Паскаль адамның бір уақытта әлсіз, әрі күшті жаратылыс екенін өзінің еңбегінде терең түсіндіріп, адам болмысының мәнін ашуға тырысты. Ол рационалды ойлаудың маңызын мойындағанымен, оның шектеулі екенін де көрсетті. Ақыл көп нәрсені түсінуге көмектеседі, бірақ кейбір шындықтарды тек жүрекпен сезінуге болады деп есептейді

Табиғаттың алдында біз әлсізбіз, бірақ бізді ерекше ететін нәрсе – біздің ойлау қабілетіміз. Бұл ой қазіргі заман үшін де өзекті. Ғылым мен технология дамыған сайын, адамзат өзін мықты сезінеді, бірақ ішкі рухани сұрақтарға келгенде әлі де жауап іздейді.

Паскальдың осы мақалада қарастырған мәселелері әлі күнге дейін өзекті. Адамның ойлау қабілетінің шектеулілігі қазіргі таңда көп адамдарда сұрақ туғызады.

Блез Паскальдың «Ойлар» еңбегі адам табиғатының қайшылықтары, ақыл мен сенімнің шегі, әділет пен күштің арақатынасы туралы терең толғаныстардан тұрады. Ол ғылымның мүмкіндіктерін мойындай отырып, оның барлық сұрақтарға жауап бере алмайтынын көрсетеді. Адам қанша білім жинаса да, ақиқаттың түбіне жете алмайды, өйткені ақылдың да шектеулері бар.

Паскаль адамды ұлы әрі дәрменсіз деп сипаттайды. Ол ойлай алады, ғылым мен мәдениетті дамытады, бірақ сонымен бірге өмірі қысқа, ал ақылы барлық нәрсені толық түсінуге қауқарсыз. Осы қайшылық оның табиғатын ерекше етеді.

Әділет пен күш туралы ойлары да өткір. Егер әділеттілік әлсіз болса, оны ешкім мойындамайды, ал күш әділетсіздікке негізделсе, ол қауіпті қаруға айналады. Қоғамдағы билік пен мораль арасындағы осындай тепе-теңдік әрқашан өзекті мәселе болып қала бермек.

Паскаль адамды бүгінмен ғана өмір сүрмеуге шақырады. Көпшілік өткенге өкінеді, болашаққа алаңдайды, бірақ осы шақтың мәнін түсінбей өтеді. Ал уақыт – ең құнды ресурс.

Әділетсіздік – өмірдің бір бөлігі, бірақ әркім өз таңдауын жасайды. Оны толық жою мүмкін болмағанымен, адам өз іс-әрекеттерінде әділ болуды таңдай алады. Бұл ой оқырманды өз әрекеттеріне жауапкершілікпен қарауға жетелейді.

«Ойлар» еңбегі адамның әлсіздігі мен ұлылығын, ақыл мен сенімнің тепе-теңдігін, әділет пен күштің күресін түсінуге көмектеседі.

Сана және өркениет

Автор өркениетті нәзік және осал құрылым ретінде сипаттайды. XX ғасырда өркениетке қауіп төндіретін басты мәселелердің бірі — антропологиялық апат. Бұл экологиялық немесе ядролық апаттардан да маңызды, себебі ол адамның ішкі жан дүниесімен байланысты. Егер өркениеттің негізі бұзылса, адам санасы да күйрейді.

Үш "К" қағидасы

Философ ойлауды және өркениетті түсіндіру үшін үш негізгі қағиданы қолданады:

1. Декарт қағидасы — "Мен ойлаймын, демек, өмір сүремін". Адам өзінің бар екенін саналы түрде ұғынған кезде ғана оның өмірі мағыналы болады.

2. Кант қағидасы — әлемде ақылға қонымды, логикалық құрылым бар, ол адам танымы мен моральдық ұстанымдары арқылы түсіндіріледі.

3. Кафка қағидасы — адамдар кейде өздерінің мағынасыз, механикалық өміріне түсінік бере алмайды. Бұл "зомби" күйге түскен адамдарды сипаттайды, олар саналы ойлау қабілетінен айырылған.

Мамардашвили қоғамдағы белгісіздік пен хаосты сипаттай отырып, адамдар көбінесе автоматты түрде әрекет ететінін көрсетеді. Философтың ойынша, өркениетке қауіп төндіретін ең үлкен мәселе — адам санасының әлсіреуі. Адам өз әрекеттеріне жауап бермесе, оның өмірі мәнсіз болады.

Өркениет тек материалдық жетістіктерден тұрмайды, ол рухани құндылықтарға да негізделеді. Адамның өз ойлау қабілетін дамытуы өркениетті сақтап қалудың басты жолы болып табылады.

