Lễ hội múa xoè dân tộc thái

Giỗ Tổ Hùng Vương là một trong những sự kiện văn hóa quan trọng nhất của dân tộc Việt Nam.

Người Việt Nam nói chung và đồng bào Tây Bắc nói riêng từ xa xưa đã rất ưa thích múa. Những điệu múa dân gian vùng Tây Bắc vừa mang đậm bản sắc văn hóa các tộc người, lại vừa thể hiện tính nghệ thuật cao qua từng bước đi, điệu nhảy. Trong mỗi điệu múa còn chứa đựng tâm hồn, tình cảm và cả cốt cách của người dân miền núi.

+ Hàng hoá phần lớn là những sản phẩm của người dân địa phương, nhiều nhất là hàng thổ cẩm, công cụ sản xuất, một số món ăn đặc trưng như: thắng cố, cơm lam,...

+ Chợ phiên còn là nơi giao lưu và gặp gỡ của mọi người sau những giờ lao động vất vả, nơi kết bạn của các nam nữ thanh niên.

Hội diễn ra trong 3 ngày, từ ngày 12 tới ngày 14 tháng giêng Âm lịch hàng năm, trong đó đông nhất vào ngày hội chính 13 tháng giêng. Hội Lim diễn ra tại 3 địa điểm là thị trấn Lim, xã Nội Duệ và Liên Bão.

“Không xòe không vui, không xòe cây lúa không trổ bông, không xòe cây ngô không ra bắp, không xòe trai gái không thành đôi”, câu dân ca như khẳng định thêm vị trí của xòe trong đời sống đồng bào Thái. Qua thời gian, đồng bào Thái đã không ngừng xây dựng và phát triển nghệ thuật xòe đa dạng, đặc sắc. Múa xòe đã trở thành biểu tượng của tình đoàn kết, là sự kết tinh những kinh nghiệm sống và lối tư duy sáng tạo trong đời sống sinh hoạt thường ngày của cộng đồng dân tộc Thái.

Vòng xòe tại Ngày hội văn hóa các dân tộc huyện Mộc Châu.

Nghệ thuật xòe Thái được trình diễn trong các lễ hội mùa xuân; xên bản, xên mường; xòe trong lễ mừng mùa của cộng đồng, lễ lên nhà mới, trong đám cưới và liên hoan văn nghệ, trong các sự kiện chính trị của các địa phương để giao lưu, kết bạn và kết nối cộng đồng. Mỗi người khi tham gia vào vòng xòe đều cảm thấy mình là một phần của cộng đồng. Sức sống của xòe Thái đã trở thành một nét đẹp văn hóa, món ăn tinh thần không thể thiếu trong đời sống đồng bào dân tộc Thái.

Chung niềm đam mê và mong muốn văn hóa Thái cổ không bị mai một, ông Lường Văn Chựa, xã Chiềng Pằn, huyện Yên Châu, người đã dành cả cuộc đời mình cho việc nghiên cứu, sưu tầm, phục dựng những điệu xòe. Ông Chựa, cho biết: Chẳng biết múa xòe chính xác có từ bao giờ, chỉ biết múa xòe như dòng chảy tự nhiên cứ thế được trao truyền qua nhiều thế hệ và trở thành một phần không thể thiếu trong tất cả các nghi lễ văn hóa, sinh hoạt cộng đồng của người Thái. Những điệu múa xòe không khác gì một xã hội thu nhỏ của người Thái, phản ánh đời sống, tâm tư, tình cảm, nguyện vọng bằng phương thức tư duy ngôn ngữ múa dân gian Thái. Xòe Thái đã thực sự trở thành tài sản văn hóa, là sợi dây gắn kết cộng đồng. Bảo tồn và phát huy di sản, cần truyền dạy xòe Thái cho các thế hệ trẻ, để di sản văn hóa phi vật thể này mãi mãi trường tồn, xứng đáng là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Việc UNESCO ghi danh nghệ thuật xòe Thái vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại đã chứng minh sức sống mãnh liệt, vị trí đặc biệt quan trọng của di sản văn hóa phi vật thể này của không chỉ đồng bào người Thái, mà còn của chung cộng đồng các dân tộc Việt Nam trong dòng chảy văn hóa đất nước, tăng thêm niềm tự hào về bản sắc văn hóa dân tộc Thái và phát huy tinh thần đoàn kết giữa các dân tộc ở Việt Nam. Với mỗi người dân tộc Thái sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Sơn La càng tự hào về nghệ thuật xòe Thái.

