Nazwa epoki pochodzi od tytułu dzieła Augusta Comte’a Kurs filozofii pozytywnej i ma bezpośredni związek z rozwijanymi w nim poglądami myśliciela. Filozofia pozytywna to nie tylko pewnego rodzaju ruch ideowy, ale też program konkretnych wskazań, mających na celu rozwój wszystkich komórek państwa. Terminu pozytywizm oznaczającego nazwę epoki literackiej używa się w zasadzie jedynie w Polsce. W pozostałych krajach europejskich mowa jest o literaturze realizmu.

Prąd myślowy stanowiący jądro nie tylko polskiego pozytywizmu. Radykalne przekonanie, że wszystko daje się wyjaśnić naukowymi sposobami. Traktowanie wiedzy i nauki jako złotych środków, umożliwiających rozwiązanie wszystkich bolączek dnia codziennego. Dążenie do rozwoju intelektualnego, gospodarczego, politycznego i społecznego, w oparciu o wiedzę i dzięki niej. Podstawowe znaczenie dla przedstawicieli tego nurtu filozoficznego ma poznanie naukowe, oparte na doświadczeniu i obserwacji (empiryzm). Dominującą rolę przypisuje się tu naukom przyrodniczym, marginalizując nieco humanistyczne – są one bowiem w przekonaniu scjentystów o tyle użyteczne, o ile idzie za nimi postęp i konkretne działania. Scjentyzm wyrastał na podłożu XIX-wiecznej rewolucji przemysłowej, rozwoju wynalazczości, przewrotu w medycynie. Zwolennicy tego nurtu odrzucali dywagacje natury religijnej, metafizycznej, moralnej – traktując je jako nieuzasadnione i bezużyteczne. 

 

Kierunek w filozofii i socjologii, rozwijany głównie przez Darwina i Spencera zakładający ciągły, nieuchronny rozwój w każdej dziedzinie życia. Zarówno w odniesieniu do przyrody, jak i do człowieka czy całych społeczeństw, ewolucjoniści szukali wspólnych prawideł i uwarunkowań. Opierał się na sformułowanej przez Darwina teorii ewolucji gatunków, ale szedł o wiele dalej, stając się pewną ideologią, ogólną zasadą określającą formy i strukturę rzeczywistości. Ewolucjoniści opierali swą naukę na przekonaniu, że nowe wypiera stare, mniej doskonałe. Tym samym owa ewolucja oznacza jednocześnie postęp.

 

Tak nazywa się prąd myślowy, powiązany z zagadnieniami ewolucji gatunków sformułowanymi w 1859 roku przez Karola Darwina. Uzasadnia ona zachodzące w danej grupie społecznej zmiany, doborem naturalnym i nieustanną walką o byt. Ów prąd myślowy bardzo silnie oddziaływał na kulturę drugiej połowy XIX wieku. Powstały w oparciu o teorie Darwina kierunek w literaturze nazywany jest naturalizmem. Najwybitniejszym jego przedstawicielem był Francuz Emil Zola, a w Polsce najlepsze jego realizacje dał Adolf Dygasiński. 

 

Obok pracy u podstaw kluczowe i najchętniej podejmowane hasło programowe polskiego pozytywizmu. Wyznaczało ono drogi rozwoju działalności publicznej ludności kraju pozostającego pod zaborami. Opierał się na organicyzmie, przekonaniu, że wszystkie komórki danej grupy społecznej (niczym poszczególne członki organizmu człowieka) muszą zgodnie współdziałać i dążyć do postępu w każdej dziedzinie życia – polityce, gospodarce, ekonomii, kulturze. Jako że pozytywiści postrzegali rzeczywistość dynamicznie, obserwując ją w ciągłym procesie ewolucji, praca organiczna pełnić miała funkcje profilaktyczne i rozwojowe zarazem. Z jednej strony chodziło bowiem o odnalezienie i „wyleczenie” chorych ogniw danej grupy, z drugiej zaś miało to być usprawnienie, optymalizacja działań już podjętych. W koncepcji tej mieści się też wyobrażenia człowieka jako jednostki o nieprzeciętnym znaczeniu dla całego społeczeństwa, o ogromnej odpowiedzialności swoich poczynań. Program pracy organicznej nie zakładał działań zbrojnych, mających na celu walkę o niepodległość, ale wzrost gospodarczy i kulturalny kraju. Stąd przedstawiciele tego nurtu byli często atakowani jako zbyt kompromisowi. Echa ideologii pracy organicznej odnajdziemy w twórczości Orzeszkowej (publicystyka), Sienkiewicza czy Prusa (Faraon). 