Философияның мақсаты — адамға өзін және әлемді түсінуге көмектесу. Егер адамдар ойлауды тоқтатса, өркениет те жойылады.

Тұтқындар осы көлеңкелерді шынайы өмір деп қабылдайды, өйткені олар басқа ештеңені көрмеген. Егер олардың біреуі босап, үңгірдің сыртына шықса, күннің жарығына үйрене алмай, бастапқыда шындықты қабылдай алмайды. Алайда уақыт өте келе ол күн сәулесіне үйреніп, шынайы болмысты түсінеді. Егер ол қайта үңгірге кірсе, қараңғыға бейімделе алмай, бұрынғы тұтқындар оған сенбейді, тіпті оны мазақ етуі немесе өлтіруі мүмкін.

Платон бұл аңыз арқылы сезім арқылы қабылданатын әлем мен идеялар әлемінің айырмашылығын көрсетеді. Үңгірдегі тұтқындар – шынайы болмысты емес, оның көлеңкесін ғана көріп жүрген адамдар. Философ – шындықты таныған, бірақ оны басқаларға түсіндіруде қиындыққа тап болатын адам.

Адам өмірдің мәнін қайдан іздеуі керек? Ғылымнан ба, діннен бе, әлде өз тәжірибесінен бе? Менің ойымша Мишель М. өзінің мақаласында осы сұрақтарға жауап беруге тырысты.

Монтень үшін ең маңызды зерттеу объектісі – адамның өзі. Ол адам табиғатын зерттеп, әркімнің өзін өзі түсінуі өте маңызды екенін айтты. Оның ойынша, өмірді түсіну үшін өз ойларымыз бен сезімдерімізге шынайы қарауымыз керек. Мен не білемін? деген сұрақ қою арқылы, шындықты білудің бір жолы– күмәндану екенін айтты.

Монтень қоғамдағы әдет-ғұрыптардың адамдарды қалай қалыптастыратынын зерттеді. Ол әртүрлі халықтардың салт-дәстүрлерін салыстыра отырып, ақиқаттың әмбебап емес екенін, әрбір адам өз ортасының өнімі екенін көрсетті. Оның пікірінше, біз өз сенімдеріміз бен әдеттерімізді абсолютті ақиқат деп қабылдауға бейімбіз, бірақ басқа мәдениеттерді зерттей отырып, олардың салыстырмалылығын түсіне аламыз.

Монтень догматикалық ойлауды жоққа шығарып, әрбір адамның өз пікірін қалыптастыру құқығы бар екенін дәлелдеді. Ол адамның философиясы өмірден алшақ болмауы керек деп санады. Оның философиясы күнделікті өмірмен тығыз байланысты: ол бізді өзіміздің қателіктерімізді мойындауға, қарама-қайшылықтармен өмір сүруге және өзгерістерге бейім болуға шақырады.

Монтеньнің «Очерктер» еңбегі – адамның өзін және әлемді түсінуге деген шынайы ұмтылысы. Оның ойлары бүгінгі күнге дейін өзекті, өйткені олар бізді өзімізді зерттеуге, күмәндануға және еркін ойлауға үйретеді. Біздің өміріміз дайын жауаптарды емес, өзіміздің ішкі сұрақтарымызды іздеуден тұрады.

Почему у него псевдоним Вольтер к сожалению не известно. У Вольтера множество Литературных работ но сегодня мы будем рассказывать про философию а именно тему - О душе

хочу отметить что Вольтер был Деистом , философская-религия поэтому в теме будет упоминаться такие слова как Творец или Всевышний существо

один из центральных проблем философии Вольтера - это проблема человека, Вольтера говорит что человек полностью смертен то есть не существует никакой нематериальной души которая бы продолжала жить после души. Он рассказывает что жизнь тогда лишь является жизнью когда в ней возможно познание, и тут Вольтер выдвигает один из интересных тезисов для развития философих мыслей, он говорит тело не только чувствует но и мыслит. Действительно если души нет и человек полностью умирает, то зачем тогда Бог который после смерти не наказывает грешников. И вот отсюда мы берем проблему человека, ведь в начале Вольтер подчеркивал важность изучение человеческого тела и сказал что нам известно из опыта: мы ходим на ногах, чувствуем всем телом, говорим ртом, видим глазами Такого воля Творца. Человек имеет разум и свободы воли таким образом так всеми этими частями тело человек может совершить свои грехи

Ойлау мәдениеті – бұл ойды жүйелі, дәлелді және логикалық түрде жеткізе білу қабілеті. Ол адамның интеллектуалдық дамуымен тікелей байланысты. Жоғары деңгейдегі ойлау мәдениеті адамға күрделі мәселелерді шешуге, ақпаратты сыни тұрғыдан бағалауға және жаңа идеяларды ұсынуға көмектеседі.

