Onderdeel | Uitleg | Voorbeelden
Punt | 1. Aan het einde van de zin.
2. Bij afkortingen.
→ Uitzondering: NIET BIJ ALLE AFKORTINGEN | Piet eet een boterham.
etc. / enz. / P.A. Jansen
MAAR: CDA / VARA
Komma | Komma’s gebruik je om een zin overzichtelijk te maken. Een komma staat op de plaats waar je bij het hardop lezen even een rust neemt.1. Tussen twee persoonsvormen zet je een komma.
2. Een bijstelling (iets nogmaals noemen met andere woorden) zet je tussen komma’s.
3. Delen van opsommingen zet je tussen komma’s. |


Voorbeeld:Toen ze thuiskwam, zag ze dat de kerstverlichting al brandde.
Voorbeeld:Janneke, het leukste meisje uit 4h5, heeft nu ook de griep.
Voorbeeld:Hij kocht andijvie, boerenkool, wortelen, aardappelen en een CD.


Vraagteken | Een vraagteken zet je aan het eind van een vraag.


→ Uitzondering: Geen vraagteken:Indirecte rede: er wordt niet letterlijk een vraag gesteld.  | Voorbeelden:Was jij de eerste die de berg beklom?De leraar vroeg: ‘Was jij de eerste?’
Hij vroeg me of ik de eerste was.
Uitroepteken | Aan het eind van een zin met een bevel of uitroep gebruik je een uitroepteken.
| Voorbeelden:Hou daar mee op!Geweldig!
Dubbele punt | 1. Een dubbele punt staat voor een opsomming.

2. Een dubbele punt staat voor een verklaring.

3. Een dubbele punt staat voor een zin die iemand gaat zeggen (de directe rede).
TIP: misschien is het je opgevallen dat je na de dubbele punt van de opsomming en de verklaring geen hoofdletter gebruikt en na de dubbele punt van de directe rede wel.  | Voorbeeld:De bezwaren tegen Athene in de zomer zijn: de hitte, de drukte en de smog.
Voorbeeld:Ik wil van de zomer niet naar Athene: het is me daar te warm.Voorbeeld:Ik zei: ‘Ik wil van de zomer niet naar Athene.’
Aanhalingstekens | 1. Aanhalingstekens gebruik je als je citeert (woorden letterlijk weergeven) Hier moet je goed opletten, want dit kan op verschillende manieren weergegeven worden.




2. Als je een andere dan normale betekenis gebruikt.
| Voorbeelden:Bush zei: ‘Hij krijgt een eerlijk proces.’
‘Hij krijgt een eerlijk proces!’, riep Bush.
‘En toch’, zei Bush, ‘krijgt hij een eerlijk proces.’
Voorbeeld:Hij had daar tijdens de oorlog een ‘prettige’ tijd.

Regels | Voorbeelden
Sommige woorden hebben geen meervoud of bestaan juist alleen in meervoud. | zand, aardrijkskunde, hersenen, vee
Woorden die uit het Latijn komen, hebben soms nog hun Latijnse meervoudsuitgang. | museum - musea (of museums)datum - data (of datums)medicus - medici
Sommige woorden die eindigen op ‘man’ kunnen als meervoud ook ‘lieden’ of ‘lui’ hebben. Meestal zijn dat beroepen. | zakenman - zakenlieden - zakenlui - zakenmannen
tuinman - tuinmannen - tuinlui - tuinlieden
Sommige woorden die op een ‘e’ eindigen hebben twee meervoudsvormen. | seconde - secondes - secondenkeuze - keuzes - keuzen
Woorden die eindigen op ‘s’ of ‘f’ moeten in het meervoud soms veranderd worden in ‘z’ of ‘v’ | grens - grenzen / staaf - staven
LET OP: wens - wensenfotograaf - fotografen
Woorden die eindigen op ‘ie’ of ‘ee’ krijgen een trema in het meervoud.Let op:Ligt de klemtoon op de laatste lettergreep, dan voeg je ‘ën’ toe. Ligt de klemtoon op een andere plek in het woord, dan voeg je een ‘n’ toe en zet je een trema op de ‘e’. | idee - ideeëntwee - tweeënkopie - kopieën
bacterie - bacteriënkolonie - koloniënolie - oliën
Bij woorden die eindigen op een klinker schrijf je -’s- als je het woord verkeerd uit zou spreken.
Let op: woorden op ‘é’ aan het einde van het woord is de letter ‘s’ eraan vast vanwege de uitspraak. Voorbeeld: café - cafés | oma - oma’s / lama - lama’s / baby - baby’s
Maar:garage - garagesspray - sprays (als er een klinker voor de ‘y’ staat schrijf je de ‘s’ aan het woord vast)
Bij woorden die eindigen op: el - es - et - ik - it verdubbel je de laatste medeklinker niet als:
DE KLEMTOON NIET OP HET el - es -et - ik - it valt. | havik - havikenluiwammes - luiwammesenperzik - perziken

Bijvoeglijk naamwoord: zegt iets over een zelfstandig naamwoord
Bijvoorbeeld: De vriendelijke jongen heeft het tasje van de oude vrouw opgeraapt.
Vriendelijke = bijvoeglijk naamwoord, want zegt iets over het zelfstandig naamwoord jongen.
Oude = bijvoeglijk naamwoord, want zegt iets over het zelfstandig naamwoord vrouw.
Sommige stoffen kunnen ook als bijvoeglijk naamwoord gebruikt worden, er wordt dan aangegeven van welk materiaal iets is gemaakt. Soms wordt dat figuurlijk gebruikt, zoals stalen zenuwen.
Een aantal voorbeelden:
Zilver: de zilveren kandelaar
Plastic: de plastic kom (let op geen uitgang)
Wol: het wollen vest (let op je voegt een extra ‘l’ toe voor de uitspraak)
Brons: de bronzen beelden (let op ‘s’ verandert in een ‘z’)
Regel: De stoffen eindigen bijna allemaal op ‘en’ maar bij relatief ‘nieuwe’ stoffen komt er geen uitgang (zie het voorbeeld plastic).

Woorden afbreken

Van alle spelletjes die er zijn, is het kaart-
spel 'pesten' mijn favoriet!Pien vindt school heel leuk, maar het vak re-
kenen blijft ze moeilijk vinden. | 

Deze regels zijn ook heel belangrijk om te onthouden...

Onthouden

 

Gebruik afbreekteken

 | Wij gaan deze zomer naar een camping in Ita-
lië.In onze woonkamer staan twee dezelfde ban-
ken.De kinderen steken de weg over, want de klaar-
over zegt dat het veilig is.

Soms komt er in een tekst steeds een woord terug dat je daarvoor ook al hebt genoemd.
Je kunt dan een weglatingsteken gebruiken, om te verwijzen naar dat woord. Je hoeft
het woord dan niet nog een keer te noemen. Een weglatingsteken ziet er hetzelfde uit als
een afbreekteken, maar je gebruikt ze op verschillende momenten.

Onthouden

De delen van een samenstelling schrijf je aan elkaar: tuinstoel, langeafstandsloper. Als er in een samenstelling twee klinkers uit verschillende lettergrepen naast elkaar staan die je als één klank kunt uitspreken, dan gebruik je een koppelteken (liggend streepje). Daarmee voorkom je dat het woord verkeerd wordt gelezen.
Voorbeelden:media-aandacht, stereo-installatie, domino-effect
Hier volgt een overzicht van de belangrijkste regels voor het gebruik van een koppelteken in een samenstelling:
Regels: |
Voorbeelden:
1. als er twee klinkers uit verschillende lettergrepen naast elkaar staan die je als één klank kunt uitspreken | chocolade-ei, garage-eigenares
2. als getrouwde mensen hun achternaam combineren met die van hun partner | mevrouw Jansen-van Dam
3. tussen twee gelijkwaardige delen die in principe omwisselbaar zijn | zwart-wit, kip-kerriesalade
4. in samenstellingen met cijfers, letters of symbolen | 65+-kaart, x-as, IQ-test
5. in samenstellingen die met Sint of St. beginnen | Sint-Nicolaas, St.-Jakobus
6. bij sommige voor- en achtervoegsels | niet-alledaags, ex-collega, non-actief, plug-in, back-up
7. bij vaste uitdrukkingen die één geheel vormen | laag-bij-de-gronds, blijf-van-mijn-lijfhuis, doe-het-zelfzaak
Er zijn nog veel meer regels en uitzonderingen voor het koppelteken, te veel om te onthouden. Raadpleeg bij twijfel daarom altijd een woordenboek.



Trema

Het trema (of deelteken) gebruik je als twee klinkers uit verschillende lettergrepen naast elkaar staan die je als één klank zou kunnen uitspreken. Om dat te voorkomen, zet je een trema boven de klinker waarmee de nieuwe lettergreep begint.
Voorbeelden:poëzie, vacuüm, reünie
De belangrijkste regels en uitzonderingen:

| regel | voorbeelden
1. | Gebruik een trema als je een klank in een woord verkeerd zou kunnen uitspreken. | beëindigen, geüpdatet
2. | Gebruik een trema in samengestelde telwoorden. | tweeënhalf, drieëndertig
3. | Gebruik géén trema, maar een koppelteken in andere samenstellingen. | gala-avond, auto-ongeluk
4. | Gebruik géén trema als je het woord niet verkeerd kunt uitspreken. | financieel, ooievaar
5. | Sommige leenwoorden krijgen géén trema. | opticien, museum