Биоырғақтылық дегеніміз не?

Биоырғақтылық – адамның ағзасында жүретін физиологиялық және психологиялық процестердің белгілі бір уақыттық заңдылықпен қайталанып отыруы. Бұл ырғақтар табиғи факторлармен (күн мен түннің ауысуы, маусым, температура, жарық, т.б.) байланысты.

Басты биологиялық ырғақтар:

Циркадтық ырғақ (тәуліктік, 24 сағаттық) — ұйқы мен сергектік циклі, гормондардың бөлінуі, дене қызуы.

Инфрадианды ырғақ — апта сайын, ай сайын болатын процестер.

Ультрадианды ырғақ — бірнеше сағат сайын қайталанатын процестер (мысалы, ас қорыту).

Еңбек процесі дегеніміз не?

Еңбек процесі – адамның белгілі бір мақсатпен физикалық және ақыл-ой күшін жұмсап, өнімді жұмыс атқару қызметі. Ол белгілі бір:

уақытпен (режиммен)

жүктемемен

орта жағдайымен (жарық, температура, шу, т.б.) өтеді.

Биологиялық жүйелерде тіршіліктің барлық деңгейінде кездесетін оралымды құбылыстар біртұтас организмнің бірлестірілген әрекеті ретінде байқалады. Негізгі табиғи құбылыстардың ішінде организмге оқтын-оқтын маңызды ықпал ететін тәуліктіа ырғақ, маусымдық оралым климатқа бейімделу әсерін тудырады. Күннің оралымдағы жеке организмнің және олардың топтары мен популяцияның бейімделуіне жағдай жасайды.

Десинхроноз және түнгі жұмыс

• Әлем бойынша шамамен 20% жұмысшы ауысымдық (түнгі) кестемен еңбек етеді.

• Олардың ішінде:

• 60%-дан астамы ұйқысыздыққа шағымданады,

• 30%-ы ас қорыту бұзылысына шалдығады,

• 20%-ында депрессия белгілері байқалады (WHO дерегі).

Ұйқы тапшылығы мен өнімділік

• 1 сағат ұйқы жетіспеушілігі еңбек өнімділігін 10–12% төмендетеді.

• Жүргізушілер арасында жасалған зерттеу:

• 17 сағат ұйықтамаған адамның реакциясы 0,5 промилль алкоголь ішкен адамдікіне тең.

Денсаулыққа әсері

• Ұзақ уақыт түнгі ауысымда істейтіндерде:

• Жүрек-қантамыр аурулары қаупі 40% жоғарылайды,

• Қант диабеті қаупі 50–60% артады,

• Семіздік ықтималдығы 1,3 есе көп.

• Әйелдер арасында түнгі жұмыс істейтіндерде сүт безі қатерлі ісігінің қаупі 1,5 есе артады (Harvard School of Public Health, 2018).

Жас ерекшелігі

• Жасөспірімдердің 70%-ы «түнгі үкілер» санатына жатады → сондықтан мектептегі ерте сабақтарда олардың өнімділігі орта есеппен 20%-ға төмен.

• 50 жастан асқан адамдардың тек 15%-ы ғана түнгі жұмысқа бейімделе алады.

Экономикалық шығын

• АҚШ-та десинхроноз бен ұйқы тапшылығынан жыл сайын 63 млрд доллар шығынға ұшырайды (жұмыс өнімділігінің төмендеуі, қателіктер, апаттар).

• Жапонияда түнгі ауысымдағы жұмысшылардың медициналық шығындары орташа қызметкерге қарағанда 28% жоғары.

⸻

Қызықты дерек: NASA ғарышкерлерінде десинхроноз 100% кездеседі, өйткені орбитада тәулігіне 16 рет күн шығып-батады. Сондықтан оларға арнайы жарық шамдары арқылы биоырғақ реттеледі.