Ойлау мәдениеті философиямен тығыз байланысты. Философия – әлемді, болмысты, білім мен құндылықтарды зерттейтін ғылым. Ол адамға ақиқат пен даналықты іздеуге көмектеседі. Философияның негізгі бағыттары:

Философия ойлау мәдениетін дамытудың маңызды құралы болып табылады. Ол адамға дүниені тек қабылдап қана қоймай, оны талдауға және өзгертуге үйретеді. Саналы және мәдениетті ойлау – адамның интеллектуалды және рухани дамуының негізі.

Қорытындылай келе, ойлау мәдениеті – адамның өзін-өзі дамытуына және қоршаған ортаны терең түсінуіне ықпал ететін маңызды қасиет. Ал философия – осы ойлауды жетілдіретін ғылым, ол адамға дүниеге кең көзқараспен қарауға көмектеседі.

1. Жан – мәңгілік

Шәкәрім жанды жай ғана адам тәніне тәуелді нәрсе деп емес, мәңгілік, өлмейтін рухани болмыс ретінде сипаттайды. Ол жанның өмірден кейін де жоғалып кетпейтінін, оның алдағы тағдыры біздің осы өмірдегі істерімізге байланысты екенін айтады. Бұл мені ерекше ойландырды:

👉 Егер жан өлмесе, онда біз бұл өмірде қалай өмір сүруіміз керек?

👉 Жақсы істер жасаудың, ар-ұжданды таза ұстаудың маңыздылығы қандай?

2. Жан мен ар-ұждан

Шәкәрімнің ойынша, жанның тазалығы – ар-ұятпен тікелей байланысты. Егер адам әділетті, мейірімді, адал өмір сүрсе – оның жаны тазарып, биікке көтеріледі. Ал егер керісінше зұлымдыққа, ашкөздікке, өтірікке берілсе – оның жаны қараңғыға батады. Бұл ой маған қатты әсер етті, өйткені біз күнделікті өмірде ар-ұжданымызды жиі елемей, материалдық дүниеге көбірек мән береміз.

3. Жан және жын – ішкі күрес

"Менде жан да, жын да бар" деген сөз адам бойындағы жақсылық пен жамандықтың күресін көрсетеді. Мен бұл ойды былайша түсіндім:

Жан – ар-ұят, мейірім, әділет.

Жын – нәпсі, ашу, жалқаулық, қиянат.

Әр адам өмір бойы осы екі күштің арасында таңдау жасайды.

Шәкәрімнің айтуынша, бұл күресте жеңімпазды анықтайтын – ақыл мен ар-ұждан. Егер адам өз жанына үңіліп, оның тазалығын сақтауға тырысса, ол шынайы өмір мәнін түсінеді.

Қорытынды

Мен үшін Шәкәрімнің жан туралы ойлары рухани жетілу, адамгершілік, ішкі тазалық мәселелерін қайта қарастыруға түрткі болды. Біз бұл өмірде өз жанымызды тазартып, биіктету үшін өмір сүруіміз керек. Бұл кітап маған жанның бар екенін ғана емес, оны күтіп, тәрбиелеу керек екенін де ұқтырды.

Аристотель Платонның бұл көзқарасын сынға алып, универсалиялар туралы өз теориясын ұсынды. Ол субстанция мен универсалия арасындағы айырмашылықты айқындады. Субстанция – бұл жеке, қайталанбас зат, ал универсалия – көптеген объектілерге ортақ қасиеттер жиынтығы. Мысалы, «ит» сөзі барлық иттерге ортақ атау болса, ал «менің итім» – белгілі бір жануарды сипаттайды. Осылайша, Аристотель жалпы мен жекенің арасындағы байланысты рационалды түрде түсіндіріп, болмысты зерттеуге нақты негіз қалады.

Аристотель физиканы табиғат туралы ғылым ретінде қарастырды. Ол физиканы заттардың қозғалысын, өзгеруін және даму үдерістерін зерттейтін ғылым деп түсінді. Оның пікірінше, табиғат тұрақты даму үстінде болады және оның заңдылықтарын рационалды пайымдаудың көмегімен тануға болады.

Метафизика болса, болмыстың ең терең мәнін зерттейтін ілім ретінде қарастырылды. Бұл ғылым заттардың алғашқы себептері мен принциптерін, олардың түпкі мәні мен шынайылығын қарастырады. Аристотельдің метафизикасы «болмысты болмыс ретінде» қарастырып, бар нәрсенің мәнін түсіндіруге бағытталған. Физика табиғаттағы өзгерістерді зерттесе, метафизика осы өзгерістердің түпкі себептерін қарастырады. Осылайша, Аристотель болмыс пен танымды тұтас жүйе ретінде қарастырды.

