Η Ψηφιακή εκπαίδευση του κάθε παιδιού ανεξάρτητα από το φύλλο, τη θρησκεία, την οικογενειακή κατάσταση αλλά και το κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο αποτελεί πλέον στρατηγικό στόχο όλων των φορέων και οργανισμών που δραστηριοποιούνται στην εκπαίδευση. 

Γίνονται επενδύσεις σε τεχνολογικό εξοπλισμό αλλά και στη συνδεσιμότητα, όχι μόνο για τους μαθητές αλλά και για τους ίδιους του εκπαιδευτικούς οι οποίοι είναι υπεύθυνοι για την προώθηση της γνώσης η οποία απαιτεί να είναι και αυτοί άρτια προετοιμασμένοι αλλά και τεχνολογικά ικανοί για να μη σπάσει ούτε για μια στιγμή η ροή της ομαλής μάθησης. 

Οι μαθητές πρέπει να είναι προετοιμασμένοι στη σημερινή Ψηφιακή εποχή στους εξής τομείς: 

1.      Ψηφιακή μάθηση: ενώ πάμε καλά στην προσβασιμότητα, δεν υπάρχει η γνώση για το σωστό φιλτράρισμα των πληροφοριών. Άρα τα γραπτά τους δεν διέπονται από αξιοπιστία. Επιπλέον η λογοκλοπή είναι ένα άλλο μελανό σημείο στο οποίο πρέπει τα παιδιά να εκπαιδευτούν ώστε να μη ν αντιγράφουν αυτούσια κομμάτια πληροφοριών online.

2.      Υπευθυνότητα: Ο εκφοβισμός είναι συνήθης πρακτική από κακοπροαίρετα άτομα στο διαδίκτυο. Οι μαθητές πρέπει να γνωρίζουν πως να αντιμετωπίσουν ένα τέτοιο cyber bulling ώστε να μπορούν να αμυνθούν σε προκλητικές συμπεριφορές.

3.      Ασφάλεια: ένα σημαντικό κενό στην ψηφιακή ενημέρωση των μαθητών παρατηρείται στην ασφαλής περιήγηση. Στα social οι μαθητές αισθάνονται ασφαλής χωρίς όμως να γνωρίζουν ότι εγκυμονούν αρκετοί κίνδυνοι. Η προσωπική ασφάλεια περιλαμβάνει την προστασία των ατομικών κωδικών τους αλλά και την παρακολούθηση εκπαιδευτικών μαθημάτων ώστε να μπορούν να αναγνωρίζουν επιθέσεις κλοπής των ρυθμίσεών τους αλλά και των προσωπικών κωδικών τους. 

4.      Δικτύωση: Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης είναι αρκετά επικίνδυνες καθώς οι μαθητές που τις χρησιμοποιούν αποτελούν οι ίδιοι τα προϊόντα των μεγάλων εταιρειών. Αυτές οι εταιρείες πουλάνε τις διαφημίσεις τους στο Facebook, στο Instagram κλπ. ενώ οι πελάτες είναι οι ίδιοι οι μαθητές που βρίσκονται μετά από τη γενιά Ζ όλο και περισσότερο κολλημένοι στις οθόνες των κινητών συσκευών και tablet τους.    

Ρίχνουμε και μια ματιά ΕΔΩ!!!

Από τις αρχές του 21ου αιώνα παρατηρείται έντονη συζήτηση γύρω από τις αλλαγές 
που πρέπει να πραγματοποιηθούν στα εκπαιδευτικά συστήματα ώστε αυτά να 
μπορέσουν   να   ανταποκριθούν   στις   ανάγκες   της   νέας   παγκοσμιοποιημένης   κοινωνίας. 

Επομένως παρατηρείται η ανάγκη αναδιαμόρφωσης των εκπαιδευτικών συστημάτων και των αναλυτικών προγραμμάτων, προκειμένου οι μαθητές να αναπτύξουν δεξιότητες που να ανταποκρίνονται στις σύγχρονες προκλήσεις. Η καλλιέργεια και ανάπτυξη κοινωνικών και πολιτισμικών δεξιοτήτων που χαρακτηρίζουν τον ενεργό πολίτη αλλά και άλλων όπως η κατασκευή της γνώσης, η εύρεση, η διαχείριση και η οργάνωση της πληροφορίας, η ομαδική εργασία, η κριτική σκέψη, η επίλυση προβλήματος, η ευελιξία και η προσαρμοστικότητα, ο τεχνολογικός αλφαβητισμός με έμφαση στην παραγωγή και όχι μόνο την κατανάλωση ψηφιακού περιεχομένου, ανήκουν στις χαρακτηριζόμενες από  την Ευρωπαϊκή  Ένωση  (2002) ως βασικές δεξιότητες (key   competences) που  πρέπει να αναπτύξουν οι πολίτες του 21ου αιώνα.

Η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του 21ου αιώνα θεωρείται μείζονος σημασίας προκειμένου οι μαθητές, οι πολίτες του μέλλοντος να είναι ικανοί να ανταποκριθούν στις επαγγελματικές, οικονομικές, κοινωνικές συνθήκες που αναμένονται έχοντας υιοθετήσει τη στάση του ενεργού πολίτη ενώ οι εκπαιδευτικοί έρχονται αντιμέτωποι με νέες προκλήσεις κατά τη διάρκεια της πολυετούς επαγγελματικής τους σταδιοδρομίας. 

