Akt II

Akt III

Akt IV

Dyndalski - "Mocium Panie" 

Wacław jest młodzieńcem niecierpliwym i nie oczekuje na jakiś cud, który zdarzy się w relacjach pomiędzy Rejentem i Cześnikiem, ale stara się sam walczyć o spełnienie swoich marzeń i ożenić się z ukochaną Klarą. Kocha ją i cierpi, gdy rozstają się po tajemnych schadzkach, tęskni do niej, pragnie by ciągle była przy nim, bo bez niej nie umie być szczęśliwy. Jest niecierpliwy i oczekuje od Klary konkretnych deklaracji i decyzji. Obawia się, że nieustanne waśnie pomiędzy ich rodzinami nie wróżą im niczego dobrego. Rodzice mogą dążyć do rozdzielenia zakochanych, dlatego proponuje jej, by pomogła mu w usunięciu tych barier. Nadmienia przy tym Klarze, że gotów jest ją wykraść i poślubić w tajemnicy przed rodzinami, ale ona nie zgadza się na takie rozwiązanie. Wacław umie również snuć intrygi, tak jak jego ojciec, czego dowodem jest to, ze zapłacił Papkinowi, aby ten wziął go do niewoli, by w ten sposób mógł znaleźć się w domu Cześnika. Przekupuje go ponownie, by dotrzymał tajemnicy o jego miłości do Klary, a nawet próbuje Papkina zastraszyć. Postać Wacława przybliża nam znacznie jego rozmowa z Podstoliną, z której dowiadujemy się, że nie jest Wacław niewinnym młodzieńcem i ma za sobą bogate doświadczenia miłosne. Wstydzi się swej przeszłości, bo okazuje się, że był zwyczajnym oszustem i podszywał się pod księcia Radosława (nazwisko książęce na Litwie), by zyskać zainteresowanie wśród kobiet. Tłumaczy Podstolinie, że to były tylko zwyczajne młodzieńcze figle, co teraz nazywa zwyczajnym głupstwem. Okazuje się, że potrafi być niestały w uczuciach, bo jak powiada, ze tak ciągle być wiernym w miłości to niezwykle trudna sztuka. Być może było to tylko tłumaczenie, by pozbyć się natrętnej Podstoliny i wyjść z twarzą z tej niemiłej sytuacji. Nie jest szczery wobec Klary i nie wyjawia jej swego romansu z Podstoliną, której pozwala sobą manipulować, byleby tajemnica się nie wydała. Brak mu stanowczości i konsekwencji w stosunku do ojca, który żadną miarą nie chce zgodzić się na jego ożenek z krewną Cześnika i gwarantuje, że znajdzie mu inną żonę. Jest zdumiony, kiedy ojciec ujawnia, że wie o jego młodzieńczym romansie z Podstoliną, ale stanowczo i szczerze deklaruje miłość do Klary i demonstruje sprzeciw wobec planu ojca, by ożenił się z nią. Nie można odmówić mu też odwagi, bo gdy dochodzi do spotkania (z inicjatywy Cześnika zresztą) ze stryjem Klary, gotów pojedynkować się z nim. Jego marzenia realizują się i to również dzięki jego udziałowi w całej intrydze. Pojmuje za żonę Klarę. Wacław jest dość sympatycznym bohaterem, trochę paliwoda, działający pod wpływem impulsu, emocji, ale trudno odmówić mu młodzieńczego wdzięku i szarmanckiego zachowania. Mimo pewnych niedoskonałości jest Wacław bohaterem pozytywnym.
Mikołaj Raptusiewicz, jeden z głównych bohaterów Zemsty, pełni funkcję cześnika powiatowego. Tytuł ten pochodzi od ważnego w dawnej Polsce urzędu (istniał tytuł cześnika koronnego i litewskiego). Jest podstarzałym kawalerem i sprawuje opiekę nad swoją synowicą, Klarą. Cześnik jest w nieustannym konflikcie ze swoim sąsiadem, Rejentem Milczkiem. Spór dotyczy muru granicznego, który chciał naprawić Milczek.

