Subvragen: - Wat zijn de ruimtelijke gevolgen?

- Welke kansen biedt ruimtelijk beleid voor de ontwikkeling van de circulaire economie?

- Welke kansen biedt de ontwikkeling van de circulaire economie voor ruimtelijke kernwaarden in een gebied (gebruikswaarde, belevingswaarde, toekomstwaarde)?

Welke slimme combinaties zijn mogelijk (meervoudig ruimtegebruik, combineren van doelen) op dit thema?

Tweede subvraag: Welke ruimtelijke structuur is nodig voor het optimaal faciliteren van de circulaire economie? Welke overheidsinstrumenten helpen deze structuur te verwezenlijken?

Derde subvraag is zeer specifiek en van een andere orde, gaat over ruimtelijke kwaliteit, heldere definiering waarden nodig.

De Rli heeft nu gekozen om de nieuwe afvalinfrastructuur als adviesthema te kiezen

http://www.rli.nl/Werk-in-uitvoering/toekomstige-afvalinfrastructuur

De energietransitie "kost" voornamelijk ruimte (+ veel ruimtelijke knelpunten die opgelost moesten worden). De circulaire economie brengt wellicht ook winst voor de ruimte met zich mee (zowel qua kernwaarden als qua ruimtebeslag, hier of elders). Dat vergt wel een omslag in a. het denken en b. bestaande structuren (zowel fysieke als institutionele, bijvoorbeeld ruimtelijk beleid: denk aan anders zoneren om functies bij elkaar te plaatsen die wat aan elkaars stromen hebben). Dit tevens afhankelijk van de bekeken stromen en de bijbehorende keten en het studiegebied:

• Welke open eindjes (dus: niet gesloten kringlopen) zijn er, waar bevinden ze zich? Zijn die makkelijk op te lossen en wat levert het op? (Inzichtelijk maken quick wins op locatie)
• Welke synergieën en trade-offs zijn denkbaar in een gebied?

Met andere woorden: waar zitten de kansen?

Bovendien spelt het vraagstuk zich op verschillende schaalniveaus af, samenhangend met de verschillende ketens. Welke stakeholders moeten de lead nemen op welk schaalniveau (gemeente/provincie/Rijk/EU)?

Om de kansen en winstmogelijkheden (voor economie en milieu) van een circulaire economie te kunnen beoordelen is veel kennis nodig van de lokale productiestructuur en wijzen daarom om het belang van ruimtelijk beleid (maatwerk). Sommige productieketens zijn meer lokaal georiënteerd dan andere. Zo is de hightechindustrie in Noord-Brabant veel minder lokaal georiënteerd (input-output relaties) dan veel andere concurrerende hightechindustrieën in Europa. Voor deze industrie kan een meer lokale productiestructuur de industrie wellicht versterken. Andere industrieën hebben echter een veel internationalere productiestructuur of maken slechts een onderdeeltje in de productieketen waardoor er weinig indicaties zijn van het nut van een sterkere oriëntatie op lokale productie. Vanuit ruimtelijke efficiency (voor economie en milieu) gedacht is het dan ook niet altijd haalbaar en/of optimaal om meer lokale productiestructuren na te streven: elders kan dit wellicht goedkoper, beter of schoner. Het hergebruik van afval (restproducten) hoeft ook niet per se lokaal plaats te vinden en de focus op een lokale circulaire economie is daarom te beperkt. Kortom, de kansen voor het ontwikkelen van meer nabijheid van vraag en aanbod van bepaalde grondstoffen of producten in bepaalde sectoren in bepaalde regio’s of landen en hier het juiste schaalniveau bij te zoeken, verschilt per productieketen. Diepgravende kennis hiervan is essentieel om kansen te kunnen beoordelen en beleid op te bepalen.

Voor ruimtelijk ordening is allereerst de vraag: hoe zien die gesloten ketens er vervolgens uit, hoe slaat dat neer in de ruimte, welke gevolgen hebben die verschillende vormen, welke kansen bieden ze; anders gezegd welke aanpassingen zijn nodig om de verschillende wijzen waarop de ketens gesloten kunnen worden ruimtelijk te kunnen faciliteren, welke conflicten en synergiemogelijkheden ontstaan er met andere ruimtegebruikers, welke passen er goed in de huidige inrichting en welk minder, wat is de haalbaarheid (kosten-baten) van de verschillende oplossingen, zijn er voorbeelden of pilots mogelijk.

Een insteek zou kunnen zijn om in gebieden waar veel stromen bij elkaar komen te kijken naar opties voor het sluitend krijgen (Rotterdam bijvoorbeeld), een andere insteek zou een keten kunnen zijn. Ter inspiratie zou het goed zijn om bij het nadenken over dit soort vragen opnieuw te kijken naar allerlei werk dat voorlopers van Alterra (m.n. Sybrand Tjallingi), TNO ( ketenstudies van Cees Kwakernaak, dacht ik) en de vertaling daarvan in ontwerpstudies als Nederland Stromenland (Voorlopers van Alterra en van Ecorys) te bekijken.

Op dit moment lijkt er binnen IenM nog een sterk accent te liggen op de stofstromen, vanuit de hoek van het afvalbeleid. Wil IenM echt een bijdrage kunnen leveren aan de circulaire economie, dan is ook een ruimtelijke invalshoek nodig, met zicht op de stromen in specifieke gebieden.

Neem bijvoorbeeld een gebiedsgerichte casus. Rijnmond leent zich daar goed voor. Veel stromen, bedrijven, veel kansen; hier kun je meters maken. Als een circulaire economie een wezenlijk doel wordt van IenM, dan verdient het aanbeveling om je niet tot een niche te beperken.

Circulaire economie lijkt overigens niet duidelijk gedefinieerd. Begrippen als circulaire en biobased lopen in elkaar over. Buiten IenM lopen al veel initiatieven. Dat pleit er voor om dit vanaf het begin een gezamenlijke actie te laten zijn met andere actoren zoals bedrijven, regionale overheden, en probeer het nog eens: EZ.