Με τις δεξιότητες του 21ου αιώνα, οι φοιτητές και οι επαγγελματίες μπορούν να προετοιμαστούν για να αντιμετωπίσουν τον ταχύτατο βηματισμό των σύγχρονων αγορών, των τεχνολογιών και των καινοτόμων αλλαγών. Παρόλο που κάθε δεξιότητα είναι μοναδική από μόνη της, οι δεξιότητες του 21ου αιώνα όλες μαζί έχουν μια κοινή ποιότητα που εξασφαλίζει ατομική  – και συγχρόνως αμοιβαία – σχέση στην Ψηφιακή Εποχή.
Η Κριτική Σκέψη, η Δημιουργικότητα, η Συνεργασία και η Επικοινωνία ή τα 4C (Critical Thinking, Creativity, Collaboration and Communication) είναι οι δεξιότητες μάθησης του 21ου αιώνα, που και μας επιτρέπουν να προσαρμοζόμαστε στα υπάρχοντα χαρακτηριστικά του κόσμου μας και να αποτυπώνουμε τις δικές μας ιδέες καινοτομίας στο περιβάλλον και στους ανθρώπους γύρω μας. Ο Ψηφιακός Αλφαβητισμός, ο Αλφαβητισμός στα Μέσα Ενημέρωσης και ο Τεχνολογικός Αλφαβητισμός, ή οι λεγόμενες δεξιότητες IMT (Information Literacy, Media Literacy and Technology Literacy), αποτελούν τις Δεξιότητες Αλφαβητισμού του 21ου αιώνα, στις οποίες βασιζόμαστε για να έχουμε πρόσβαση στη γνώση, να επικοινωνούμε τα ενδιαφέροντά μας στο διαδίκτυο και να αλληλεπιδρούμε με τους άλλους σε έναν ψηφιακό κόσμο. Η Ευελιξία, η Ηγεσία, η Πρωτοβουλία, η Παραγωγικότητα και οι Κοινωνικές Δεξιότητες, ή οι δεξιότητες FLIP (Flexibility, Leadership, Initiative, Productivity), αποτελούν βασικές δεξιότητες τόσο σε προσωπικό όσο και στο επαγγελματικό επίπεδο για τους διαφορετικούς ρόλους που καλούμαστε να έχουμε στον 21ο αιώνα.

Σκοπός μας είναι να αναπτύξουμε τις δεξιότητες του 21ου αιώνα που λειτουργούν για την ευημερία και βοηθούν τα άτομα να εξελιχθούν σε ενεργητικά και παραγωγικά μέλη των κοινοτήτων τους.

Οι δεξιότητες του 21^ου αιώνα, κατά τη δική μου άποψη, αφορούν στα:

-  να γνωρίζουν να ανοίγουν/φορτίζουν/σβήνουν ένα υπολογιστή

-  να γράφουν κείμενα με σχετικά καλή ταχύτητα

-  να αναγνωρίζουν τις λειτουργίες που μπορεί να εκτελέσει κάθε τεχνολογικό μέσο

-  να χειρίζονται τα μέσα τεχνολογίας χωρίς την υποστήριξη ενήλικα

Οργάνωση ηλεκτρονικού υλικού
-  να κατεβάζουν αρχεία/φωτογραφίες/εφαρμογές

-  να αποθηκεύουν ηλεκτρονικό υλικό 

-  να δημιουργούν φακέλους και να είναι ικανοί να δραστηριοποιούνται με τις επιμέρους εφαρμογές τους

Λογική ψηφιακή έρευνα
-  να αναγνωρίζουν τρόπους για αναζήτηση μιας πληροφορίας

-  να φιλτράρουν πληροφορίες

-  να είναι ενημερωμένοι για ηλεκτρονικές τράπεζες πηγών.

 Συγχρόνως, είναι σημαντικό οι μαθητές να αναπτύξουν και εγκάρσιες δεξιότητες. Αυτές, κατά τη γνώμη μου, αφορούν στα εξής:

-  Περιέργεια, για να έχουν κίνητρο να μελετούν ευρέως πληροφορίες

-  Ρίσκο, που χρειάζεται για να ανακαλύπτουν νέα δεδομένα

-  Πρωτοτυπία, η οποία τους δίνει το εφόδιο της αναζήτησης και της προσωπικής δημιουργίας

-  Σεβασμός, προς τον ατομικό και τεχνολογικό εξοπλισμό.

Και οι δυο ομάδες δεξιοτήτων είναι υψίστης σημασίας για την προετοιμασία των μαθητών, διότι από τη μια οι δεξιότητες του 21^ου αιώνα σχετίζονται με δεξιότητες επί της ουσίας σχετικά με την τεχνολογία, ενώ οι εγκάρσιες δεξιότητες έχουν να κάνουν με δεξιότητες που μπορούν να εφαρμοστούν σε διάφορες πτυχές της ζωής, έτσι στην ουσία «τέμνουν» τις δεξιότητες του 21^ου αιώνα και ολοκληρώνουν τους μελλοντικούς πολίτες στην Κοινωνία της Πληροφορίας.

  Αρχικά, οι νέοι είναι καλό να διδαχθούν την επικοινωνία και τη συνεργασία και να αναπτύξουν δεξιότητες που θα τους επιτρέψουν να αλληλεπιδρούν αρμονικά με τους άλλους. Η ανάπτυξη αυτών των δεξιοτήτων θα βοηθήσει στην ενεργή συμμετοχή τους στην κοινωνία του 21^ο αιώνα όπου σημειώνεται ανοδική πορεία της τεχνολογίας. Οι περισσότερες οικονομικές συναλλαγές γίνονται ηλεκτρονικά και όχι δια ζώσης, εξίσου και οι αγορές προϊόντων. Επίσης, πολλά έγγραφα δημοσίου παρέχονται ηλεκτρονικά , το ίδιο συμβαίνει με τις αιτήσεις, άρα η ζωή  θα είναι δύσκολη χωρίς τις απαραίτητες γνώσεις πάνω στο αντικείμενο. Στη συνέχεια, θα βοηθούσε οι μαθητές να αναλάβουν ομαδικές εργασίες τις οποίες θα πρέπει να διεκπεραιώσουν  με σύνεση και να δεχτούν επιβράβευση γι΄ αυτές. Έτσι, θα λάβουν ισχυρά εφόδια για να ανταπεξέλθουν σε έναν επαγγελματικό χώρο που προϋποθέτει τη χρήση  Η/Υ και τις συνεργασίες.

  Έπειτα, η ασφαλής περιήγηση είναι πολύ σημαντική. Ειδικότερα, σε μια εποχή που η χρήση του διαδικτύου είναι επιτακτική ανάγκη είναι πιθανό να προκύψουν ανεπιθύμητες καταστάσεις στη ζωή των εφήβων. Οι νέοι πρέπει να μάθουν να αξιολογούν σε ποιους μπορούν να δείχνουν εμπιστοσύνη. Παράλληλα, να ξέρουν πώς να προφυλάξουν προσωπικές τους συζητήσεις και εικόνες, οι οποίες υπάρχει κίνδυνος να διαρρεύσουν. Επιπλέον, σε μεγαλύτερες ηλικίες να ξεχωρίζουν τις ηλεκτρονικές απάτες και να μην πέφτουν στην παγίδα επιτήδειων που θέλουν να τους αποσπάσουν χρήματα. Τέλος, να συνειδητοποιήσουν  το κακό που προκαλεί η τεχνολογία στο περιβάλλον, ώστε να μην τη χρησιμοποιούν άσκοπα, γιατί ζούμε σε έναν πλανήτη που επιβαρύνεται. Συνεπώς, αυτό που χρειάζεται είναι η ενημέρωση και αισθητοποίηση των παιδιών, να αναπτύξουν την κριτική τους ικανότητα και να έχουν καλή γνώση του αντικειμένου από πολύ μικρή ηλικία. 