 

Kiedy okazuje się, że Rejent naprawia mur graniczny, wzburzony Cześnik wysyła wystraszonego Papkina, aby przepędził murarzy. Tymczasem obok na wpół rozwalonego muru, w altanie, potajemnie spotykają się Klara i Wacław. Zapewniają się o wzajemnym uczuciu. Wacław ma dość ukrywania swej miłości i chce pojąć ukochaną za żonę. Spór Rejenta i Cześnika stanowi poważną przeszkodę w realizacji tego zamierzenia. Papkin aresztuje Wacława, kiedy ten zmierza do swojej części zamku po spotkaniu z Klarą. Dzięki temu Rejentowicz przebywa w domu Cześnika jako jeniec.

Papkin przyprowadza do Cześnika Wacława i przechwala się swoim męstwem. Cześnik każe jednak więźniowi odejść i nie słucha jego namów do zawarcia pokoju z Rejentem. Papkin wspaniałomyślnie daruje Wacławowi wolność, ale ten upiera się, że zostanie w niewoli. W końcu ujawnia kim jest, wyznaje, że kocha Klarę i obiecuje Papkinowi sakiewkę złota za zachowanie milczenia przed Cześnikiem.

Kiedy Klara dowiaduje się, że Wacław jest w domu Cześnika, wpada w panikę. Potem jednak namawia ukochanego, by zyskał przychylność Podstoliny, a wtedy może uda im się pobrać. Niestety Podstolina okazuje się być dawną miłością Wacława i jest szczerze rada ze spotkania z dawnym adoratorem. Na koniec Cześnik wysyła Papkina do Rejenta z wyzwaniem na pojedynek. Zrozpaczony i przerażony szlachcic wyrusza z tą misją.

Rejent Milczek oświadcza synowi, że ożeni go z Podstoliną. Papkin odbywa trudną rozmowę z Rejentem, który wyraźnie go lekceważy i z rozmysłem straszy. Mimo to Papkin informuje Milczka o wyzwaniu go na pojedynek przez Cześnika, a następnie opuszcza niebezpieczną cześć zamku. Wcześniej jednak dowiaduje się o planowanym przez Rejenta ślubie Wacława z Podstoliną.

Tymczasem w swojej części zamku Cześnik przygotowuje się do wesela i do pojedynku. Wraca Papkin z listem Rejenta. Po jego przeczytaniu wpada we wściekłość. Odzyskuje rezon, kiedy się dowiaduje, że w jego domu przebywa Wacław Rejentowicz. Niewiele myśląc postanawia ożenić go z Klarą i tym samym zemścić się na sąsiedzie.

Zakochani wpadają w euforię. Ostatecznie sąsiedzi godzą się i wspólnie błogosławią młodym.