Аристотель философиясы болмысты танудың жаңа жолдарын ұсынды. Ол Платонның идеялар теориясын қайта қарастырып, нақты заттар мен олардың қасиеттерін ажыратуға тырысты. Оның физика мен метафизика саласындағы зерттеулері табиғат пен болмыстың мәнін түсінуге бағытталды. Аристотельдің рационалды пайымдауға негізделген тәсілі ғылым мен философияның дамуына зор ықпал етті.

Ежелгі адамдар әлемді түсіну үшін мифтер ойлап тапты. Мифологияда табиғат құбылыстары құдайлар мен рухтар арқылы түсіндірілді. Философия мифтен айырмашылығы – ол логика мен дәлелдерге сүйенеді. Дін мен философия да өмірдің мәні туралы сұрақтарды қарастырады. Бірақ дін сенімге негізделсе, философия ақыл-ой мен дәлелдерге сүйенеді. Соған қарамастан, олар бір-бірін толықтыруы мүмкін.

Философия ғылыммен тығыз байланысты, өйткені ол әлемді танудың жалпы әдістерін зерттейді. Ғылым белгілі бір құбылыстарды зерттесе, философия олардың негізін, себептерін және мағынасын түсіндіруге тырысады. Философия адамның сыни ойлауын дамытады, өмірлік мәселелерді тереңірек түсінуге көмектеседі. Ол саясат, өнер, мораль, ғылым сияқты түрлі салаларда маңызды рөл атқарады. Философияны білу – өз ойыңды саралап, логикалық тұжырым жасай білу деген сөз. Бұл кез келген адамға қажет қабілет.

Көз алдыңызға елестетіңіз: сіз туғаннан бастап қараңғы үңгірде отырсыз. Қолыңыз бен аяғыңыз кісендеулі, тек қабырғадағы көлеңкелерді ғана көре аласыз. Сіздің бүкіл өміріңіз – сол көлеңкелерден құралған. Сіз үшін шындық – осы.

Бірақ бір күні біреу сізді босатып, артқа бұрылуға мәжбүр етеді. Артыңызда жанып тұрған отты, қабырғаның ар жағынан өтіп бара жатқан адамдарды көресіз. Бұл сіздің басыңызды қатырды: «Менің бүкіл өмірім өтірік болғаны ма?»

Ал егер сізді үңгірден шығарып, күн сәулесіне шығарса ше? Алғашында көзіңіз қарығып, ештеңе көре алмайсыз. Бірақ уақыт өте келе, сіз әлемнің мүлде басқа екенін, бұрынғы көлеңкелер – шындықтың жұқа елесі ғана екенін түсінесіз.

Алайда, сіз үңгірге қайта оралсаңыз не болады? Ондағы адамдар сізге сенбейді. «Бұл бос сөз! Шындық – біздің көлеңкелеріміз!» – деп мазақ қылады. Олар сізді жынды санап, тіпті жазалауы да мүмкін.

Бұл аңыздың мәні неде?

Платон осы мысал арқылы біздің әлем туралы түсінігіміздің шектеулі екенін көрсетеді. Біз шындық деп қабылдаған нәрселер – тек идеялардың көлеңкесі ғана. Ал философ – шынайы ақиқатты көрген, бірақ оны өзгелерге дәлелдеу үшін күресетін адам.

Сократ – шындықтың жолындағы күрескер

Бұл аңыздағы үңгірден шыққан адам – Сократтың өзі. Ол адамдарға ақиқатты түсіндіргісі келді, бірақ оны түсінуге дайын емес қоғам ақырында оны өлім жазасына кесті.

Сократтың әйгілі сөзі: «Менің білетінім – мен ештеңе білмейтінім». Ол шын білімді адам өзінің шектеулерін білетінін түсінді. Ол «данышпанбыз» дегендердің шынайы білімнен қаншалықты алыс екенін дәлелдеді.

Сократтың сұрақ қою әдісі (Сократтық диалог) – адамдарды өз ойларымен бетпе-бет келтіретін құрал. Ол саясаткерлердің, ақындардың және қолөнершілердің білімін сынап көрді. Нәтижесінде, олардың көпшілігі өздерін дана санаса да, шынайы ақиқатты түсінбейтінін анықтады.

Осы себепті ол өнерді идеалды қоғамнан алыстату керек деп санады.

Платонның үңгірі – біздің иллюзияларымыздың символы. Біз өмір бойы белгілі бір наным-сенімдерге байланып келеміз, бірақ оларды шындық деп қабылдау – біздің ең үлкен қателігіміз болуы мүмкін.

Сократтың тағдыры – ақиқатты іздеудің қаншалықты қиын екенін көрсетеді. Ал Платон бізді сезімдік әлемнен жоғары көтеріліп, ақылмен танылатын идеялар әлемін іздеуге шақырады.