  Συνοψίζοντας, σε μια εποχή που συνεχώς εξελίσσεται και προχωράει, δε γίνεται να μείνει κανείς στάσιμος.

Οι δεξιότητες στις οποίες αναφερόμαστε είναι οι εξής: 1)Κριτική Σκέψη. Στις μέρες μας δεχόμαστε τεράστιο όγκο πληροφοριών. Ο μελλοντικός πολίτης θα πρέπει να διαθέτει την ικανότητα να κρίνει, να μελετά την αξιοπιστία των πληροφοριών και να τις χρησιμοποιεί προς όφελος του. 2)Επικοινωνία. Η επικοινωνία με όποια μορφή κι αν πραγματοποιείται -γραπτή ή προφορική- είναι ιδιαίτερα σημαντική καθώς μέσω αυτής ο άνθρωπος εκφράζεται και δημιουργεί. Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν την σπουδαιότητα της μέσω της χρήσης ποικίλων τεχνολογικών μέσων. 3)Ψηφιακός και Τεχνολογικός Αλφαβητισμός. Η σπουδαιότητα της συγκεκριμένης δεξιότητας είναι αδιαμφισβήτητη ειδικά μετά την εμφάνιση της πανδημίας. Η τεχνολογία έχει γίνει αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητάς μας. Έχοντας λοιπόν γνώση τεχνολογίας οι πολίτες γίνονται ικανοί να χρησιμοποιούν όλα τα τεχνολογικά μέσα. 4)Συνεργασία. Μέσω της συνεργασίας οι άνθρωποι επιτυγχάνουν καλύτερα αποτελέσματα, σέβονται ο ένας τον άλλον και γίνονται ενεργητικοί και δημιουργικοί. 5)Παγκόσμια Πολιτότητα. Πλέον κάθε πολίτης δέχεται παγκόσμια ερεθίσματα και επιρροές επομένως πρέπει να μάθει να συμπεριφέρεται συλλογικά για όλο τον πλανήτη. 6)Δημιουργικότητα/Καινοτομία. Δύο δεξιότητες που μπορούν να κάνουν το εκάστοτε άτομο να κεντρίσει το ενδιαφέρον και να το ξεχωρίσει από το σύνολο. 7)Επίλυση Προβλήματος. Η λήψη αποφάσεων για την ορθή επίλυση προβλημάτων είναι σημαντική ώστε οι πολίτες να ξεπερνούν τα προβλήματα και να προοδεύουν. 8)Οικοδόμηση Νέας Γνώσης. Οι μαθητές δέχονται νέες πληροφορίες και δημιουργούν γνώση που θα χρειαστούν στο μέλλον. 9)Αυτο-καθοδηγούμενη μάθηση. Ο μαθητής αποκτά γνώσεις βασιζόμενος τα θέματα που πιστεύει ότι θα του είναι χρήσιμα.

 

Αναλυτικότερα οι δεξιότητές αυτές αφορούν: 

Την κριτική σκέψη η οποία είναι αναγκαία για την ορθή κρίση απέναντι στον τεράστιο όγκο πληροφοριών , οι οποίες πρέπει να διακρίνονται σε αξιόπιστες και μη.

Την επικοινωνία είτε πρόκειται για τη γραπτή είτε για την προφορική απόδοσή της , η οποία είναι ζωτικής σημασίας -και μέσω της τεχνολογίας- για να μπορεί το άτομο να εκφράζεται και να αλληλεπιδρά.

Τον ψηφιακό και τεχνολογικό αλφαβητισμό,ειδικά μέτα τις αλλαγές που έχει επιφέρει η πανδημία, η οποία κατέστησε τις νέες τεχνολογίες το μέσο για να μπορεί το άτομο να αισθάνεται και να είναι ικανο να παράγει έργο.

Την συνεργασία, που με την σειρά της επιτυγχάνει την αλληλεπίδραση μεταξύ διαφορετικών προσωπικοτήτων με κοινό στόχο την δημιουργικότητα και την αποτελεσματικότητα.

Την Παγκόσμια Πολιτότητα, το περιεχόμενο της οποίας επιδιώκει την συλλογική δράση του ατόμου, εφόσον το περιεχόμενο των επιρροών έχει πλέον υπερβεί τα σύνορα και έχει ρίζες από όλες τις γωνιές του κόσμου.

Την δημιουργικότητα και την καινοτομία, που καθιστούν το άτομο ικανό να κερδίσει τον ενδιαφέρον αλλά και να διαφοροποιηθεί για τα ξεχωριστά επιτεύγματά του.

Την επίλυση προβλημάτων, διαδικασία κατά την οποία λαμβάνονται οι κατάλληλες αποφάσεις για την αντιμετώπιση θεμάτων που προκύπτουν έτσι ώστε να επέλθει πρόοδος.

Την οικοδόμηση νέας γνώσης, υπό την έννοια ότι οι μαθητές επιδέχονται γνώσεις ως εφόδια για το μέλλον.

Την αυτο-καθοδηγούμενη μάθηση, κατά την οποία ο μαθητής επιδιώκει την απόκτηση γνώσεων αναφορικά με θέματα τα οποία θεωρεί σημαντικά για τον ίδιο.