Đi cùng với niềm vui khi di sản được vinh danh là trách nhiệm gìn giữ, bảo tồn để di sản tiếp tục trao truyền và thực hành trong cộng đồng. Hiện nay, Sơn La vẫn còn gìn giữ, bảo tồn và phát huy tốt các điệu xòe cổ truyền thống, như: Xòe nâng khăn mời rượu, xòe tiến lùi, xòe tung khăn, xòe bổ bốn, xòe vòng, xòe vỗ tay múa vòng tròn và xòe trong các nghi lễ. Các điệu xòe này hiện cũng đã được nghiên cứu và phổ cập đến cán bộ, đảng viên và nhân dân các dân tộc trong tỉnh, phục vụ cho sinh hoạt cộng đồng và giao lưu văn hóa trong thời kỳ hội nhập.

Bà Hoàng Ngân Hoàn, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cho biết: Để bảo vệ và phát huy giá trị nghệ thuật xòe Thái, ngành tiếp tục tham mưu với tỉnh chỉ đạo thực hiện rà soát, đánh giá tổng thể hiện trạng di sản; tổ chức các hội thi, hội diễn, liên hoan, giao lưu về “Nghệ thuật xòe Thái”; phát huy vai trò của các nghệ nhân dân gian và thành viên cộng đồng am hiểu xòe Thái để trao truyền, thực hành, xuất bản các tài liệu, trưng bày, giới thiệu, tuyên truyền, quảng bá về nghệ thuật xòe Thái. Đặc biệt là việc đưa xòe Thái trở thành điểm nhấn cho các điểm đến, phục vụ du lịch cộng đồng, tạo không khí sinh hoạt văn hóa cộng đồng, đáp ứng nhu cầu trải nghiệm của du khách trong và ngoài nước.

Một mùa xuân mới lại về, tiếng chiêng, tiếng trống vang lên khắp bản mường, già trẻ, gái trai với bộ trang phục truyền thống lại cùng nắm tay vòng xòe đoàn kết càng tạo điểm nhấn ấn tượng trong lòng nhân dân và du khách khi đến với Sơn La nói riêng và vùng Tây Bắc nói chung.

Mỗi năm một lần, lễ hội đền Kỳ Cùng - Tả Phủ được tổ chức với sự háo hức và niềm vui của cộng đồng địa phương. Lễ hội này còn thu hút sự chú ý của du khách quốc tế đang tham quan Lạng Sơn.

1. Câu chuyện về tên gọi lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ

Câu chuyện về tên gọi lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ bắt nguồn từ truyền thuyết được truyền bá trong cộng đồng. Trước đây, tại đền Kỳ Cùng, người ta thờ quan Tuần Tranh thuộc triều đại nhà Trần, nhưng do nhiều vấn đề oan trái, ông đã tự vẫn bằng cách nhảy xuống sông Kỳ Cùng. Sau một thời gian, Thân Công Tài, đô đốc Hán quận công Tả, được điều động đến Lạng Sơn và đã minh oan cho quan Tuần Tranh. Người dân đã xây dựng đền Tả Phủ để thờ cúng ông.

Thường niên vào tháng Giêng âm lịch, đúng ngày Ngọ, cư dân Lạng Sơn tổ chức lễ rước bát hương từ đền Kỳ Cùng lên đền Tả Phủ để thể hiện lòng biết ơn đối với ông Tuần Tranh. Tên gọi 'lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ' được lấy từ sự kiện này.

Hiện nay, ngôi đền Kỳ Cùng và đền Tả Phủ đã trở thành những điểm đến nổi tiếng của du lịch Lạng Sơn, thu hút du khách từ khắp nơi. Cùng với lễ hội Chùa Tam Thanh và lễ hội Phài Lừa, lễ hội đền Kỳ Cùng - Tả Phủ được biết đến là một trong những lễ hội đặc sắc nhất của Lạng Sơn.

2. Lễ hội đền Kỳ Cùng ở Lạng Sơn diễn ra từ ngày 22 đến 27 tháng Giêng theo lịch âm hàng năm. Tham gia lễ hội Kỳ Cùng Tả Phủ là trải nghiệm đáng giá trong chuyến du lịch dịp đầu năm tại Lạng Sơn.

https://youtu.be/abcdDPo-3N0?si=l5gTBg7_kzS2awPj

Quảng Cáo >

Màn múa Dậm Thuông với sự tham gia của 300 diễn viên là bà con ở các thôn bản của xã tự biên đạo và tập trước Lễ hội Xo May gần 1 tháng. Ảnh: Hoàng Hữu.

"Đã thành thông lệ nên năm nào chúng tôi cũng mong đợi đến ngày để được tham dự lễ hội. Ngay sau khi cấy xong, chúng tôi bắt tay vào chuẩn bị cho ngày lễ luôn. Đặc biệt được xem màn múa Dậm Thuông truyền thống của dân tộc tày, rất vui và ý nghĩa. Chúng tôi đi tham dự lễ hội Xo May để cầu may mắn đến với gia đình trong năm mới" - chị Hóa nói.