 

Jedno z kluczowych haseł polskiego pozytywizmu. Niekiedy nazywane też zamiennie „pracą dla ludu”. Było ono ściśle powiązane z założeniami pracy organicznej. Praca u podstaw była swoistą misją dziejową, zadaniem klas posiadających i uprzywilejowanych, by zajęły się one losem najuboższych. Chodziło przede wszystkim o rozwiązanie problemu niedoli ludności wiejskiej. Postulowane w teorii konkretne rozwiązania nie natrafiły na podatny grunt i nie spotkały się z szerszym zainteresowaniem. Tym samym reforma uwłaszczeniowa chłopów z 1864, jaką ideolodzy pracy u podstaw traktowali jako szansę rozwoju wsi, faktycznie nie spełniła swojego zadania. Główną areną, na której ujawniła się koncepcja pracy u podstaw była publicystyka; zaś najgorliwszym propagatorem owego hasła był Aleksander Świętochowski.

 

Teoria socjologiczna, zgodnie z którą społeczeństwo jako suma jednostek jest podobne do organizmu ludzkiego, złożonego z członków, komórek i tkanek, które harmonijnie współdziałają. Tym samym na każdym przedstawicielu danej grupy społecznej spoczywa ogromna odpowiedzialność. Jego działania nabierają znaczenia wyższego rzędu i warunkują harmonijne trwanie, a optymalnie i rozwój, całej grupy. Przedstawicielami tego modelu myślenia byli August Comte i Herbert Spencer. Jedno z podstawowych haseł formułowanych przez polskich pozytywistów – konieczność pracy organicznej – jest bezpośrednio związane z teorią organicyzmu. 

 

Podczas gdy Polska w II połowie XIX wieku jest podzielona pomiędzy zaborców, rozwija się tzw. mowa ezopowa. Jest to formułowanie wypowiedzi w taki sposób, by była ona czytelna dla zainteresowanych, a jednocześnie nie zwróciła na siebie uwagi cenzorów. Owa technika pisarska, którą posługiwali się w zasadzie wszyscy ważniejsi polscy literaci okresu pozytywizmu polegała na operowaniu alegoriami, czytelnymi symbolami, wprowadzaniem analogii. Jej nazwa pochodzi od imienia starożytnego bajkopisarza Ezopa, który wprowadzał do swych bajek stereotypowo ujęte postaci zwierzęce dla ukazania ludzkich przywar. Mowa ezopowa rozwija się też w każdej formie rządów totalitarnych, stąd była żywotna w Polsce również w okresie komunizmu.

 

Istotne zagadnienie społeczne drugiej połowy XIX wieku, które znajduje swoje odzwierciedlenie nie tylko w publicystyce epoki, ale pojawia się również w literaturze pięknej. Najwięcej miejsca roli kobiety, jej nieprzystosowaniu i upośledzeniu w zdominowanym przez mężczyzn społeczeństwie poświęca Eliza Orzeszkowa, zwłaszcza w powieści Marta. Kwestię tę podejmuje również Bolesław Prus w Emancypantkach, co dowodzi, że emancypacja kobiet to znaczący problem społeczny polskiego pozytywizmu. 

 

Jedno z podstawowych zagadnień, a zarazem problemów społecznych epoki. Narastający antysemityzm oraz niejednoznaczny stosunek Polaków do przedstawicieli mniejszości żydowskiej wkracza także na karty literatury polskiej. By przypomnieć tutaj tylko najważniejsze dzieła: Maria Konopnicka Mendel Gdański, Eliza Orzeszkowa Meir Ezofowicz. 