Адам тез шаршайды

Ұйқы режимі бұзылады

Гормоналды теңгерім бұзылады

Еңбек өнімділігі төмендейді

Еңбек процесінің биоырғақтылыққа әсері

Еңбек процесі адам биоырғақтарына тікелей әсер етеді. Егер еңбек кестесі мен шарттары ағзаның табиғи ырғақтарымен үйлеспесе, онда:

Ұйқы мен сергектік циклі бұзылады

Гормондардың табиғи бөліну уақыты өзгереді

Ақыл-ой және физикалық белсенділік төмендейді

Шаршау, күйзеліс, ұйқысыздық пайда болады.

Мысал 1: Түнгі ауысымда жұмыс істеу

Адам түнде жұмыс істейді, ал күндіз ұйықтауға тырысады

Ағза күндіз ұйықтауға бейім емес → ұйқы сапасы төмен

Циркадтық ырғақ бұзылады

Иммунитет әлсірейді, жұмысқа деген қабілет азаяды.

Мысал 2: Жиі ауысатын кесте (сменный график)

Бірде таңертең, бірде түнде жұмыс істеу

Ағза жаңа ырғаққа бейімделіп үлгермейді

Адам үнемі шаршап жүреді, стресске бейім болады

Ұзақ уақыттық жұмыстың әсері

• Мәселе: 10–12 сағаттан артық жұмыс істейтіндерде биофрғақтылық үнемі стресс жағдайына тап болады.

• Әсері:

• кортизол деңгейі ұзақ уақыт жоғары болып, ағзада созылмалы стресс қалыптасады,

• жүрек-қантамыр аурулары мен гипертония қаупі артады,

• ұйқы сапасы төмендеп, ұйқысыздық дамиды.

• Зерттеу:

• Virtanen et al., 2012 – 10 жылдан аса жүргізілген когорттық зерттеуде ұзақ жұмыс уақыты ұйқы бұзылыстары мен депрессияны айтарлықтай күшейтетіні дәлелденген (PLoS One).

қайтарады.

• Сонымен, өміріміздің бір апталық ритмі.Ол біздің жалпы жағдайымызға,денсаулығымызбен еңбектегі тиянақтылығымызда

сипат алады.

«Дүйсенбі - ауыр күн>>деген біздің дәстүрлі сөзімізге айналған.Сондықтанда,статистика көрсеткіштері бойынша дүйсенбі күні өндірістік орындарда апаттық жағдайлар саны көп болады екен. Расындада, дүйсенбі күні ауруханалар мен өндірістік орынның амбулаторияларында басқа күнмен салыстырғанда

кезекті тұрғандаодың саны артады. Бұл жерде негізінен кейбір жұмыскерлердің жұма күні ауруханаға бармай, демалыс күні жазылып кетермін деген ойлары да роль атқарады. Сонымен қоса, қазіргі кезде аурулар түрінін сапалық құрамына да көңіл аудару керек. Дүйсенбі күні көбінесе жұмыскерлер аллергияға, экзема немесе денедегі бөртпелерге шағым айтады. Мүмкін,сенбі - жексенбі күндері организм өндірістік орындағы зиянды заттардан

бой тартып қалғандықтан болар. Басқа сөзбен айтқанда,

апталық биоритм мәселесі өз алдында жеке мағынаға ие болады.

1. Түнгі ауысымдағы қызметкерлер таңғы уақытта өзін «зомби» сезінеді

– Ғалымдар шынымен «shift work zombie effect» деген термин қолданады. Яғни, ми жұмыс істемейді, бірақ дене әлі де қозғалып жүреді.

2.Офистік жұмысппен «жасанды түн»

– Терезесі жоқ кеңседе жұмыс істейтін адамдарды зерттегенде, олардың ағзасы күндізді түн деп қабылдап, кофе мен печеньеге «қызыға бастайтыны» анықталған.

3.Түнгі жұмысшылардың басты серігі – кофе

– Алайда ғылыми зерттеулерде «сағат 3-тен кейін ішілген кофе ұйқыны жақсартпайды, тек жүректі жылдам соқтырады» делінген. Яғни, «сергекпін» деп ойлап жүріп, ми бәрібір баяулайды.

https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/japplphysiol.00165.2011?utm_source=chatgpt.com