Od początku możemy dostrzec, że Cześnik to człowiek interesowny, a świadczy o tym jego stosunek do małżeństwa, bo myśląc o ożenku ma przede wszystkim na myśli jej dobra materialne, w tym lasy, pola trzy folwarki. Mimo że jest prawnym opiekunem Klary i dużo starszym od niej mężczyzną, nie omieszkał też pomyśleć o ewentualnym małżeństwie z nią, ale obawia się, że Klara jest zbyt młoda i nie można ręczyć, że w przyszłości będzie wierną żoną. Jest człowiekiem impulsywnym, a do tego zakłamanym, denerwuje się na Dyndalskiego, który potwierdza jego obawy, a przy tym wymienia niedomagania zdrowotne swego pana. Przeanalizowawszy wszystkie „za i przeciw”, decyduje uderzyć jednak w konkury do Podstoliny, a ponieważ osobiście nie ma odwagi i boi się narazić na śmieszność, proponuje Papkinowi, by ten wyłuszczył Podstolinie jego zamiary. Cześnik, jak wskazuje już samo nazwisko, jest raptusem, gwałtownikiem, człowiekiem o niepohamowanym temperamencie. Gdy dowiaduje się, że Rejent chce naprawić mur, posyła Papkina ze służbą, by uniemożliwić roboty przy murze. Na nic zdały się jednak jego zakazy, żeby nikt nie odważył się naprawiać muru, co staje się przyczyną utarczek pomiędzy robotnikami i ludźmi Cześnika, a także przyczyną kłótni pomiędzy sąsiadami. Wpada w furię i grozi Rejentowi użyciem strzelby. Jest człowiekiem złośliwym, ma cięty język, ale te potyczki językowe czy to z Rejentem, czy Dyndalskim lub Papkinem raczej śmieszą niż budzą jakiś lęk czy obawy. Przed zgodą z Rejentem broni się, jak może. Na propozycję Wacława o zapomnieniu urazów i pogodzenie się, zdecydowanie odmawia. Pojednanie nie leży w jego awanturniczej naturze. Jest osobnikiem podstępnym, sprytnym, skłonnym do intryg, o czym świadczy podstępne zwabienie Wacława i zmuszenie go do ożenku z Klarą. Jednak nie jest na tyle inteligentny, by zauważyć, że młodzi mają się ku sobie i właśnie marzą o takim rozwiązaniu. Nie przebiera w środkach, by osiągnąć cel, na przykład wysyłając Papkina, by w jego imieniu wyzwał na pojedynek Rejenta, obiecuje mu sowitą zapłatę za tę przysługę. Jest szczodry i nie skąpi środków na przygotowania do weselnej uroczystości, nakazuje dworzaninowi Śmigielskiemu, by zadbał o wykwintność stołu. Przejawia też typową staropolską gościnność, w której obowiązywała pewna etykieta, m. in. dbałość o bezpieczeństwo gości, dlatego gdy nielubiany przez niego Rejent pojawia się w jego domu, modli się w duchu, by potrafił się opamiętać i nie wszczynać awantur, wszak Rejent jest jego gościem i nie może mu spaść włos z głowy, bo byłaby to hańba dla gospodarza. Gdzieś tam głęboko w sercu tkwią uśpione dobre i szlachetne instynkty, o czym świadczy ochocze pojednanie z Rejentem przy okazji ślubu Klary i Wacława. Jest Cześnik spadkobiercą cech dawnej szlachty polskiej, głównie sarmackiej, ale z całą pewnością jest postacią nietuzinkową, dynamiczną, zmieniającą się w czasie przebiegu wydarzeń. Postać Cześnika bardziej bawi niż denerwuje, a jego kreowanie się na wojowniczego szlachcica-warchoła, w którym jest mniej zła niż sam myśli, budzi w czytelniku wiele sympatii.

Klara jest wesołą, rezolutną, śmiałą i odważną dziewczyną. Kocha Wacława całym swoim młodym sercem, ale jest przy tym rozważna i wie, że istnieją pewne granice, których dziewczynie przekroczyć nie wolno. Pomimo młodego wieku i braku doświadczenia w miłosnych arkanach nie daje się łatwo zwieść Wacławowi i wykazuje się dużą rozwagą, prowadzi z nim długie dialogi, które świadczą, że jest osobą odpowiedzialną i mimo gorącego uczucia, którym darzy Wacława, nie poddaje się emocjom i nastrojom chwili, nie pozwala wykorzystać dogodnej, sam na sam, sytuacji. Zna swoją wartość i wie, że uczucie nie może jej przesłonić zasad etycznych. Uważa, że miłość nie polega na mówieniu pięknych słówek, ale na konkretnych czynach. Nie chce jednak, by Wacław decydował o jej losie, nie zgadza się na propozycję uprowadzenia jej, bo to byłoby dla niej hańbiące. Obawia się opinii społecznej, dba o swoją reputację. Pyta Wacława, co pomyśleliby ludzie, bo przecież nie wszyscy wiedzieliby, ze w tajemnicy wzięli ślub. Gotowa jest, jak romantyczna kochanka, umrzeć razem z Wacławem, jeśli nie mogliby być razem, bo na deklarację Wacława, że woli stracić życie, niż ją, odpowiada, że w takim razie i ona jest gotowa umrzeć. Jest dziewczyną zakochaną i zaślepioną tą miłością, bo inaczej dostrzegłaby, że coś się święci w kontaktach Podstoliny i Wacława, ale ona z młodzieńczą naiwnością kocha i wierzy, nawet pewnie nie dopuszczała myśli, że Wacław może mieć jakąś miłosną przeszłość. Cieszy się, że widzi w komitywie ich oboje i naiwnie wierzy, że Wacław szuka u Podstoliny poparcia dla ich związku. Klara ma poczucie humoru, jest inteligentna, o czym świadczy mistrzowsko prowadzony dialog z Papkinem, który oferuje jej swoje usługi i wyznaje miłość. Perfekcyjnie prowadzi rozmowę z, bądź co bądź, obytym w sztuce konwersacji Papkinem. Na jego miłosne zaloty odpowiada przewrotnie: jeżeli Papkin chce, by uwierzyła w jego miłość, musi jej to udowodnić czynami. Stawia mu wiele warunków, a najbardziej wyszukany dla Papkina jest ten, kiedy Klara chce dowodu miłości w postaci krokodyla, bo tylko ten, który spełni jej kaprys może zostać jej mężem. Przecież musiało być jej znane tchórzostwo Papkina, więc by zniechęcić natrętnego wielbiciela wymyśla zadanie ponad jego siły, pozwala też sobie na zalotne zachowanie i niezobowiązujący flirt. Umie być zalotna i kokieteryjna w stosunku do Papkina, bo wie, że z takiego „amanta” może sobie pożartować, ale nawet w stosunku do niego jest taktowna i stara się go nie obrazić. Cechuje Klarę duża kultura osobista, a przy tym niezaprzeczalny wdzięk i młodzieńczy temperament. Natomiast bardzo serio traktuje uczucia do Wacława, w kontaktach z którym zawsze wykazuje się taktem, rozwagą i statecznością. Nieoczekiwany obrót sprawy, kiedy Cześnik chce ją połączyć siłą z Wacławem, wprawia ją w zdumienie, ale i uszczęśliwia. Klara jest bohaterką, która budzi zaufanie i sympatię, bo mimo młodego wieku jest rozważna i kieruje się w życiu rozumem a nie emocjami, nad którymi umie zapanować.