Thiếu nữ múa điệu Dậm Thuông trong lễ hội Xo May. Ảnh: Hoàng Hữu.

Theo quan niệm của người Tày nơi đây, điệu múa Dậm Thuông như một hình thức mời thần linh chứng giám, vừa là để cảm tạ và cầu xin sự no ấm, may mắn cho một năm mới an lành, một mùa lúa thóc, trâu bò đầy nhà.

Cứ mỗi độ xuân mới về, bà con dân tộc Dao đỏ ở xã vùng cao huyện Sa Pa (tỉnh Lào Cai) lại tưng bừng mở hội hát giao duyên truyền thống.

Hội hát giao duyên của người Dao đỏ đầu xuân ở vùng cao Tả Phìn năm nào cũng thu hút hàng ngàn người dân trong vùng và du khách xa gần tới dự hội.

Ngoài màn múa hát dân gian truyền thống của người Dao Đỏ còn có các trò chơi độc đáo của người dân tộc Mông như ném còn, bắn nỏ, đẩy gậy, kéo co, đi cầu tre qua suối, bịt mắt bắt dê, leo cột lấy quà...

Lễ hội dân gian đặc sắc này diễn ra vào ngày 8 tháng Giêng âm lịch hàng năm tại xã Tả Phìn (huyện Sa Pa, Lào Cai).

Điệu múa khèn được nghệ nhân dân tộc Mông thể hiện

Đối với người Mông, trình diễn múa khèn không thể thiếu loại nhạc cụ do chính họ làm ra, đó là khèn Mông. Với cây khèn độc đáo này, người chơi có thể thổi hơi ra, có thể hít vào. Khèn cũng là đạo cụ múa có cấu tạo phù hợp với dáng khum người và các thế quay, nhảy.

Nghệ nhân múa khèn với những bước nhún, đảo, quay hoặc vừa ôm khèn, vừa lăn mình trên đất tạo nên vũ đạo rất đẹp. Tiếng khèn dường như đã trở thành một phương thức để người Mông chuyển tải, thổ lộ những tâm tư nguyện vọng của mình...

Tiếng khèn ngấm sâu vào tâm hồn người Mông, thân quen như thắng cố, mèn mén, rượu ngô hay tất cả những gì thân thuộc nhất đã gắn bó với họ từ lúc sinh ra

Bắt nguồn từ phong tục, tập quán mà khèn Mông có rất nhiều chủ đề và bài bản. Với tiếng khèn vui, người Mông mời gọi bạn đi chơi xuân, xuống chợ, chúc nhau những điều may mắn... Còn khi buồn, tiếng khèn chậm và trầm, thường thổi trong đám tang để chia buồn cùng gia đình, để tiễn đưa người mất sang bên kia thế giới…

Tiếng khèn vui khiến người nghe có cảm giác hưng phấn, rạo rực nhưng tiếng khèn buồn có thể khiến người nghe cảm thấy xúc động mạnh mẽ.

Các bài biểu diễn múa khèn bao giờ cũng có nội dung vui nhộn, mang ý nghĩa chúc tụng và mời bạn bè cùng tụ họp, vui chơi. Tiếng khèn khiến người ta quên đi những khó khăn, vất vả sau một năm chăm chỉ lao động mệt nhọc, góp phần gắn kết tình bạn, tình yêu, tình làng xóm với nhau.

Người Mông múa khèn cũng là thể hiện tình cảm nam nữ

Dường như để chống chọi, thích nghi với sự khắc nghiệt của thiên nhiên, tiếng khèn của người Mông cũng mạnh mẽ, kiên cường như cuộc sống của họ. Tiếng khèn ngấm vào máu thịt như là phần hồn của người Mông.

Người thổi được khèn và biết múa khèn thường đã trải qua một quá trình lao động nghệ thuật bền bỉ, công phu, kiên trì. Bởi khi vừa thổi vừa múa đòi hỏi người biểu diễn phải sử dụng nhiều động tác vô cùng nhuần nhuyễn.

Động tác múa khèn rất đa dạng, phong phú: Múa nhảy đưa chân, quay đổi chỗ, quay tại chỗ, vờn khèn, lăn nghiêng, lăn ngửa, múa ngồi xổm, đi tiến, đi lùi theo bốn hướng; Mỗi bước tiến, bước lùi làm sao chỉ để chân này chạm gót chân kia. Động tác cơ bản là khom lưng, quay hất gót tại chỗ và quay hất gót di động trên vòng quay lớn rồi thu hẹp dần theo hình xoắn ốc… với tốc độ càng nhanh càng điêu luyện.