 

Jeden z podstawowym prądów myślowych pozytywizmu. Zapoczątkowany przez Anglika Milla, znalazł w Polsce ważnego kontynuatora – Piotra Chmielowskiego. Głosił on postulat użyteczności każdego przejawu ludzkich poczynań. W odniesieniu do literatury przekonanie to wiązało się z ideą pracy organicznej. Propagowano mianowicie tworzenie dzieł, w których eksponowane byłyby wartości materialne i duchowe, a zatem w pewien sposób propagandowych, tendencyjnych. 

Był francuskim matematykiem, filozofem, pisarzem politycznym i krytykiem religii. Pionier myśli społecznej i twórca nauki zwanej socjologią (on ukuł ten termin i jako pierwszy się nim posługiwał). Jego najważniejsze dzieło to opublikowany w 1842 r. w sześciu tomach Kurs filozofii pozytywnej – od niego pochodzi nazwa kierunku w filozofii oraz socjologii, a także nazwa epoki literackiej w drugiej połowie XIX w. w Polsce. W swoich poglądach głosił przekonanie o konieczności praktycznego charakteru filozofii, mogącej posłużyć poprawie warunków życia.

 

Hipolit Taine (1828-1893)

Francuski filozof i historyk, członek Akademii Francuskiej. Główne dzieło: Filozofia sztuki. W swoich poglądach stał na stanowisku, że na dzieje ludzkości mają wpływ czynniki geograficzne, etniczne, środowiskowe i społeczne. Uznawany jest za twórcę determinizmu, opisał szczegółowo elementy, jakie mogą warunkować dalsze życie człowieka. 

 

John Stuart Mill (1806-1873)

Angielski filozof, ekonomista i logik. Rozwijał ideologię utylitaryzmu (użyteczności) każdego wytworu rąk i umysłów ludzkich (więc także literatury czy sztuki). 

 

Karol Darwin (1809-1892)

Angielski przyrodnik i myśliciel. Twórca teorii ewolucji, która odegrała potem ogromną rolę w rozwoju nauki, nie ograniczając się tylko do biologii. Sformułował koncepcję naturalnego doboru gatunków i konieczności nieustannej walki o byt. Główne dzieło: O pochodzeniu gatunków drogą doboru naturalnego.

 

Herbert Spencer (1810-1903)

Angielski filozof i socjolog. Rozwinął koncepcję determinizmu (zgodnie z którą każde zdarzenie jest określone przez ogół warunków) oraz organicyzmu (przekonanie, że społeczeństwo przypomina ludzki organizm, stąd istotne znaczenie dla rozwoju i dobrobytu danej grupy ma każda, najmniejsza nawet komórka społeczna). Przyjmował też, w oparciu o obserwację natury, ciągłą i nieuchronną zmienność rzeczywistości.

 

Karol Marks (1818-1883)

Niemiecki myśliciel i działacz rewolucyjny. Autor tzw. materialistycznego poglądu na świat. Na kartach swego głównego dzieła – Kapitał – poddaje krytycznej analizie ekonomię społeczeństwa kapitalistycznego. Przywódca I Międzynarodówki i autor Manifestu komunistycznego. Od jego nazwiska pochodzi określenie marksizm, z którego czerpał swe podstawy komunizm i socjalizm. 

 

Bardzo chętnie podejmowaną w pozytywizmie formą gatunkową jest nowela. Krótkie utwory prozaiczne, związane z określonym programem społecznym, tworzą wszyscy ważniejsi polscy twórcy tych czasów. Pisanie nowel traktowano często jako pewnego rodzaju wprawkę pisarską, przygotowanie przed tworzeniem wielkich dzieł prozatorskich, tym niemniej owa forma gatunkowa zawsze stanowiła doskonały pretekst do uwypuklenia aktualnych w epoce problemów społecznych. W nowelach odnajdujemy wszystkie palące w pozytywizmie kwestie oraz prześledzimy niemal wszystkie podejmowane w literaturze owych czasów tematy. Znaleźć możemy nowele dotykające trudnego losu ludności wiejskiej (Janko muzykant) czy miejskiej (Kamizelka, Katarynka), żydowskiej (Mendel Gdański), filantropii (Dobra pani), upowszechniania wiedzy (A...B…C…) i wielu innych. Słowem, to w noweli najpełniej, bez upiększeń i umoralniania, odbija się XIX-wieczna rzeczywistość. 

