Ganed Gerallt tua 1146 yng Nghastell Maenorbŷr yn sir Benfro, ac roedd o dras gymysg Gymreig a Normanaidd; ei enw bedydd oedd Gerald de Barri.

 

Roedd Gerallt yn nai i Esgob Tyddewi, a chafodd addysg eglwysig yng Nghaerloyw, cyn iddo fynd i Baris i astudio am gyfnod. Er iddo obeithio cael dilyn ei ewythr yn esgob yn 1176, chwalwyd ei obeithion, oherwydd ei dras gymysg, o bosib.

 

Er gwaethaf y siom, daeth yn gaplan i’r Brenin Harri II o Loegr yn 1184, ac fe’i dewiswyd i fynd gydag un o feibion y brenin, John, ar daith i Iwerddon. Dyma oedd y symbyliad pwysicaf i’w yrfa lenyddol, a chyhoeddwyd hanes ei ganfyddiadau o dan yr enw Topographia Hibernica (1188). Yn fuan wedyn, cyhoeddodd hanes goresgyniad Harri o Iwerddon, yr Expugnatio Hibernica.

 

Ar ôl iddo ddangos mor ddefnyddiol y gallai fod, dewiswyd Gerallt i fynd gydag Archesgob Caergaint, Baldwin o Gaerwysg, ar daith drwy Gymru yn 1188, er mwyn recriwtio milwyr ar gyfer y Drydedd Groesgad. Ar ôl iddo gyhoeddi hanes y siwrne honno, yr Itinerarium Cambriae (1191) dilynodd y Descriptio Cambriae yn 1194.

 

Yn 1198, ymgeisiodd Gerallt i fod yn Esgob Tyddewi unwaith eto, ond fe’i gwrthodwyd yr eilwaith. Heriodd y penderfyniad hwn, a wnaed gan Hubert Walter, sawl tro, ond yn aflwyddiannus, a rhoddodd y gorau iddi yn 1203 er mwyn treulio gweddill ei fywyd yn gwneud astudiaethau academaidd, gan gyfansoddi gwaith gwleidyddol a chyfarwyddiadau defosiynol.

 

Bu farw tua 1223, yn Lincoln, fwy na thebyg.

 

Darllenwch rywfaint o’i waith a dysgwch ragor am hanes diddorol Cymru.