Аңызға сәйкес, бір топ адам үңгірде өмір бойы қол-аяқтары кісендеулі күйде отырады. Олар тек арттарында жанып тұрған оттың жарығынан қабырғаға түскен көлеңкелерді ғана көреді және оларды шындық деп қабылдайды. Олар үшін шынайы өмір – тек сол көлеңкелерден тұрады, ал басқа әлем бар екенін білмейді.

Алайда, бір күні сол тұтқындардың бірі байлаудан босап, үңгірден шығады. Алғашында ол жарықтан соқыр болып, айналасындағы шынайы әлемді түсіне алмай қиналады. Бірақ уақыт өте келе ол ақиқатты ұғынады: үңгірдегі көлеңкелер – жалған бейнелер, ал шынайы өмір сыртта. Ол бұл шындықты үңгірде қалғандарға жеткізу үшін қайта оралады. Үңгірдегі адамдар оған сенбейді, тіпті оны мазақ етеді. Себебі олар өздері үйренген жалған шындықтан бас тартуға дайын емес.

Бұл аңыз терең мағынаға ие. Ол білім мен надандықтың, шындық пен жалғанның айырмашылығын көрсетеді. Үңгірден шығу – адамның ақиқатты танып-білуі, өз көзқарасын өзгертуі және жаңа деңгейге көтерілуі. Бірақ көпшілік үйреншікті шеңберден шыққысы келмейді, себебі белгісіздік қорқыныш тудырады.

Платонның бұл аңызы қазіргі өмірмен тығыз байланысты. Көп адамдар ақпарат ағынында қалып, нақты шындықты көрмей, иллюзияларға сенуі мүмкін. Шынайылыққа қол жеткізу – бұл өзіңді дамыту, білімге ұмтылу және көзқарасты кеңейту жолы.

Соңында, Платонның үңгір туралы аңызы бізге бір маңызды сабақты үйретеді: ақиқатты көру – қиын, бірақ соған жеткен адам шынайы еркіндікке ие болады.

Фрэнсис Бэкон танымның индуктивті әдісін дамытып, ғылыми білімнің тәжірибеге негізделуі керек екенін көрсетті. Ол білімге жету үшін жеке фактілерден жалпы заңдылықтарды шығару қажет деп санады. Бұл әдіс эмпирикалық бақылаулар мен тәжірибелерге сүйенеді.

Бэкон адамның ойлауында кездесетін қателіктерді «идолдар» деп атады. Ол төрт идолды бөліп көрсетті: ру идолы (адам табиғатына тән қателіктер), үңгір идолы (жеке тәжірибе мен тәрбиенің әсері), базар идолы (тіл мен терминологияның бұрмалауы), және театр идолы (ғасырлар бойы қалыптасқан жалған философиялық жүйелердің ықпалы).

Ғылымдағы тәсілдерді сипаттай отырып, ол «құмырсқа жолы», «өрмекші жолы» және «ара жолы» туралы айтты. Құмырсқалар тек жинақтаушы (эмпириктер), өрмекшілер өз ойынан тор тоқушылар (рационалистер), ал аралар екеуін біріктірушілер (ғалымдар) ретінде сипатталды. Бэконның пікірінше, нағыз ғалым тәжірибе мен ойлауды біріктіруі тиіс.

Қорытындылай келе қысқартып айтатын болсақ Фрэнсис Бэконның индуктивті әдісі – ғылыми танымның негізі ретінде эмпирикалық бақылаулар мен тәжірибелерге сүйенетін тәсіл. Бұл әдістің мәні төмендегідей:

1. Бақылау және деректер жинау – табиғи құбылыстарды тікелей бақылау арқылы нақты деректер жинау.

2. Жеке фактілерден жалпы заңдылықтарды шығару – көптеген жеке жағдайларды зерттеу арқылы олардың арасындағы байланыстар мен ұқсастықтарды анықтау.

3. Гипотезалар мен теорияларды қалыптастыру – жиналған деректер негізінде жалпылама қорытындылар жасау.

4. Аализ жасау – алынған қорытындыларды тексеру үшін тәжірибелер жүргізу және нәтижелерді қайта бағалау.

Бэкон индукцияны «төменнен жоғарыға» қозғалу әдісі деп есептеді, яғни жалпы қағидалар жеке фактілерден алынадыОның индуктивті әдісі қазіргі ғылыми әдістің негізін қалап, танымның жаңа жолын ашты.

Рене Декарттың рационализмі білімнің негізі ретінде ақыл-ойды қабылдады. Ол күмәндану әдісін қолданып, ең сенімді ақиқат ретінде «Мен ойлаймын, демек, мен бармын» (Cogito, ergo sum) тұжырымын ұсынды. Декарт білімнің ақиқат болу критерийі ретінде айқын және анық идеяларды қарастырды. Ол танымда туа біткен идеялардың рөлін атап өтті және дедуктивті әдісті қолданды.