 

Pozytywizm w formułowanych programach estetycznych nie przewidywał miejsca dla poezji. Kojarzona była z minioną epoką, nadmiernym sentymentalizmem i oderwaniem od rzeczywistości. Echa powstającej wówczas we Francji liryki, realizującej nowe wzorce, operującej symbolami (Baudelaire) nie spotykają się w kraju z szerszym zainteresowaniem. Poezja rozwija się więc wówczas na uboczu wielkiej twórczości powieściopisarskiej i nowelistycznej, często jest epigońska w stosunku do romantyzmu, tym niemniej znaleźć można tu wspaniałe zjawiska literackie. Należą do nich niewątpliwie wiersze Marii Konopnickiej (często stylizowane na nutę ludową) oraz Adama Asnyka (poezja miłosna i refleksyjna). 

 

Twórcy literatury polskiej okresu pozytywizmu często pokazują swoje zaangażowanie i elastyczność. Bardzo popularnym zjawiskiem jest łączenie pracy pisarskiej z publicystyką komentującą aktualne zjawiska społeczne (np. Orzeszkowa czy Prus). 

 

 

W początkowym okresie Młodej Polski aktywna twórczo jest jeszcze znaczna część pisarzy pozytywistycznych. Warto pamiętać, że najpopularniejsza bodaj powieść Sienkiewicza W pustyni i w puszczy napisana została w 1911 r., a więc wówczas, gdy rodzimy modernizm ma już swą najbardziej dojrzałą postać. Przez przedstawicieli nowej epoki ostro atakowana jest zwłaszcza ideologia pozytywizmu (scjentyzm, praktycyzm, utylitaryzm). Wypiera ją hasło „Sztuka dla sztuki” oraz przekonanie o wyższości wartości estetycznych dzieła. Prężniej niż w pozytywizmie rozwija się tu poezja, nawiązująca do odkryć francuskiego symbolizmu. Powieść młodopolska (Reymont,Żeromski) korzysta natomiast z rozwiązań wypracowanych przez poprzednią epokę i je umiejętnie rozwija.

 

W okresie dwudziestolecia międzywojennego – a więc czasu tuż po odzyskaniu niepodległości – martyrologia, apoteoza powstania styczniowego, ideologia pozytywizmu oraz jego nieaktualne konflikty społeczne odchodzą zupełnie na dalszy plan. Inna sytuacja dziejowa warunkuje rozwój literatury w zupełnie odmiennym kierunku. Mimo to wielcy polscy powieściopisarze XIX wieku są wówczas bardzo poczytni, a Trylogia Sienkiewicza stoi w niemal każdej domowej biblioteczce. Tworzy się nowy kanon dzieł, a Prus, Orzeszkowa, Konopnicka czy Sienkiewicz właśnie funkcjonują w świadomości Polaków początku XX w. raczej jako autorzy lektur szkolnych .

 

Dzisiejsza historia literatury traktuje pozytywizm jako zamkniętą epokę w dziejach polskiego piśmiennictwa. Zauważa się jej ważną rolę – podtrzymywanie ducha narodowego Polaków pod zaborami. Krytykuje się ideologiczny charakter i tendencyjność, niekiedy zbyt daleko idące uproszczenia. Podkreślić należy jednak, że twórczość pozytywistyczna, uboga w zakresie poezji, poczyniła niebywałe postępy w dziedzinie prozy, zaś realistyczne, bardzo konkretnie ukazane postaci z XIX-wiecznych powieści stanowią też punkt wyjścia do rozważań o charakterze uniwersalnym.

Poganką w utworze Żmichowskiej jest księżniczka Aspazja. Beniamin zakochuje się w niej do szaleństwa, robiąc to, co tylko ona zechce. Główny problem stanowi jednak fakt, iż Aspazja nie istnieje tak naprawdę. Jest tylko wyobrażeniem opartym na wizerunku kobiety z obrazu. Beniamin odrywa się coraz bardziej od rzeczywistości i traci kontakt z najbliższą rodziną. Kobieta, typowa femme fatale, kusi nieustannie Beniamina, stopniowo zamieniając go w swojego niewolnika. Odwraca tym samym porządek rzeczy – zastałe stereotypy mówiły wówczas, że to mężczyzna jest stroną dominującą. Tutaj u sterów staje Aspazja. Bohaterkę można nazwać feministką, kobietą, która umiejętnie wykorzystała swoją inteligencję i wdzięki do tego, by sama, stając się wolną, zniewoliła mężczyznę. 