 

 

Μία ενδιαφέρουσα εργασία: file:///C:/Users/User/Desktop/%CE%94%CE%95%CE%9E%CE%99%CE%9F%CE%A4%CE%97%CE%A4%CE%95%CE%A3%20%20%CE%A4%CE%9F%CE%A5%2021%CE%9F%CE%A5%20%CE%91%CE%99%CE%A9%CE%9D%CE%91.pdf

1. Συνεργατικότητα στην επίλυση προβλημάτων

2. Τεχνολογικός αλφαβητισμός

3. Ανάπτυξη κριτικής σκέψης

4. Κατασκευή και οικοδόμηση της γνώσης με τη χρήση ΤΠΕ στη μάθηση

5. Επικοινωνία

Οι συγκεκριμένες δεξιότητες μπορούν να αποκτηθούν μέσα κάποιες δραστηριότητες που ουσιαστικά εξασκούν τους μαθητές  στο "πως να μαθαίνουν".  Άν πάρουμε για παράδειγμα τη συνεργατικότητα για την επίλυση προβλημάτων βλέπουμε πως οι μαθητές καλούνται να αναλάβουν κάτι κοινό έτσι χωρίζονται και εργάζονται σε ομάδες, αναλύουν ένα θέμα, ανταλλάσουν απόψεις  και τελικά δημιουργούν ένα δικό τους προϊόν.

Σημαντική δεξιότητα είναι και ο τεχνολογικός αλφαβητισμός, όπου οι μαθητές έρχονται σε επαφή με λογισμικά που είναι σχετικά με το αντικείμενο του μαθήματος όπως η εκπαιδευτική ρομποτική,video και animation. Οι υπολογιστές λοιπόν, φέρνουν τον κόσμο της γνώσης και της πληροφόρησης πιο κοντά στους μαθητές. Βέβαια, τα παιδιά πρέπει να γνωρίζουν πως να χρησιμοποιούν έναν υπολογιστή και τους κινδύνους που μπορεί να κρύβονται πίσω από αυτόν. Η παραπληροφόρηση, και οι παραπλανητικές εικόνες είναι φαινόμενα που συναντά κανείς συνεχώς καθώς περιηγείται σε έναν ιστότοπο.

Σίγουρα, η καλλιέργεια κριτικής σκέψης θα πρέπει να είναι μια από τις προτεραιότητες ενός σύγχρονου εκπαιδευτικού. Τα παιδιά θα πρέπει να εφοδιαστούν και να εξοπλιστούν με τέτοιες γνώσεις ώστε να μπορέσουν να φέρουν εις πέρας τις όποιες δυσκολίες κι αν συναντήσουν στον δρόμο τους. Με τον τρόπο αυτό θα μπορούν να αντιμετωπίσουν τις  προκλήσεις του μέλλοντος με μεγαλύτερη ευελιξία.

Οι ΤΠΕ αποτελούν δυναμικά εργαλεία και μπορούν να παρέχουν εκπαιδευτικές δυνατότητες που δεν υπήρχαν πριν. Η ενσωμάτωσή τους στην εκπαιδευτική διαδικασία θεωρείται σημαντικό βήμα καθώς διεγείρουν το ενδιαφέρον των μαθητών. Η οικοδόμηση της γνώσης επιτυγχάνεται μέσα από δικές τους ιδέες και κατασκευές εξάγοντας συμπεράσματα.

Η έννοια της επικοινωνίας μπορεί με εποικοδομητικό τρόπο να εμπλουτίσει τα γνωστικά αντικείμενα των μαθητών, αφού μέσα από το διάλογο μπορούν να καταλήξουν σε  συμπεράσματα, να αυξήσουν την αυτοπεποίθησή τους και να μπορούν εύκολα να  υλοποιούν μελέτες και εργασίες. Μέσα από διάφορα προγράμματα πχ. Erasmus, οι μαθητές εμπλουτίζουν τις γνώσεις και τις δεξιότητές τους συνεργαζόμενοι με μαθητές άλλων χωρών.

                       ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ 21ΟΥ ΑΙΩΝΑ

Πρόκειται για μια τετράδα κατηγοριών δεξιοτήτων στις οποίες εντάσσονται:

Οι μαθησιακές δεξιότητες (4cs):

·        Critical Thinking (Κριτική Σκέψη)

·        Communication (Επικοινωνία)

·        Collaboration (Συνεργασία)

·        Creativity (Δημιουργικότητα)

(Σχετικά βίντεο:
https://youtu.be/TwMvsuj3gU8

Οι δεξιότητες γραμματισμού:

·        Media (Ψηφιακός γραμματισμός)

·        Information (Πληροφοριακός γραμματισμός)

·        Technology (Τεχνολογικός γραμματισμός)

 

Οι δεξιότητες ζωής:

·        Flexibility (Ευελιξία)

·        Leadership (Ηγεσία)

·        Initiative (Πρωτοβουλία)

·        Productivity (Παραγωγικότητα)

·        Social skills (Κοινωνικές δεξιότητες)

 
Οι δεξιότητες για τη Δημοκρατική Συνύπαρξη και τα ανθρώπινα δικαιώματα (CompetenciesforaDemocraticCulture–CDCs)

                          ΕΓΚΑΡΣΙΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ

Σε αυτήν την ομάδα δεξιοτήτων δεν εντάσσονται δεξιότητες που μπορούν να αντιστοιχηθούν με συγκεκριμένο τομέα γνώσης αλλά χρησιμοποιούνται σε πολλές και διαφορετικές πτυχές της καθημερινής ζωής του ατόμου (IBE 2013). Σύμφωνα με μια σχετική έκθεση της Unesco (2016) μεταξύ των εγκάρσιων δεξιοτήτων θα μπορούσαν να συμπεριληφθούν οι διαπροσωπικές και ενδοπροσωπικές δεξιότητες, η κριτική και καινοτόμος σκέψη, ο ψηφιακός και πληροφοριακός γραμματισμός, η παγκόσμια ταυτότητα του πολίτη καθώς και διάφορες άλλες αξίες σχετικά με τη ζωή, την υγεία και τη θρησκεία.