Декарт субстанция ұғымын дамытып, екі негізгі субстанцияны ажыратты: res cogitans (ойлаушы зат) және res extensa (созылыңқы зат). Res cogitans – ақыл мен жанға қатысты, яғни ойлау қабілеті бар субстанция, ал res extensa – материалдық дүниені, кеңістікте созылған заттарды білдіреді. Бұл дуализм дене мен жанның, материя мен сананың айырмашылығын түсіндіруге негіз болды.

Оның философиясы бірнеше негізгі қағидаларға негізделді:

1. Әмбебап күмәндану әдісі – Декарт білімді қайта қарау үшін барлығына күмәндануды ұсынды. Ол «Мен ойлаймын, демек, мен бармын» (Cogito, ergo sum) деген тұжырымға келді, өйткені күмәндану процесінің өзі ойлаушы субъектінің бар екенін дәлелдейді.

2. Танымның айқын және анық идеялары – Декарт тек ақыл-ой арқылы дәлелденетін, күмәнсіз, анық идеяларды шынайы деп санады.

3. Туылған идеялар (құдай, математика заңдары және т.б.) – Ол кейбір идеялар тәжірибеден емес, адамның санасында туа біткен деп есептеді.

4. Дедуктивті әдіс – Декарт жалпы қағидалардан жеке қорытындылар жасауға негізделген дедукция әдісін қолданды. Бұл математикалық дәлелдеулерге ұқсас, яғни логикалық қадамдар арқылы ақиқатқа жету.

Осылайша, Декарттың рационализмі танымның негізгі көзі ретінде ақыл-ойды қарастырып, тәжірибені екінші орынға қойды.

Гуманизм — адамды жаратылыстың ғажайыбы деп танып, адам құқын, қадір-қасиетін, адамдық ар-намысты, адамның таңдауын, адам еркіндігін, адам шығармашылығын жоғары бағалау, адамға жанашырлық таныту, адам сипаттағы қасиеттерді ең жоғары деңгейде әйгілеу. Гуманистер дүние жүзік болса, адам сол жүзіктің бетіндегі гауһар деп түсіндірді.

Индивидуализм – әр адамның ерекше болуы

• Орта ғасырларда қоғамдағы адам рөлі қатаң анықталған еді (мысалы, дін қызметкері, шаруа, рыцарь т.б.).

• Қайта өрлеу дәуірінде әрбір адамның жеке таланты, қабілеті мен жетістікке жету мүмкіндігі жоғары бағаланды.

Орта ғасырлардан басты айырмашылығы – адамға, білімге және ғылымға жаңа көзқарас

• Орта ғасырларда философия көбінесе теоцентризмге (Құдайды бәрінің орталығы ретінде қарастыру) негізделген еді.

• Қайта өрлеу дәуірінде антропоцентризм (адамды әлемнің орталығы деп қарастыру) күшейді. 

Эмпиризмнің негізін қалаушылардың бірі Фрэнсис Бэкон ғылыми зерттеулерде индуктивті әдісті қолдануды ұсынды және "Білім – күш" деген қағиданы алға тартты. Джон Локк адамның санасын "таза тақта" ретінде сипаттап, барлық түсініктер мен ұғымдар тек тәжірибе арқылы қалыптасады деді. Дэвид Юм себептілік ұғымын сынап, барлық білім тәжірибеге негізделуі керек екенін дәлелдеді.

Эмпиризмнің маңызы зор, өйткені ол ғылым мен техниканың дамуына ықпал етіп, зерттеулер мен тәжірибелерге негізделген эксперименталды ғылымның дамуына жол ашты. Бұл бағыт қазіргі заманғы ғылыми әдістің және объективті танымның негізін қалады.

Блез Паскальдің "Ойлар" еңбегі – адамның табиғаттағы орнын, оның әлсіздігі мен ұлылығын талдайтын философиялық шығарма. Паскаль адамның дәрменсіздігін "адам – ойлайтын қамыс" деген метафора арқылы сипаттайды. Ол адамның физикалық тұрғыдан табиғат алдында әлсіз, бірақ ойлау қабілеті арқылы өзгешеленетінін атап көрсетеді. Вольтердің "Дерексіз философ" шығармасы да осы тақырыпқа жақын: ол адамның табиғат заңдары алдында қаншалықты дәрменсіз екенін, ал таным шексіз екенін айтады.

1. Адам – әлсіз, бірақ ерекше жаратылыс

Паскаль:

• "Адам – қамыс тәрізді, табиғаттағы ең әлсіз нәрсе, бірақ ол ойлайтын қамыс."

