engels en Frans vertaald.

Dit fotoalbum maakt hij speciaal voor de keizer, die zich in hoge mate interesseert voor archeologie en antropologie. Zodanig zelfs dat Wilhelm II de expeditie van Von Le Coq persoonlijk financiert. Von Le Coq is een van de vele pioniers die financieel door de keizer worden gesteund in hun wetenschappelijke expedities naar gebieden waar de keizer vaak zelf niet naar toe kan.

Waarschijnlijk maken Duitse soldaten dit model munitie buit tijdens de opstand, en wordt het bij terugkomst in Duitsland aan de keizer gepresenteerd.

Dit soort aandenkens komt na de Eerste Wereldoorlog bekend te staan als loopgravenkunst of ‘trench art’. Dit begrip refereert aan de kunstwerken van soldaten die zich in de loopgraven bezighouden met bijvoorbeeld houtsnijwerk om de tijd te doden.  

Het is toonaangevend voor de populariteit van de koloniën en de Oriënt onder het Duitse volk. Velen zijn geïnteresseerd in de exotische oorden vanwaar landgenoten bijzondere verhalen meenemen. Deze interesse uit zich in theatervoorstellingen, maar ook in bordspellen en andere toepassingen zoals diavoorstellingen en Völkerschauen, waarin mensen uit gekoloniseerde gebieden tentoon worden gesteld.

Vaak zijn deze discussies een nationale aangelegenheid. Daarbij onderzoekt dan elk land het eigen koloniale verleden.

Deze expositie heeft een iets andere insteek. Hoewel Museum Huis Doorn een stukje Nederlandse Rijkscollectie beheert en behoudt, vertelt deze tentoonstelling een verhaal over kolonialisme vanuit Duits perspectief. Het perspectief van Duitsland onder de laatste Duitse keizer maar vooral ook de gevolgen voor de gebieden onder Duits bewind, verteld aan de hand van voorwerpen die nog niet eerder in de belangstelling stonden.

De ex-keizer is zelfs tijdens zijn ballingschap in Doorn nog actief bezig met cultureel erfgoed van over de hele wereld. Ook blijkt zijn familie – de Hohenzollern –  tijdens de regeringsperiode van Wilhelm II op meer vlakken betrokken geweest te zijn bij Westers kolonialisme dan tot nu toe verondersteld.

De kolonalisatiedrift komt pas echt op gang als deze particulier aangekochte gebieden vanaf 1880 onder bescherming van het Duitse keizerrijk worden gesteld. Tegen het eind van de eeuw heeft Duitsland gebieden in handen van Afrika tot de Stille Oceaan.

In de 16e- en 17e-eeuw werden er al koloniale handelsposten gesticht, vooral met het doel winst te maken.

Heel anders is de golf van koloniaal enthousiasme in de late 19e-eeuw. Dat is vooral een kwestie van landsbelang en nationale trots. Het Duitse keizerrijk verlangt een plek op de wereld waar de zon nooit ondergaat. Gezichtsverlies ten opzichte van grootmachten Engeland en Frankrijk is voor de Duitsers geen optie. Om het doel van een koloniaal Duits rijk te behalen, is draagvlak onder de bevolking nodig.

Begin 20e-eeuw ontstaan in Duitsland verschillende organisaties die spannende en exotische verhalen uit de koloniën aan de man brengen: er zijn lezingen met diavoorstellingen van de Deutsche Kolonialgesellschaft, er verschijnen wekelijks nieuwtjes uit de koloniën in de Kolonialzeitung en de overzeese gebieden zijn doorgesijpeld in educatief (les)materiaal. In Duitsland worden zelfs Völkerschauen georganiseerd; menselijke dierentuinen waar oorspronkelijke bewoners van inheemse gebieden worden tentoongesteld.

Onderzoek

Monique Anker

Kathi Amman

Cornelis van der Bas

Li Yeung Cheung

Lourens Crielaard

Anniek Daniëls

Lori Kant

Jan Eise Kuipers

Annelore de Kruif

Michiel Mulder

Annewil Nieuwenhuizen

Elizabeth Rigden

Otto Sander

Britta Schilling

Marit de Wit

Fotografie

Theo Scholten DrieJuni

Redactie

Debbie Splinter

Beeldredactie hedendaagse Afrikaanse kunst

Ingrid van den Berg

Dit soort gedachtegoed is in de 19^e eeuw wijdverspreid en leidt tot het idee dat de Europeanen de morele plicht hebben om de inferieure andere rassen op te voeden en tegen zichzelf te beschermen. Deze vorm van rassenleer in combinatie met een drang naar grondstoffen en rijkdommen, zijn de basis waarop Europese machten heel Afrika koloniseren.

Duitsland heeft koloniën in Zuidwest- en Oost-Afrika. In Zuidwest-Afrika sluiten de Duitsers  verschillende verdragen waarmee ze de inheemse volken proberen te onderwerpen zodat Duitsland meer gebied en dus voet aan de grond krijgt. In 1901 komen deze volkeren in opstand tegen de bezetting van ‘hun’ grondgebied. Nadat er onder de Duitse bevolking slachtoffers zijn gevallen, besluit de Duitse overheid tot militair ingrijpen. Bij het onderdrukken van de opstand schrijft de Duitse bezetter een vernietigingsbevel uit. Als gevolg van dit bevel sterven vele duizenden opstandelingen en onschuldige burgers. In 2021 erkent de Duitse regering dat er bij het neerslaan van de opstand genocide is gepleegd.