                                      Ο ΛΟΓΟΣ 

Γιατί όμως είναι τόσο σημαντική η ανάπτυξη και καλλιέργεια αυτών των δεξιοτήτων στους σημερινούς μαθητές και αυριανούς πολίτες του κόσμου; Το βίντεο της Unesco στον παρακάτω σύνδεσμο μπορεί να μας δώσει μια καλή πρώτη εικόνα:

https://youtu.be/Ui_rzJ8OYNc 

Με άλλα λόγια, θα λέγαμε πως η σύγχρονη κοινωνία απαιτεί πολίτες οι οποίοι θα μπορούν να ανταποκριθούν στις συνεχείς αλλαγές του κόσμου (δημογραφικές, περιβαλλοντικές, υγειονομικές). Θα πρέπει να είναι ικανοί να χειρίζονται την τεχνολογία για τη δια βίου τους εκπαίδευση και να αντιμετωπίζουν με κριτική σκέψη κάθε κατάσταση που συναντούν σε προσωπικό ή επαγγελματικό επίπεδο. Παράλληλα, με τις δεξιότητες αυτές θα μπορούν να συνεργάζονται και να επικοινωνούν αποτελεσματικά με ανθρώπους από όλο τον κόσμο, προκειμένου να διαχειρίζονται και να επιλύουν καταστάσεις που αφορούν πλέον ολόκληρο τον πλανήτη. Αν μάλιστα σκεφτούμε πόσες ανατροπές συμβαίνουν καθημερινά στη ζωή μας, αντιλαμβανόμαστε γιατί είναι σημαντικό εκτός των άλλων οι μελλοντικοί πολίτες να μπορούν να σκέφτουν έξω από το κουτί, να παίρνουν πρωτοβουλίες και να προτείνουν καινοτομίες σε σοβαρά ζητήματα του εργασιακού και κοινωνικού περιβάλλοντος. Και φυσικά, όλα αυτά διατηρώντας προσωπικές αξίες και  σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα.  

Αρχικά, θα έλεγα πως είναι η κριτική σκέψη, κατά την οποία το άτομο είναι ικανό να αξιολογεί τις πληροφορίες, να σκέφτεται και να αποφασίζει μέσω των δικών του ατομικών συλλογισμών για την επίλυση σε ένα πρόβλημα ανάλογα με τα στοιχεία που διαθέτει. Είναι δυνατόν να καταφέρνει να φιλτράρει τις πληροφορίες τις οποίες λαμβάνει, να της αμφισβητεί αλλά και να καταφέρνει τελικά να δημιουργεί μια γνώμη και να επιλύει μόνος του τα προβλήματα.

 Δεύτερο και πολύ σημαντικό είναι η συνεργατικότητα, καθώς μέσω αυτής το άτομο μαθαίνει να συναναστρέφεται με διαφορετικές προσωπικότητες από τη δική του, να γνωρίζει διαφορετικά ταλέντα και γνώσεις από τις δικές του και τελικά με μία πιο ολοκληρωμένη γνώμη, να επιφέρει ένα αποτέλεσμα το οποίο θα έχει όφελος στην ομάδα.

Τρίτη δεξιότητα είναι η δημιουργικότητα, όπου διεγείρει την φαντασία βοηθά το άτομο να σκέφτεται καινοτόμα και με τις γνώσεις που ήδη κατέχει να είναι σε θέση να δημιουργήσει κάτι νέο. 

Τετάρτη δεξιότητα είναι η δεξιότητα του τεχνολογικού και ψηφιακού αλφαβητισμού, που περιλαμβάνουν το χειρισμό των πόρων μέσω ηλεκτρονικών ψηφιακών συσκευών βελτιώνοντας έτσι τις προσωπικές και επαγγελματικές δεξιότητες του ατόμου.

Πέμπτη δεξιότητα αποτελεί η προσαρμοστικότητα και η ευελιξία. Το κάθε άτομο θα πρέπει να είναι ικανό να προσαρμόζεται σε οποιαδήποτε αλλαγή και να βρίσκεται σε ετοιμότητα ώστε να διορθώσει πιθανόν λάθη και να είναι ευέλικτο να σκεφτεί γρήγορα κάτι καινούργιο.

Τέλος θα ήθελα να αναφέρω και την επικοινωνία. Πρόκειται για μία δεξιότητα η οποία βοηθά το άτομο να παρουσιάσει τις πληροφορίες με σαφή περιεκτικό και ουσιαστικό τρόπο, ώστε να γίνουν αντιληπτές από τους αποδέκτες.

Ένα ωραίο video

Οι εγκάρσιες δεξιότητες, όπως ορίζονται από την UNESCO αφορούν δεξιότητες που δεν σχετίζονται με κάποια συγκεκριμένη εργασία, δουλειά, ακαδημαϊκό πεδίο ή περιοχή γνώσης και μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε μια ευρεία ποικιλία συνθηκών εργασίας, όπως οργανωτικές δεξιότητες. Είναι σημαντικές γιατί βοηθούν στην προσαρμογή στις αλλαγές και στο να οδηγήσουν σε μια ζωή με νόημα και ευημερία. Αυτές περιλαμβάνουν τις:

και άλλα.

Ένα video από το εκπαιδευτικό σύστημα της Φινλανδίας

Επιπλέον, θα πρέπει να καλλιεργείται η κριτική σκέψη και η διαχείριση του χρόνου έτσι ώστε να επιλύονται γρήγορα τα όποια προβλήματα αντιμετωπίζουν. Σε αυτό μπορεί να συμβάλλει και η εμφύσηση της διαπολιτισμικότητας , της ομαδικότητας,  η καλλιέργεια διαπροσωπικής επικοινωνίας και η τεχνική της διαπραγμάτευσης.

Πέρα από τις εγκάρσιες δεξιότητες και μιας και ο 21^ος αιώνας είναι η εποχή του διαδικτύου, οι σημερινοί μαθητές πρέπει να αναπτύξουν και  ψηφιακές ικανότητες για να επιβιώσουν στην εποχή και την κοινωνία της Πληροφορίας.

Αρχικά, είναι πολύ σημαντικός ο ψηφιακός και πληροφορικός γραμματισμός, έτσι ώστε οι μαθητές να μπορούν να αναζητούν, να αξιολογούν και να διαχειρίζονται πληροφορίες, ψηφιακά δεδομένα και περιεχόμενα με ασφάλεια, τόσο της υγείας τους αλλά και προστατεύοντας ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα.

Η ευκολία στην πρόσβαση κάνει πιο εύκολη τη συνεργασία και την επικοινωνία με άλλους χρήστες. Οι μαθητές θα μπορούν να συνεργάζονται και να διαμοιράζονται πληροφορίες στο διαδίκτυο, αναπτύσσοντας παράλληλα κώδικες και κανόνες ορθής συμπεριφοράς.