• Бұл жерде адам физикалық тұрғыдан табиғаттың алдында өте әлсіз болғанымен, оның ойлау қабілеті оны ерекше етеді дегенді білдіреді.

• Паскальдің ойынша, адам өзінің дәрменсіздігін түсінгенде ғана шын мәнінде ұлы бола алады.

Вольтер:

• Вольтер де адамның табиғат алдында әлсіздігін көрсетеді: "Мен өзімді-өзім іздеп табуға тырысамын."

• Ол адамның шектеулі танымын атап өтеді: "Мен бұл механизмнің қалай жұмыс істейтінін білмеймін."

• Адам – жануарлардан ерекше, бірақ оның танымы да, күші де шектеулі.

2. Табиғат пен адамның орны

Паскаль:

• Ол адамның шексіздік пен түкке тұрғысыздықтың арасында тұрғанын айтады.

• Адам шексіз әлем алдында түкке тұрғысыз, бірақ өзінің ақылымен ол осы шексіздік туралы ойлана алады.

• Табиғаттың ұлылығы адамның ұсақтығын көрсетеді, бірақ ойлау қабілеті оған рухани биіктік береді.

Вольтер:

• Вольтер де табиғаттың шексіздігі туралы жазады: "Мен тіпті әлем кеңістігін толтыратын сансыз жұлдыздарда да сезімді және ойлауға қабілетті жан иелері бар деп ойлаймын."

• Ол адамның әлемдегі орнын іздейтініне назар аударады.

• Бірақ, Вольтер Паскаль сияқты діни көзқарасты ұстанбайды, керісінше, діни догмаларды сынайды.

3. Дін мен философияның шекаралары

Паскаль:

• Паскаль дінді танымның бір формасы ретінде қарастырады және "Адам Құдайды іздеуі тиіс, өйткені ол оны таба алады" деп жазады.

• Ол рационалды философияның шектеулі екенін және сенімнің маңыздылығын көрсетеді.

Вольтер:

• Вольтер дінді философиялық тұрғыдан зерттейді, бірақ догмалық сенімдерге сынмен қарайды.

• Ол "Мен барлық сұрақтардың жауабын таба алмаймын" деп мойындайды, бірақ бұл Құдайдың бар екеніне дәлел бола алмайды деп есептейді.

Қорытынды:

• Ортақ тұстары: Екі ойшыл да адамның әлсіздігі, таным шектеулілігі және табиғат алдындағы дәрменсіздігі туралы жазады.

• Айырмашылығы: Паскаль адамның әлсіздігі оны Құдайға жақындатуы керек деп есептесе, Вольтер адам білімге сүйенуі керек деп санайды.

• Негізгі идея: Адам – әлсіз, бірақ ойлау қабілеті оны ерекше етеді. Бірақ бұл ойлау қабілеті шексіздікті түсінуге жеткілікті ме, әлде сенім керек пе – бұл Паскаль мен Вольтердің арасындағы негізгі пікірталас.

Ролз әділдік қағидаларын нақты тұжырымдау үшін рефлективті тепе-теңдік және гипотетикалық шарт әдістерін қолданды. Рефлективті тепе-теңдік әдісі философиялық интуицияларды теориялық негіздермен сәйкестендіруге бағытталған. Гипотетикалық шарт әдісі ойша эксперимент ретінде ұсынылып, әділдік қағидаларын келісімшарт моделінде айқындауға тырысады. Ролз бұл тұрғыда Локк, Руссо және Канттың келісімшарт теориясына сүйенеді. Оның әділеттілік концепциясы негізгі қоғамдық институттарды – нарықты, құқық жүйесін, жеке меншікті, отбасы құрылымын – қамтып, олардың әділдік қағидаларына сай болуы керек екенін көрсетеді.

Ролздың әділдік теориясы ХХ ғасырда позитивизмнің дағдарысы кезінде өзекті болды. Ол либерализмнің жаңа нормативтік негізін қалады және саясатта, құқық жүйесінде, экономикалық құрылымдарда кеңінен қолданылды. Оның тұжырымы әділеттілікті тек моральдық ұстаным ретінде ғана емес, қоғамды реттейтін басты қағида ретінде қарастырып, қазіргі саяси философияға үлкен ықпалын тигізді.

Адамзат әрқашан өз болмысын, әлемдегі орнын және таным шектерін түсінуге ұмтылды. Бірақ осы сұрақтардың жауабы бар ма? Бәлкім, біз мәңгілік белгісіздіктің тұтқынымыз. “Дерексіз философ” мәтінінде автор адам мен табиғаттың байланысын, философиялық жүйелердің қайшылықтарын және білімнің шектеулілігін талдайды. Бұл эсседе осы идеялар негізінде адамның өз болмысын түсінуге деген тынымсыз ұмтылысын қарастырамын.