Wilhelm II is als staatshoofd verantwoordelijk voor het beleid van zijn ambtenaren. Er is tot op de dag van vandaag geen concreet bewijs dat de keizer persoonlijk opdracht geeft voor het vernietigingsbevel. Hij grijpt pas in als er binnen de Duitse samenleving oproepen komen om te stoppen met het neerslaan van de opstand en de kritiek op zijn passiviteit toeneemt. Dit weifelende beleid past goed bij de reputatie van de keizer als figuur langs de zijlijn, die in hoge mate geïnteresseerd is in exotische onderwerpen, maar die zich weinig aantrekt van de gevolgen van zijn beleid als dit geen persoonlijke consequenties heeft.

Museum Huis Doorn wil met deze expositie afstand nemen van die zienswijze. Het museum ontsluit de feitelijke verhalen, die verbonden zijn met de ‘koloniale’ kunst- en gebruiksvoorwerpen uit de eigen collectie.

Onderzoek werpt nieuw licht op voorwerpen die tot voor kort nooit zijn tentoongesteld omdat de associatie met complexe en schaduwrijke stukken geschiedenis niet interessant was. Ook geeft dit onderzoek een aanzet om opnieuw kritisch te kijken naar de rol van het Duitse keizerrijk, en in het bijzonder Wilhelm II.

Vaak wordt enkel de conclusie getrokken dat keizer Wilhelm II zich persoonlijk veelal op de achtergrond houdt wat betreft koloniaal beleid tijdens zijn regeerperiode. Echter blijkt uit dit nieuwe onderzoek juist dat deze nalatige houding ruimte biedt voor de gruweldaden die in zijn naam gepleegd worden. Hij maakt zijn persoonlijk beeld van Afrikanen en Aziaten als minderwaardig en gevaarlijk graag publiekelijk kenbaar en geeft hiermee zijn onderdanen en andere Europese machten een carte blanche om ongestraft huis te houden.

De lijst koloniale misstanden tijdens zijn regeerperiode maakt dat ook de laatste Duitse keizer niet aan het koloniale debat ontkomt. Zijn koloniale beleid draagt bij aan het beeld van een keizer die chaos zaaiend, zonder oog voor de gevolgen van zijn acties, over het wereldtoneel beweegt. Een man die zichzelf altijd het slachtoffer vindt en nooit stilstaat bij de consequenties van zijn eigen acties.

In het tweede deel van de tentoonstelling “Het koloniale Wereldbeeld van de keizer” reflecteren hedendaagse kunstenaars op het koloniale verleden in Afrika. Daar is werk te zien over Namibië en uit andere Afrikaanse landen. De verschillende betrokken landen zijn niet alleen geografisch nauw met elkaar verbonden. Zij hebben allen een lange weg ondergaan van Europese kolonisatie naar onafhankelijk met eigen dromen, identiteit en cultuur.

Chilembwe draagt op de historische foto een hoed, iets was Afrikanen niet was toegestaan in aanwezigheid van blanken. In 1915 leidde Chilembwe een opstand tegen het koloniale regime. Chilembwe werd gedood en zijn kerk werd verwoest door de koloniale troepen.

Kambalu maakte de sculptuur van Chilembwe meer dan levensgroot, om het belang van zijn daden te benadrukken en zijn onvertelde verhaal meer bekend te maken. Het bronzen afgietsel is tussen september 2022 en september 2024 te zien op Trafalgar Square in Londen.

Kambalu noemde de sculptuur ‘Antilope’ om een parallel te trekken met de traditionele maskers uit de cultuur van de  Nyau, een religieuze gemeenschap binnen de Chewa, een etnische groep uit het midden en zuiden van Afrika, waartoe ook Kambalu’s familie behoort.

Zijn werk laat een sociale en culturele gelaagdheid zien, het resultaat van een persoonlijke zoektocht naar de huidige culturele normen en waarden en zijn eigen Zulu spiritualiteit.

Met zijn kunst wil Mabunda de boodschap overbrengen dat wapens kunnen worden vernietigd op een esthetische en creatieve manier en dat we moeten nadenken over hoe we nog meer geweld kunnen voorkomen.

Het is de overtuiging van Omofemi dat creativiteit vraagt om moed. Hij vindt het belangrijk om kunst te maken zonder angst: “This is I know because I do not paint dreams or nightmares, I paint my reality that tow the path of my truth!”.

In de loop van zijn leven verhuisde Luzamba van de Democratische Republiek Congo naar Zuid-Afrika, waardoor hij van dichtbij kennis maakte met wat het betekent om een migrant te zijn. Deze ervaringen inspireerden hem. Veel van zijn schilderijen laten migranten zien in onzekere of onveilige situaties.

Hoe worden hedendaagse kunstenaars geïnspireerd door dit onderwerp? Museum Huis Doorn geeft in dit tentoonstellingspaviljoen een kleine inkijk in die hedendaagse kunst. De Nederlandse beeldend kunstenaar Jehuda de Jong reflecteert in haar werk op de Duitse koloniale overheersing in Namibië en in een kleine foto-expositie komt het werk van hedendaagse Afrikaanse kunstenaars aan bod: hoe verbeelden zij het koloniale verleden en de doorwerking ervan in het dagelijks leven van nu? We herkennen thema’s als angst, geweld, sociale en politieke codes, maar ook het verweer hiertegen met behulp van moed, creativiteit, diversiteit, culturele eigenheid en zelfbewustzijn.

Deze presentatie is mede mogelijk gemaakt door Jehuda de Jong,

Voor de foto-expositie zijn wij grote dank verschuldigd aan Pieter en Carla Schulting, voor het mogen tonen van werken uit de Collectie Pieter en Carla Schulting.

Daar kunt u de uitgebreide catalogusteksten bij de collectiestukken in de expositie downloaden.