Με τα προσφερόμενα τεχνολογικά μέσα, θα πρέπει να αναπτυχθεί η ικανότητα της ανάπτυξης ψηφιακού περιεχομένου, με σεβασμό στα πνευματικά δικαιώματα και στις άδειες χρήσης των προγραμμάτων, καθώς επίσης και η επίλυση όλων των προβλημάτων που θα παρουσιάζονται.

Ένα ενδιαφέρον βίντεο για τη διδασκαλία στον 21ο αιώνα εδώ

 Ικανότητες οι οποίες θα βοηθήσουν τους μελλοντικούς ενήλικες να προσαρμοστούν σε δύσκολες καταστάσεις στο χώρο εργασίας τους, αλλά και γενικότερα στη ζωή τους μπορεί να είναι η δημιουργικότητα, η  κριτική σκέψη, η συνεργασία και η επικοινωνία.

Κάποιες ικανότητες αλφαβητισμού είναι επίσης απαραίτητες όπως η αντιληπτική ικανότητα. Ειδικότερα οι μαθητές πρέπει να μπορούν να καταλαβαίνουν το περιεχόμενο των πληροφοριών, ειδικά αυτές που βρίσκουν στο διαδίκτυο, να κατανοούν τι υπονοείται σε κάποιες περιπτώσεις, και το κυριότερο, να αντιλαμβάνονται αν η πηγή από την οποία προέρχονται είναι αξιόπιστη. Παράλληλα πρέπει να αποκτήσουν και οι ίδιοι την ικανότητα να χειρίζονται τα μέσα, χωρίς να παρεκκλίνουν από ένα σχετικό κώδικα δεοντολογίας.  

Επιπρόσθετα, κάποιες ικανότητες τεχνολογικού αλφαβητισμού κρίνονται απαραίτητες. Αυτές έχουν να κάνουν με τη χρήση του εξοπλισμού και των τεχνικών μέσων από τα οποία δημοσιεύονται όλες αυτές οι πληροφορίες. Πιστεύω ότι όλα αυτά τα χαρακτηριστικά προωθούν την ανεξάρτητη σκέψη και θωρακίζουν την αυτοπεποίθηση των μαθητών στον κόσμο της πληροφορίας. 

Το παραπάνω βίντεο αποτυπώνει μια πτυχή μόνο κάποιων δεξιοτήτων οι οποίες όταν ενυπάρχουν ή εξελιχθούν κατάλληλα στους μαθητές μπορεί να οδηγήσουν σε επιτεύγματα. 

Οι εγκάρσιες δεξιότητες αναφέρονται σε ένα ευρύ σύνολο βασικών δεξιοτήτων που είναι γνωστό ότι είναι κρίσιμης σημασίας για επιτυχία στο σχολείο, στην περαιτέρω εκπαίδευση και στον κόσμο της δουλειάς.  Ειδικότερα στη περίοδο της σχολικής ζωής θα πρέπει να αναπτύξουν οι μαθητές τις παρακάτω δεξιότητες:
1. Η ικανότητα κριτικής σκέψης 
2. Να αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες  
3. Να χρησιμοποιούν τα  ψηφιακά εργαλεία ( πoλυμέσα, ίντερνετ, εφαρμογές και αισθητήρες). Στο μέλλον ό κόσμος θα είναι ένας κόσμος του " Ιντερνέτ των Πραγμάτων" IoT. 
4. Να λύνουν προβλήματα . Το βασικό είναι όχι η εύρεση της βέλτιστης λύσης, αλλά η εκμάθηση να μηχανεύονται τρόπους να επιλύσουν ένα πρόβλημα αναπτύσσοντας τη δεξιότητα του να μηχανεύονται 
5. Να εργάζονται συλλογικά σε ομάδες.
6. Να εκτιμούνε τις πιθανότητες κινδύνου και την επίπτωση του κάθε κινδύνου.
7. Εποικοδομητική διαχείριση των συναισθημάτων. Να μην στεναχωριόμαστε για το τι δεν κάναμε, αλλά για το τι δεν κάνουμε τώρα ή στο μέλλον ενώ μπορούμε. 

Εκτός από την επιτυχή μετάβαση από το σχολείο στην εργασία, οι μαθητές πρέπει να είναι ευέλικτοι και αυτοδιαχειριζόμενοι όταν πρόκειται για τη σύγχρονη καριέρα. Επομένως, οι μαθητές μπορεί επίσης να χρειαστεί να κατακτήσουν τις έννοιες της προσαρμοστικότητας σταδιοδρομίας και των επαγγελματικών ικανοτήτων

https://www.researchgate.net/publication/328318972_TRANSVERSAL_COMPETENCIES_ESSENTIAL_FOR_FUTURE_PROOFING_THE_WORKFORCE

Οι  δεξιότητες του 21^ου αιώνα είναι οι εξής:

 - Καινοτομία και Δημιουργικότητα

 - Κριτική Σκέψη – Επίλυση Προβλημάτων - Λήψη Αποφάσεων

 - Μετάγνωση (μαθαίνω πως να μαθαίνω)

 - Επικοινωνία

 - Συνεργασία

 - Πληροφοριακός Γραμματισμός

 - Τεχνολογικός Γραμματισμός

 - Πολιτότητα

 - Καριέρα και Ζωή

 - Προσωπική και Κοινωνική Υπευθυνότητα

Ο μετασχηματισμός, λοιπόν, στην εκπαίδευση είναι απαραίτητος, με την ενίσχυση αυτών των δεξιοτήτων και τη ψηφιοποίηση της διδασκαλίας να έχουν περίοπτη θέση στην ατζέντα των καινοτομιών. Η μελλοντική τάξη θα πρέπει να αξιοποιεί τη γνώση και τα επιστημονικά δεδομένα για τη μάθηση, δομώντας τη λειτουργία της πάνω σε αυτά, μέσα από σχέδια εργασίας, εκπαιδευτικά σενάρια και δραστηριότητες. Έρευνες έχουν δείξει ότι ο συνδυασμός αυτών των δεξιοτήτων βελτιώνει τα μαθησιακά αποτελέσματα, δημιουργώντας πολίτες έτοιμους για το εργασιακό περιβάλλον του 21^ου αιώνα. 

    ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ 21ου ΑΙΩΝΑ

      Οι δεξιότητες του 21ου αιώνα που θα πρέπει να αναπτύξουν οι μαθητές είναι : 1) η κριτική σκέψη (critical thinking), 2) η δημιουργικότητα(creativity) , 3) η συνεργασία (collaboration) και 4) η επικοινωνία (communication). Οι δεξιότητες 4C έχουν πάρει το όνομα τους από τις αντίστοιχες αγγλικές λέξεις.  Είναι πολύ σημαντικές για το σύνολο της ζωής του σύγχρονου ανθρώπου και γι΄ αυτό θα πρέπει να τις διδάσκεται απο μικρή ηλικία.

Κριτική σκέψη:  αφορά την πρακτική επίλυσης προβλημάτων. Oι μαθητές θα πρέπει να καλλιεργήσουν την κριτική τους σκέψη καθώς θα τους δώσει τη δυνατότητα να ανακαλύψουν την αλήθεια σε ισχυρισμούς, να μάθουν πώς να ανακαλύπτουν οι ίδιοι τα γεγονότα.

Δημιουργικότητα: αφορά κάποιος να είναι σε θέση να εξετάσει ένα πρόβλημα από πολλές οπτικές. Η δημιουργικότητα  θα επιτρέψει στους μαθητές να ανακαλύψουν τις εσωτερικές τους δυνάμεις.

Συνεργασία: αφορά  την πρακτική της συνεργασίας με άλλους ανθρώπους για την πραγματοποίηση ενός κοινού στόχου. Η εξάσκηση της συνεργασίας  θα βοηθήσει τους μαθητές να κατανοήσουν πώς να αντιμετωπίσουν ένα πρόβλημα, πώς θα βρουν από κοινού μια λύση. Άλλωστε ένα ομαδικό αποτέλεσμα είναι πολλές φορές καλύτερο και μεγαλύτερο απο ότι ένα ατομικό.

Επικοινωνία: αφορά την πρακτική της μεταφοράς ιδεών με σαφή τρόπο. Στην εποχή όπου επικρατεί κυρίως η γραπτή επικοινωνία, όλοι οι μαθητές θα πρέπει να μπορούν να μεταφέρουν τις σκέψεις τους, με τέτοιον τρόπο έτσι ώστε να μπορούν να γίνουν κατανοητοί απο τους γύρω τους.

Ας δούμε αυτό το όμορφο βιντεάκι και ας προβληματιστούμε.. 
:https://www.youtube.com/watch?v=7KMM387HNQk

ΕΓΚΑΡΣΙΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ:

        Είναι το σύνολο  εκείνων  των δεξιοτήτων, οι οποίες θεωρούνται αναγκαίες για τη συγκρότηση ολοκληρωμένου  επαγγελματικού, κοινωνικού και ατομικού προφίλ. Τέτοιες είναι οι εξής:  η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης, η ικανότητα επίλυσης προβλημάτων και λήψης αποφάσεων, η δυνατότητα προσαρμογής σε αλλαγές, αλλά και κοινωνικές και επικοινωνιακές δεξιότητες.  Όλες αυτές οι δεξιότητες κρίνονται απαραίτητες και θεωρούνται προϋπόθεση για την είσοδο στην αγορά εργασίας. Οι μαθητές θα πρέπει μέσα απο το σχολείο να τις καλλιεργήσουν σημαντικά, έτσι ώστε να είναι έτοιμοι να ανταποκριθούν στο μέλλον στην αγορά εργασίας η οποία είναι αρκετά ανταγωνιστική. Άραγε... πόσες από τις παραπάνω δεξιότητες διδάσκονται σήμερα στα σχολεία;

Ας δούμε αυτό το όμορφο βιντεάκι και ας προβληματιστούμε... 
https://www.youtube.com/watch?v=JkKT-iESHkA&t=91s

Πιο συγκεκριμένα, με την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης και των δεξιοτήτων επίλυσης σύνθετων προβλημάτων, οι μαθητές θα μάθουν να είναι ενεργά σκεπτόμενοι, να κρίνουν και να ελέγχουν διαρκώς την εγκυρότητα και αξιοπιστία της κάθε πληροφορίας που θα τους κατακλύζει και θα αλλάζει με τάχυστους ρυθμούς και να συνδυάζουν τα σωστά δεδομένα, προκειμένου να λάβουν μια απόφαση ή να συνεισφέρουν στην επίλυση σύνθετων κοινωνικών, επαγγελματικών ή παγκόσμιων προβλημάτων. Με τη συνεργασία, θα κληθούν να συνειδητοποιήσουν ότι η συνθετότητα των προβλημάτων απαιτεί την συμβολή ατόμων, ίσως και από κάθε γωνιά του πλανήτη μέσω του διαδικτύου, ενώ με την επικοινωνία, ότι για να γίνει το προηγούμενο απαιτούνται και οφείλουν να αναπτύσσονται δεξιότητες ανάγνωσης, γραφής και δεύτερης γλώσσας καθώς και ψηφιακός εγγραμματισμός. Τέλος με τη δημιουργικότητα, θα κληθούν να διερευνήσουν το εύρος των ιδεών τους και να μάθουν να σκέφτονται καινοτόμα. 

Οι δεξιότητες αυτές είναι, σύμφωνα με την Unesco, μέρος των εγκάρσιων δεξιοτήτων, καθώς δεν αναφέρονται σε ένα συγκεκριμένο γνωστικό πεδίο ή κατάσταση, αλλά σε ένα εύρος αυτών, ενώ συνδυαστικά και με άλλες εγκάρσιες, όπως η Παγκόσμια Πολιτότητα και οι ενδοπροσωπικές δεξιότητες δύναται να συμβάλουν στην καλλιέργεια ολοκληρωμένων προσωπικοτήτων, όσο το δυνατόν, καλύτερα προετοιμασμένων για τον σύνθετο κόσμο που τις περιβάλλει.

Δες εδώ: 

 

Όπως έχουν ήδη αναφέρει οι συμφοιτητές μου οι δεξιότητες του 21^ου αιώνα αναφέρονται ως τα 4C, δηλαδή Critical Thinking, Creativity, Collaboration and Communication. Κατά την άποψη μου αυτές οι δεξιότητες αποτελούν ένα υποσύνολο των εγκάρσιων δεξιοτήτων στις οποίες μεταξύ πολλών άλλων περιλαμβάνονται και οι εξής: Τεχνολογικός αλφαβητισμός, Ψηφιακός γραμματισμός, Παγκόσμια πολιτότητα, Διαπροσωπικές δεξιότητες, Κοινωνικές Δεξιότητες, Κριτική / Καινοτόμος σκέψη, Επικοινωνία, Συνεργασία.  Καθώς και πολλές άλλες δεξιότητες που καθορίζουν τους ελευθέρα σκεπτόμενους πολίτες οι οποίοι συνεχώς εξελίσσονται καθώς εξελίσσεται και η τεχνολογία της κοινωνίας στην οποία ζουν.