 

Bolesław Prus Emancypantki

Uczennice przybywające na pensję do pani Latter to tytułowe emancypantki. Dążą one do uzyskania wykształcenia i zdobycia wiedzy, zależy im na rozwoju osobistym. Ale nie tylko – wiele postaci emancypantek ukazanych zostało w sposób prześmiewczy, karykaturalny: z jednej strony, jako te pragnące intelektualnych doznań, z drugiej – jako typowe kobiety plotkujące, rozmawiające o strojach i mało racjonalnie podchodzące do życia. Głównymi bohaterkami powieści są pani Latter i Magdalena Brzeska, jej uczennica. Obie okazują się być prawdziwymi emancypantkami: pani Latter uczy dziewczęta, bo wierzy, że kobieta powinna być wykształcona, Magdalena natomiast odrzuca oświadczyny bogatego Krukowskiego, by podjąć rolę guwernantki i uczyć dzieci. Książka pokazuje stan rozwoju szkolnictwa wieku XIX. Choć widoczne są w nim już przemiany, kobiety nadal pozostają na marginesie, a ich działania jeszcze nie wystarczają do tego, by zaistnieć na równi obok mężczyzn.

Stefan Żeromski Siłaczka

Siłaczką w utworze jest Stanisława Bozowska, nauczycielka w szkole w Obrzydłówku, którą poznajemy leżącą już na łożu śmierci, chorą na tyfus. Stasia to typowy, modelowy wręcz, przykład emancypantki, dla której rozwój intelektualny i wykształcenie stanowią priorytet: ukończyła gimnazjum, pobierała lekcje u młodego małżeństwa, by potem wyjechać na Podole i uczyć. Nie oszczędzała swoich sił, siedząc zatopiona w książkach, a lekarz, który okazał się dawnym wielbicielem Stanisławy, nazywał ją w swych wspomnieniach „darwinistką”, pamiętając jej zapał do nauki. Bozowska, co też charakterystyczne dla kobiet dążących do równouprawnienia, wybrała życie w samotności, wierząc, że wiedza płynąca z książek jest w stanie zastąpić wszystko inne. Swój ideał osiągnęła i stała się kobietą wolną, niezależną oraz wykształconą. Przypłaciła to jednak życiem.

Gabriela Zapolska Kaśka Kariatyda

Naturalistyczna powieść Zapolskiej mówi o biednej i naiwnej służącej. Bohaterka zmanipulowana zostaje najpierw przez dozorcę, Jana, który obiecuje jej ślub, by pozbawić ją dziewictwa, a potem zostawić i wyśmiać, później natomiast w akcie rozpaczy (brak środków do życia) sama pozwala na wyrzeźbienie jej aktu, tracąc tym samym resztki godności. Umiera przegrana, jej ciało staje się obiektem badań chirurgów. Kaśka Olejarek jest sztandarowym przykładem kobiety wykorzystanej przez świat mężczyzn. Zapolska chciała tu walczyć ze stereotypami dotyczącymi jej płci.

Manuela Gretkowska Polka

Dziennik kobiety ciężarnej pokazuje ciążę z perspektywy zupełnie innej niż zwykle. Autorka udowadnia, że bycie w ciąży wprowadza dużo zamętu w życie kobiety. I choć ten fakt nie umniejsza jej szczęścia, to płynie niespokojnie wśród wahań nastrojów. Książka na wskroś kobieca, feministyczna. Pokazuje kobietę jako istotę, dzięki której dokonuje się największy cud – cud narodzin. Zanim kobieta wyda na świat dziecko (w przypadku autorki: córkę Polę), przez dziewięć miesięcy nosi je pod sercem i musi o nie już wtedy dbać. Polka to zapis przeżyć kobiety rozumiejącej swoją wartość i doniosłość chwil, w których się znajduje, i których doświadczyć może tylko ona, nie mężczyzna.

Inne przykłady literackie: