Tuğrul Bey, Bağdat'a girerek Abbasi Halifesi'nin koruyucusu sıfatını aldı ve İslam dünyasında büyük bir meşruiyet kazandı. Bu olay, "sultan" unvanının da Selçuklu liderlerine verilmesini sağladı. Selçukluların Anadolu'ya yönelik akınları da bu dönemde başladı. Malazgirt Meydan Muharebesi (1071), Alparslan komutasındaki Selçuklu ordusunun Bizans İmparatoru IV. Romanos Diogenes'i mağlup etmesiyle sonuçlandı ve Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı.

Selçuklu Devleti'nin başarısı, sadece askeri alanda değil, aynı zamanda devlet teşkilatlanmasında da görüldü. Nizamülmülk gibi büyük vezirlerin katkısıyla devlet, güçlü bir bürokrasiye ve adalet sistemine sahip oldu. "Siyasetname" gibi eserler, devlet yönetimi konusunda derin tecrübelerin yazıya dökülmesini sağladı. Bilim, kültür ve sanat alanlarında da büyük ilerlemeler kaydedildi. Medreseler kurulmuş, ilim adamları desteklenmiş ve İslam kültürünün altın çağlarından biri yaşanmıştır.

• C. E. Bosworth, The Great Seljuk Empire, Edinburgh University Press, 2011.

• Mehmet Altay Köymen, Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi, Türk Tarih Kurumu, 1992.

İmparator I. Theodosius, 395 yılında öldüğünde imparatorluk iki oğlu arasında bölündü: Honorius Batı Roma İmparatorluğu'nu, Arcadius ise Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu'nu yönetecekti. Bu bölünme, kısa vadede geçici bir çözüm gibi görünse de uzun vadede kalıcı oldu. Batı Roma, barbar kavimlerin sürekli baskısı altında zayıfladı ve 476 yılında Germen kökenli Odoacer tarafından resmen yıkıldı. Doğu Roma ise, Bizans adıyla anılarak 1453 yılına kadar varlığını sürdürecek ve Orta Çağ boyunca önemli bir güç olmaya devam edecekti.

Bu bölünme sadece siyasi bir olay değil, aynı zamanda kültürel ve dini sonuçlar da doğurdu. Batı'da Latin kültürü ve Katolik Hristiyanlık hâkim olurken, doğuda Yunanca ve Ortodoks Hristiyanlık gelişti. Bu farklılıklar, ilerleyen yüzyıllarda Batı ve Doğu Hristiyanlığı arasında derin ayrılıklara yol açtı.

Bryan Ward-Perkins, The Fall of Rome and the End of Civilization, Oxford University Press, 2005.

Osmanlılar kuşatma için büyük hazırlıklar yaptı. Surların yıkılması için devasa toplar döküldü, karadan gemiler Haliç'e indirildi, ve uzun süren kuşatmada hem askeri hem psikolojik taktikler kullanıldı. 29 Mayıs 1453'te şehir düştü ve II. Mehmet "Fatih" unvanını aldı.

İstanbul'un fethi, sadece bir askeri zafer değil, aynı zamanda bir uygarlık değişiminin sembolüdür. Şehir, kısa süre içinde Osmanlı'nın başkenti yapıldı, camiler, medreseler ve saraylar inşa edildi. Ortodoks Patrikhanesi'ne dokunulmadı, farklı dinlerin barış içinde yaşamasına imkân tanındı. Fetihten sonra Osmanlılar, Batı'ya karşı güçlü bir siyasi ve kültürel rakip haline geldi.

Halil İnalcık, Fatih Devri Üzerinde Tetkikler ve Vesikalar, Türk Tarih Kurumu, 1954.

Birinci Haçlı Seferi büyük bir başarıyla sonuçlandı; Kudüs 1099 yılında ele geçirildi ve burada Kudüs Krallığı kuruldu. Ancak ilerleyen yıllarda Müslüman liderler, özellikle de Selahaddin Eyyubi gibi büyük kumandanlar, Haçlı devletlerine karşı başarılı mücadeleler verdiler.

Haçlı Seferleri'nin sonuçları derin ve çok yönlü oldu. Avrupa'da feodal sistem sarsıldı, doğu ile batı arasındaki ticaret arttı ve kültürel etkileşimler yoğunlaştı. Öte yandan, Hristiyan ve Müslüman dünyası arasındaki düşmanlıklar da uzun süreli izler bıraktı. Ayrıca, Bizans'ın zayıflaması ve Latin istilası, Doğu Roma'nın çöküşünü hızlandırdı.

Carole Hillenbrand, The Crusades: Islamic Perspectives, Edinburgh University Press, 1999.

Aynı zamanda, Aydınlanma Çağı düşünürlerinin fikirleri de halk üzerinde büyük etki yaratmıştır. Voltaire'in özgürlük ve dini hoşgörü çağrıları, Rousseau'nun halk egemenliği ve sosyal sözleşme fikirleri, Montesquieu'nün güçler ayrılığı ilkesi gibi kavramlar, toplumda monarşiye karşı büyük bir entelektüel birikim oluşturmuştu.

Devrimin doğrudan patlak vermesine neden olan olay, 1789 baharında Kral XVI. Louis'nin mali kriz nedeniyle Genel Meclis'i (États Généraux) toplamak zorunda kalmasıydı. Üçüncü sınıfı (yani halkı) temsil eden Temsilciler, Versay'da kendi başlarına toplanarak kendilerini "Ulusal Meclis" ilan etti ve Fransa için yeni bir anayasa yapacaklarını duyurdular. Bu süreçte Bastille Hapishanesi'nin 14 Temmuz 1789'da basılması, devrimin sembolü haline gelmiştir.

Devrimin ilk yıllarında, Feodal Hakların İlgası (Ağustos 1789) ve İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi gibi önemli gelişmeler yaşandı. İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi, herkesin özgür doğduğunu, eşit haklara sahip olduğunu ve devletin temel görevinin bu hakları korumak olduğunu vurguluyordu. Ancak, devrim kısa sürede radikalleşti. 1793 yılında kral ve kraliçe idam edildi, ardından Robespierre'in öncülüğünde Terör Dönemi başladı. Binlerce insan, gerçek veya hayali karşı-devrimci olduğu iddiasıyla giyotine gönderildi.

Fransız Devrimi sadece Fransa'yı değil, tüm Avrupa'yı ve dünyayı etkiledi. Devrimin etkileriyle mutlak monarşilerin meşruiyeti sorgulandı, liberal ve milliyetçi hareketler güç kazandı. Fransa dışındaki halklar da özgürlük ve ulusal bağımsızlık fikirlerini benimsedi. Devrim sonrası ortaya çıkan Napolyon Bonapart, Avrupa'yı yeniden şekillendirecek savaşlara girişti. Napolyon'un kıta genelindeki reformları, birçok yerde feodal yapının çözülmesini sağladı ve modern devlet sistemlerinin temelleri atıldı.

Fransız Devrimi ayrıca insan hakları, hukuk devleti, laiklik ve vatandaşlık kavramlarının yerleşmesine büyük katkı sağladı. Avrupa'daki aristokrasinin mutlak egemenliği zayıfladı, anayasal yönetim ve demokratikleşme süreçleri güç kazandı. Bugün modern demokrasilerin temel ilkelerinin birçoğu doğrudan Fransız Devrimi'nin mirasıdır.

Simon Schama, Citizens: A Chronicle of the French Revolution, Vintage Books, 1989.

Avusturya-Macaristan, suikastı gerekçe göstererek Sırbistan’a savaş ilan etti ve bu durum hızla tüm Avrupa'ya yayıldı. Savaş, iki büyük blok arasında cereyan etti: Müttefik Devletler (Fransa, Birleşik Krallık, Rusya, İtalya, Japonya ve daha sonra Amerika Birleşik Devletleri) ve Merkezi Güçler (Almanya, Avusturya-Macaristan, Osmanlı İmparatorluğu, Bulgaristan). Bu bloklar arasındaki ittifaklar, savaşın büyümesini hızlandırmış, çatışma kısa süre içinde küresel bir boyut kazanmıştır.

Savaşın başlangıcında, Almanya'nın Fransızlarla sınırda yaptığı hızlı bir taarruz, Batı Cephesi'nde büyük bir çıkmaza yol açmıştır. Bunun sonucunda, Fransızlar ve Almanlar arasında, Batı Avrupa'da uzun süren siper savaşları başlamıştır. Bu dönemde, askerler çamur, hastalıklar ve moral bozuklukları içinde hayatta kalmaya çalışmış, her iki taraf da birbirine karşı köklü bir üstünlük kuramamıştır. Doğu Cephesi, Rusya ile Almanya ve Avusturya-Macaristan arasında cereyan eden çatışmalarla şekillenirken, Osmanlı İmparatorluğu’nun katılmasıyla Ortadoğu’da da önemli çatışmalar yaşanmıştır.

Savaşın bir diğer önemli cephesi, Osmanlı İmparatorluğu'nun bu süreçteki rolüdür. Osmanlı, 1914’te Almanya'nın yanında savaşa girdi ve bu, Orta Doğu'nun şekillenmesinde büyük rol oynamıştır. Çanakkale Cephesi’nde, Türkler, Britanya ve Fransız donanmasını durdurarak büyük bir zafer kazanmış, aynı zamanda İngilizlerin Irak ve Arap dünyasındaki planlarını engellemişlerdir. Ancak, savaşın sonunda Osmanlı İmparatorluğu parçalanarak, yeni bağımsız devletlerin doğmasına yol açmıştır.

I. Dünya Savaşı, cephelerdeki kısmi başarıların ve kayıpların yanı sıra, savaş teknolojilerinin de büyük bir evrim geçirdiği bir döneme tanıklık etmiştir. İlk kez, tanklar, uçaklar, zehirli gazlar, makineli tüfekler ve denizaltılar gibi yeni teknolojiler kullanıldı. Bu yeni savaş araçları, savaşın hem ölçeğini büyütmüş hem de insani kayıpları artırmıştır. 1917'de Rusya'da gerçekleşen Bolşevik Devrimi, Rusya'nın savaştan çekilmesine ve Doğu Cephesi'nin kapanmasına neden olmuştur.

1917'de Amerika Birleşik Devletleri’nin savaşa katılması, savaşın kaderini değiştiren bir dönüm noktası olmuştur. Amerika, büyük ekonomik gücü ve taze askerî gücüyle Müttefik Devletler'e önemli katkılarda bulunmuş ve Almanya'nın denizaltı savaşları nedeniyle Amerikan gemilerine yapılan saldırılar, ABD'nin savaşa katılmasına zemin hazırlamıştır.

Savaş sonunda, 1918'de Almanya ve diğer Merkezi Güçler yenilmiş ve 11 Kasım’da ateşkes ilan edilmiştir. Savaşın sonuçları, sadece Avrupa’yı değil, dünya genelinde büyük değişimlere yol açmıştır. 1919 yılında imzalanan Versay Antlaşması, Almanya’yı ağır bir şekilde cezalandırmış, ona büyük tazminatlar ödetmiş ve savaşın sorumluluğunu kabul ettirmiştir. Bu antlaşma, Almanya'da büyük bir öfke ve huzursuzluk yaratmış, gelecekteki bir savaşın zeminini hazırlamıştır.

I. Dünya Savaşı’nın neden olduğu kitlesel yıkım, toplumsal ve siyasal yapıları değiştirmiştir. Yeni siyasi ideolojiler ortaya çıkmış, monarşiler devrilmiş, büyük imparatorluklar çökmüş, harabe olmuş bir dünyada yeni ulus devletler kurulmuştur. Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküşü, Avrupa’da büyük güç dengelerinin değişmesi, komünizmin yükselişi ve Nazi Almanyası’nın doğuşu, savaşın doğrudan etkileridir. Ayrıca, savaşın ardından gelen "büyük depresyon" ekonomik çöküşlere yol açmış, bu da 1930’ların sonunda II. Dünya Savaşı'na zemin hazırlamıştır.

Niall Ferguson, The Pity of War, Basic Books, 1999.

Hew Strachan, The First World War: A New History, Penguin Books, 2003.

Soğuk Savaş’ın ilk yıllarında, 1947'de ABD’nin Marshall Planı ile Avrupa'nın yeniden inşasına yardım etmesi ve Sovyetler'in Doğu Avrupa’da komünist rejimler kurması gerilimi arttırmıştır. 1950'lerde Kore Savaşı ve 1960'larda Küba Füze Krizi gibi önemli krizler, dünya genelinde nükleer savaş korkusu yaratmıştır. Aynı zamanda Vietnam Savaşı (1955-1975) da bu dönemin önemli çatışmalarından biridir.

Soğuk Savaş’ın sonlarına doğru, Sovyetler Birliği'nde Mihail Gorbaçov’un reformları (Perestroyka ve Glasnost) ile değişim rüzgarları esmeye başlamış, 1989'da Berlin Duvarı’nın yıkılması ve 1991’de Sovyetler Birliği'nin dağılması, Soğuk Savaş’ın sonunu getirmiştir. Bu dönemin bitişiyle birlikte ABD, tek süper güç olarak dünya siyasetine hâkim olmuştur.

Melvyn P. Leffler, For the Soul of Mankind: The United States, the Soviet Union, and the Cold War, Hill and Wang, 2007.