Józef Papkin różni się od pozostałych bohaterów wszystkim, nawet wymyślnym strojem, bo ubiera się w stylu francuskim. Kiedy przybywa do Cześnika na jego prośbę, od razu daje się poznać jako samochwała bezkrytycznie szczycący się swym bohaterstwem, znajomościami, powodzeniem u kobiet, z czego Cześnik tylko kpi, ale – ponieważ potrzebuje jego pomocy ­– patrzy na niego z przymrużeniem oka i toleruje jego błazeńskie zachowanie. Papkin znał obyczaje dworskie, a więc on jeden, w mniemaniu Cześnika, mógł pomyślnie załatwić jego sprawy sercowe. Już na samą myśl o srogim Rejencie Papkin wzdryga się, bo jest po prostu tchórzem podszyty. Chce wymigać się od poselstwa, przedstawiając swoje racje, że oto jest taki nieugięty i porywczy, że gotów doprowadzić do wojny, a nie do pojednania. Kiedy jednak dowiaduje się, ze chodzi o poselstwo w sprawie matrymonialnej z przechwałką w głosie mówi, żeby Cześnik nie martwił się o to, bo on ma ogromny wpływ na kobiety i wszystkie ulegają jego urokowi. Gdy zjawia się u Podstoliny, długo, zawile i kwieciście wyjaśnia jej, z czym przybył, stosuje grę słów, a zdumienie Podstoliny odczytuje jako możliwe z jej strony obdarzenie go uczuciem. Jego niefrasobliwość i brak kontroli nad słowami były przyczyną powierzenia mu przez Cześnika misji usunięcia robotników Rejenta naprawiających mur graniczny. W czasie walki Papkin wykazał się najwyższym stopniem tchórzostwa, ukrywając się za rogiem domu, a później ośmieszył się dodatkowo, demonstrując swoje rzekome męstwo. Kiedy opowiadał Cześnikowi, ile go ta walka kosztowała, ten od razu uciął krótko jego przechwałki zarzucając mu, że doskonale widział, jak Papkin chowa się za murem i nie bierze udziału w walce, ale Papkin nie tracąc rezonu, odpowiedział, że nie ma różnicy, gdzie się człowiek znajduje, byle był skuteczny, bo dobry rycerz wszędzie potrafi budzić strach. Cześnik, słusznie zresztą, zarzuca mu łgarstwo i bezczelność, ale i tu Papkin daje radę przegadać adwersarza. Na dowód, jak dzielnie się spisał, wprowadza jeńca, Wacława, który za tę niewolę mu zapłacił, by znaleźć się blisko ukochanej Klary. Papkin zrobiłby wszystko dla dobrego jedzenia, wina, a przede wszystkim dla głośno brzęczącej sakiewki. Jest bezkrytyczny, nie umie, a raczej nie chce dostrzec, że jest pośmiewiskiem dla otoczenia. Jednego mu nie można odmówić – doskonale operuje słowem, co powoduje nietypowy komizm tej postaci. Udowodnił to konwersując z Klarą, Podstoliną czy chociażby spisując testament. Papkin to osobnik zarozumiały, o wyraźnym poczuciu wyższości nad szlachcicem „hreczkosiejem”. Wszystkie jego opowieści o powodzeniu u kobiet, waleczności, niezliczonych pojedynkach i znajomościach ze znaczącymi i liczącymi się w społeczeństwie ludźmi to zwyczajne mity, które zrodziły przeczytane przez niego lektury. Papkin jest przede wszystkim błaznem życiowym. Nawet gdy spisuje testament i gdy wtedy nachodzą go refleksje na temat sensu życia i stosunków między ludźmi, to nie ma w sobie nic z bohatera romantycznego, ale jest to tylko dowód uprawianej przez niego błazenady. Papkin jest bohaterem śmiesznym, to prawda, ale też zmusza do refleksji, jak daleko może się posunąć człowiek w ironizowaniu i lekkomyślnym traktowaniu życia.