Επομένως, χρειάζονται προσαρμογή και οι μέθοδοι διδασκαλίας και οι γνώσεις των εκπαιδευτικών.   Για τον λόγο αυτό γίνεται στροφή σε νέες μεθόδους διδασκαλίας όπως η STEAM/ STEM / STEAME διδασκαλία. Δηλαδή, διδασκαλία όπου  η διάκριση μεταξύ των φυσικών επιστημών, της τεχνολογίας, της μηχανικής και των μαθηματικών δεν είναι τόσο ξεκάθαρη αφού τα τέσσερα αυτά πεδία είναι άρρηκτα συνδεδεμένα μεταξύ τους. Όπως είναι επόμενο, όσο πιο δυσδιάκριτες γίνονται οι διαχωριστικές γραμμές στους τέσσερις αυτούς τομείς, άλλο τόσο αυξάνονται οι απαιτούμενες δεξιότητες και γνώσεις τις οποίες ο καθένας πρέπει να κατέχει, προκειμένου τεχνολογίας. (Schwab, 2015) Υπάρχουν όμως και πολλοί άλλοι τρόποι για να αναπτυχθούν οι δεξιότητες του 21^ου αιώνα όπως διαγωνισμοί, εκθέσεις ρομποτικής και δραστηριότητες που προσφέρονται από τα MAKERSPACES. Στην Κύπρο ένα πολύ καλό παράδειγμα είναι τα δωρεάν μαθήματα που προσφέρονται από τον δήμο Λάρνακας στο MAKERSPACE της πόλης.
Σε αυτό τον σύνδεσμο μπορείτε να βρείτε μια μεταπτυχιακή εργασία που ταιριάζει απόλυτα με το θέμα αυτής της εβδομάδας. «Κατσαβού, Ν. (2017). Η προώθηση της STEM εκπαίδευσης και των δεξιοτήτων του 21ου αιώνα μέσα από τους διαγωνισμούς, τα φεστιβάλ και τις εκθέσεις ρομποτικής.» 

Πρόκειται για δώδεκα δεξιότητες και είναι οι εξής: η Κριτική σκέψη, η Δημιουργικότητα, η Συνεργασία, η Επικοινωνία, ο Ψηφιακός Αλφαβητισμός, ο Γραμματισμός στα Μέσα, ο Τεχνολογικός Αλφαβητισμός, η Ευελιξία, η Ηγεσία, η Πρωτοβουλία, η Παραγωγικότητα και οι Κοινωνικές και Συναισθηματικές δεξιότητες. Κάθε δεξιότητα εντάσσεται σε 3 ευρύτερες κατηγορίες που είναι οι Δεξιότητες Μάθησης, οι Δεξιότητες Αλφαβητισμού και οι Δεξιότητες Ζωής (βλ. Εικόνα 1).  

Οι Δεξιότητες Μάθησης περιλαμβάνουν την Κριτική Σκέψη μέσω της ανάλυσης και επίλυσης προβλημάτων,τη Δημιουργικότητα μέσω της φαντασίας, τη Συνεργασίαμέσω του κοινού διαμοιρασμού γνώσεων και δεξιοτήτων και την Επικοινωνίαμέσω της ασφαλούς έκφρασης των ατόμων ή τα 4C (Critical Thinking, Creativity, Collaboration and Communication).

Οι Δεξιότητες Αλφαβητισμού περιλαμβάνουν τον Ψηφιακό Αλφαβητισμό που σχετίζεται με την κατανόηση και ανάλυση των ψηφιακών δεδομένων γύρω μας, τον Αλφαβητισμό στα Μέσα Ενημέρωσης που σχετίζεται με την απομόνωση των σημαντικών πληροφοριών  του ψηφιακού περιβάλλοντος και ο Τεχνολογικός Αλφαβητισμός που αφορά την επίγνωση της χρησιμότητας της τεχνολογίας γύρω μας, ή οι λεγόμενες δεξιότητες IMT (Information Literacy, Media Literacy and Technology Literacy). 

Τέλος, οι Δεξιότητες Ζωής περιλαμβάνουν την Ευελιξία, την ικανότητά μας για προσαρμογή στην αλλαγή, την Ηγεσία, την ικανότητα ανάληψης ηγετικού ρόλου, την Πρωτοβουλία, που συνεπάγεται την αυτόνομη λειτουργία του ατόμου, την Παραγωγικότητα που αφορά την αποδοτικότητα και αποτελεσματικότητα στην διεκπεραίωση εργασιών και τις Κοινωνικές & Συναισθηματικές Δεξιότητες, ή οι δεξιότητες FLIP (Flexibility, Leadership, Initiative, Productivity). 

Όλες οι παραπάνω δεξιότητες συχνά αναφέρονται με τον όρο «εγκάρσιες» δεξιότητες καθώς είναι απολύτως αναγκαίες για να συγκροτηθεί ένα ολοκληρωμένο επαγγελματικό, κοινωνικό και ατομικό προφίλ, διαπερνώντας τις ικανότητες που απαιτούνται από κάθε επάγγελμα ξεχωριστά. «Η απόκτηση ενός ρεπερτορίου εγκάρσιων δεξιοτήτων, ο συνεχής εμπλουτισμός του, καθώς και η ικανότητα ευέλικτης χρήσης και προσαρμογής των δεξιοτήτων αυτών, βάσει των απαιτήσεων μιας συγκεκριμένης κατάστασης, αποτελεί καίριο στοιχείο για επιτυχία και προσαρμογή στον σύγχρονο κόσμο», όπως αναφέρεται και στο άρθρο του Θεοδώρου Μ.

ΑΡΘΡΟ: «Εγκάρσιες δεξιότητες: Προαπαιτούμενο για τον σύγχρονο κόσμο» του Θεοδώρου Μ.

Ανακτήθηκε από: https://www.cancyprus.org/wp-content/uploads/2022/01/marios-theodorou-05.12.21.pdf