Đối với các bài khèn vui chơi thì động tác nhảy, múa mãnh liệt, phóng khoáng và khó hơn, như lăn nghiêng, lăn ngửa, đá gà, đá ngựa, nhảy ngồi xổm, tay nọ vỗ vào chân kia, tay kia vỗ vào chân nọ, tiếng vỗ phải kêu, mà tiếng khèn vẫn không dứt.

Nghệ nhân múa khèn thể hiện nhiều động tác khó khiến điệu múa khèn như hòa quyện giữa nét hiện đại và bản sắc dân tộc người Mông

Nghệ thuật múa khèn của người Mông cũng chứa đựng những sáng tạo mang tính khoa học độc đáo, được biểu hiện qua tiết tấu đa dạng, biến hóa khi thổi khèn kết hợp với vũ điệu uyển chuyển, nhịp nhàng.

Với những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc của nghệ thuật múa khèn người Mông, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã quyết định đưa di sản văn hóa phi vật thể này vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình Nghệ thuật trình diễn dân gian năm 2015.

Ngón tay uyển chuyển tạo ra những nốt nhạc đặc biệt cho tiếng khèn

Điệu múa nhảy đưa chân truyền thống của người Mông

Thổi khèn Mông rất khó, dù học nhiều cũng khó có thể am hiểu hết được những giai điệu của khèn

Để trở thành một người thổi khèn giỏi, người con trai Mông phải tập khèn từ 12 - 13 tuổi, có thân hình khỏe, mềm dẻo, nhịp nhàng nhưng quan trọng hơn cả là cách lấy hơi, rèn khí để hơi được sâu, được dài

Tiếng khèn Mông vút cao lên bầu trời Tây Bắc

Chàng trai để có thể cõng cô gái trên lưng thể hiện điệu múa khèn phải là một đôi yêu nhau và chàng trai như thể hiện sức mạnh trước tình yêu. Nghệ thuật Múa khèn của người Mông còn thể hiện tính cố kết cộng đồng, tinh thần đoàn kết trong đời sống cộng đồng

 Cây khèn vừa là nhạc cụ độc đáo, gồm nhiều ống trúc nhỏ ghép lại, có thể thổi hơi ra, có thể hít hơi vào; khèn vừa là đạo cụ múa có cấu tạo phù hợp với dáng khum người và các thế quay, nhảy... Tiếng khèn có thể một lúc phát ra đa âm, nhiều bè, vang xa trầm hùng như tiếng của gió ngàn, của suối reo, chim kêu, vượn hót, tiết tấu theo nhịp 4/4 hoặc 2/4 thích hợp với các động tác múa khèn:

Vang vọng núi rừng tiếng khèn gọi bạn
Điệu múa khèn nghiêng ngả tán ô đen

Có thể nhiều chàng trai Mông cùng nhau múa khèn trên bãi cỏ, đất bằng phẳng với những vũ đạo đẹp mắt, những bước nhún, bước đảo, bước quay hoặc vừa ôm khèn vừa lăn mình trên đất. Ngoài ra có nhiều nghệ nhân có trình độ múa khèn điêu luyện, biểu diễn nhiều mô típ siêu việt, độc đáo: múa khèn trên một gốc cây lớn cưa bằng, trên 4 cọc trồng hình vuông hay trên cây gỗ tròn bắc qua suối...

Múa khèn Mông với các vũ điệu đẹp, tài hoa, dũng mãnh và trữ tình, có sức sống mãnh liệt, lâu bền của văn hoá Mông, được nhân dân trong, ngoài nước yêu thích, ngưỡng mộ.

Các dân tộc khác ở Tây Bắc cũng có những điệu múa dân gian riêng, như điệu tăng bu (dỗ ống) của dân tộc La Ha với những cô gái nhún nhảy mềm mại uyển chuyển trong tiếng đệm rộn ràng của một dàn ống tre đục rỗng mắt, hay những vũ điệu đầy sức hấp dẫn với các động tác lắc mông, lượn eo uyển chuyển của dân tộc Khơ Mú, Xinh Mun thật sinh động và quyến rũ, hay điệu múa chuông nổi tiếng của dân tộc Dao.

Những điệu múa dân gian Tây Bắc vốn là sinh hoạt văn hóa mang tính cộng đồng cao đã tồn tại lâu đời trong đời sống tinh thần của bà con các dân tộc thiểu số. Múa dân gian Tây Bắc hấp dẫn, có sức lôi cuốn mạnh mẽ, bởi trong đó chứa đựng nhiều giá trị nhân văn, nhiều khát vọng của con người. Múa như ngọn lửa diệu kỳ cháy mãi lên ca ngợi những gì là tốt đẹp nhất của tình yêu và cuộc sống.