Zgodnie z wykonywanym zawodem w aparacie sprawiedliwości, Rejent to osobnik zamknięty w sobie (stąd przydomek Milczka), pokorny i pozornie układny, ale naprawdę jest zawziętym obłudnikiem. Jest człowiekiem, który zna prawo, ale nie przestrzega go i z pełną świadomością łamie je i wykorzystuje do niecnych celów, np. żeby pogrążyć Cześnika. W czasie walki o mur zachęca swoich mularzy, by nie żałowali pięści, a on już sąsiadowi odpłaci. Jest człowiekiem tchórzliwym, bo stoi w otwartym oknie, skąd wydaje dyspozycje odnośnie walki, ale gdy słyszy wołanie Cześnika o „gwintówkę”, szybko zamyka okno. Jest fałszywy i zakłamany, złośliwy i podstępny, o czym świadczy nakłanianie robotników do fałszywych zeznań przeciwko Cześnikowi, bo już mu się marzy, że za każdy wymierzony cios dostaną rekompensatę pieniężną. Na uwagi mularzy, że to były zwyczajne szturchańce i byłoby śmieszne, gdyby kogoś oskarżył, Rejent jeszcze bardziej się zacietrzewia, łapie chłopów za słówka i przekonuje, że zostali ciężko pobici. A gdy mularz zaprzecza, Rejent przerywa mu i grozi, że jeżeli nie powie tak, jak chce Rejent to ten pozbawi go środków utrzymania, nie da nawet kromki chleba. Wymyśla, że na tym, iż pobito mularza, ucierpi rodzina: matka, żona, dzieci, choć robotnik zaprzecza jakoby miał dzieci. Chce za wszelką cenę wymusić zeznania, że Cześnik do niego strzelał, choć taki fakt nie miał miejsca. Kiedy już sporządził, według swego uznania, akt oskarżenia, każe robotnikom podpisać „krzyżykiem” (byli analfabetami) ich zeznania i z nieukrywaną satysfakcją stwierdza, że za ten podpis będą właśnie pieniądze, a przy okazji dokuczy Cześnikowi. Nawet prosty chłop zwraca mu uwagę, że to nieładnie tak kombinować i oszukiwać, ale Rejent cynicznie gasi jego skrupuły uwagą, żeby się nie wtrącał i dbał o to, by sam niczego nie stracił, a o Cześnika nie się nie martwi. O jego fałszywej pobożności świadczy rozmowa z synem, który wspomina mu o zgodzie z Cześnikiem, na co Rejent zaklina się, że przecież taki bogobojny człowiek, jak on o niczym innym nie marzy. Mówi, że kocha syna, ale nie zależy mu na jego szczęściu, tylko na zemście na Cześniku, dlatego chce pokrzyżować plany małżeńskie Cześnika i ożenić swego syna z Podstoliną, zabrania mu mówić o miłości do Klary. Zresztą planując ożenek, też nie robił tego bezinteresownie, poczynił kroki prawne i sporządził umowę przedślubną, by w razie rezygnacji którejś ze stron, ten, kto zerwie umowę zapłacił odszkodowanie w wysokości stu tysięcy. Świadczy to o jego przebiegłości. Rejent jest mściwy i żądny zemsty, bo kiedy jego syn próbuje mu uświadomić, ze Cześnik im tego czynu nie wybaczy i gotów im spalić dom, daje flegmatyczną, denerwującą odpowiedź. Oszust i krętacz śmie uczyć syna, że cnota to najbardziej wartościowa z ludzkich cech. Z obu antagonistów to Cześnik, choć raptus, mówi to, co myśli, a Rejent niby pobożny, dobrotliwy, cichy, ale naprawdę podpiera się w życiu wyłącznie kłamstwem, dlatego czytelnik, mimo wszystko, obdarza sympatią Cześnika, a Rejenta nie lubi. Rejent Milczek irytuje cały czas czytelnika i mimo ugody, którą zawarł z Cześnikiem, nie zmieniamy o nim zdania i opinii, pozostaje w naszej pamięci człowiekiem złym, fałszywym, zakłamanym, interesownym, mściwym i obłudnym.

Podstolina Anna Czepiersińska jest starzejącą się kobietą, ale jeszcze na tyle żywotną i urodziwą, by myśleć o kolejnym małżeństwie. Szuka męża, bo chce być kochana, ale głównie chodzi jej o zapewnienie sobie towarzysza życia na stare lata i jakiejś godnej egzystencji. Może nie tyle ona sama stała się obiektem westchnień Cześnika, co jej dobra materialne, głównie lasy i folwarki. Jest osobą bezkrytyczną, bo przecież mając świadomość wieku, odrzuca propozycję małżeństwa z Cześnikiem, bo marzeniem jej jest wyjście za młodego syna Rejenta, Wacława, co jej zaproponował Milczek, by zemścić się na wrogu – Raptusiewiczu. Dużo dowiadujemy się o przeszłości Podstoliny z jej rozmowy z Wacławem, którego niegdyś poznała w Warszawie jako księcia Radosława. Okazuje się, że była kobietą o dość frywolnym sposobie bycia. Nie była wierna swemu mężowi, zdradzała go nawet z dużo młodszym od siebie, Wacławem Milczkiem. Nie wiedząc na początku, że Wacław kocha Klarę i to dla niej znalazł się w domu Cześnika, umizguje się do niego. Nawet tłumaczenia Wacława, żeby traktowała ich warszawską znajomość jako młodzieńczy jego występek, nie studzą jej zamiaru kontynuowania romansu, roi sobie w głowie, że Wacław aż tu jej szukał i obawia się, że jak Cześnik dowie się, że Wacław przebywa w jego domu i jak odkryje prawdę, że jest on jego rywalem to może przytrafić się jakieś nieszczęście. Naiwnie wierzy, że dawna miłość między nimi może ożyć, nie chce nigdzie wypuścić Wacława. Niezwłocznie udaje się do domu Rejenta i przedstawia mu się jako przyszła synowa. Wyznaje mu, że jej znajomość z Wacławem trwa już od dawna, że go kochała i kocha i że on ją również szczerze kochał. Za dane przez siebie słowo Cześnikowi odnośnie małżeństwa obwinia Papkina, bo rzekomo on pięknymi słówkami zwiódł ją i zmusił niejako do dania słowa Cześnikowi, który okazał się zwykłym tyranem. Zachowuje się nie jak kobieta dojrzała, ale jak nastolatka, na której zachowanie można wywrzeć wpływ. Jest śmieszna w swych argumentacjach. Jakże jest zaskoczona i zawiedziona, gdy dochodzi wreszcie do niej prawda, że Wacław nigdy z nią się nie ożeni, bo właśnie pojął za żonę Klarę, ale dochodzi do słusznego wniosku, że nie mogło być inaczej i prosi Rejenta, by pobłogosławił młodych.

Podstolina jest, mimo swego dojrzałego wieku, kobietą naiwną, trochę trzpiotką. Nie dopuszcza myśli, że się starzeje. Bohaterka budzi współczucie, a nawet politowanie dla swoich fantazji i wyobrażeń o własnej atrakcyjności i jej wpływie na mężczyzn.