Адам физикалық тұрғыдан да, интеллектуалды тұрғыдан да әлсіз жаратылыс. Ол туған сәтінде табиғаттың басқа тіршілік иелерімен салыстырғанда қорғансыз. Уақыт өте келе оның денесі де, ойлау қабілеті де жетіледі, бірақ бұл процесс шексіз емес – белгілі бір шекке жеткеннен кейін олар әлсірей бастайды. Бірақ бұл механизм қалай жұмыс істейді? Біздің ақыл-ойымыз неге белгілі бір деңгейге дейін ғана дами алады? Бұл сұрақтарға ешбір философ толық жауап бере алған жоқ.

Адамның әлсіздігі тек физикалық тұрғыдан ғана емес, интеллектуалдық тұрғыдан да көрінеді. Біз әр нәрсені түсінуге ұмтыламыз, бірақ біліміміз шектеулі. Философтар ғасырлар бойы ақиқатты іздеді, алайда олардың тұжырымдары бір-біріне қайшы келіп отырды. Бұл ізденістерден қандай нәтиже шықты? Біз шындықты түсіндік пе, әлде тек жаңа сұрақтар тудырдық па?

Мәтінде автор Аристотель, Декарт және Гассендидің философиялық көзқарастарын сынға алады. Аристотель “Шүбәлану – даналықтың бастауы” деді, бірақ оның өзі көптеген қате тұжырымдар жасады. Декарт “Мен ойлаймын, демек, мен бармын” дегенімен, өзінің физика мен метафизикадағы қателіктерін байқамады. Ол өзінің ойларын шындық ретінде ұсынса да, оның теориялары шынайы әлемді дәл сипаттай алмады. Ал Гассенди Декартты сынға алып, ақиқатқа бір қадам жақындай түсті, бірақ екеуі де ақырында атеизмге айыпталды.

Бұл философтардың идеялары біздің ой-санамыздың кемшіліктерін көрсетеді. Біз шындықты түсінуге тырысамыз, бірақ көбінесе тек жаңа күмән тудырып, қателіктер жібереміз. Егер ұлы ойшылдардың өзі қателескен болса, онда қарапайым адам ақиқатқа жетуге қаншалықты қабілетті?

Адамдар өздерін табиғат патшасы ретінде көреді, бірақ бұл көзқарастың негізі бар ма? Егер адам идеялар мен түйсікке ие болса, онда жануарларда да белгілі бір деңгейде сана болуы керек. Ит иесінің бұйрығын орындай алады, есте сақтау қабілеті бар, тіпті белгілі бір шешімдер қабылдайды. Егер ойлау қабілеті адам жанының мәні болса, онда иттің ойлау қабілеті де оның жанының мәні болуы керек емес пе?

Бірақ кейбір философтар жануарларды тек механизм ретінде қарастырды. Олар жануарларда ақыл жоқ, сезімдері жоқ, тіпті ауырсынуды да сезбейді деп есептеді. Бұл көзқарас қисынсыз, өйткені жануарлардың күрделі мінез-құлықтары, эмоциялары және шешім қабылдау қабілеті бар екенін ғылым дәлелдеді. Тіпті діни мәтіндерде де Құдай жануарлармен “келісім жасасты” делінеді, бұл олардың белгілі бір санасы бар екенін меңзейді.

Адам білімге шексіз ұмтылады, бірақ сол білімнің қаншалықты қажет екенін түсіну қиын. Автор кейбір адамдардың философиялық сұрақтарға қызықпайтынын айтады. Олар үшін “жалпы болмыс, материя, зерде” сияқты ұғымдар мағынасыз. Бірақ біз философиялық сұрақтарды қоймасақ, адамзаттың ақыл-ойы қайда бағыт алады?

“Дерексіз философ” мәтіні адамның танымдық шектеулерін, философиялық жүйелердің қайшылықтарын және білімге деген шексіз құштарлығын көрсетеді. Біз кім екенімізді, қайдан келгенімізді және қайда бара жатқанымызды түсінуге тырысамыз, бірақ бұл сұрақтардың нақты жауабын ешкім білмейді. Мүмкін, адамзаттың ең үлкен жетістігі – белгісіздіктің өзімен өмір сүре білуінде болар.

Декарт онтологияда дуализмді ұстанды. Ол болмысты екі түрлі, бір-біріне тәуелсіз мәннің (субстанцияның) бар екендігі арқылы түсіндірді:

Материалдық субстанция (res extensa) – кеңістікте созылып жатқан, физикалық заңдарға бағынатын заттар әлемі.

Рухани субстанция (res cogitans) – ойлау қабілетіне ие, саналы жан.

Декарт бұл екі субстанцияның түпкі себебі Құдай деп есептеді. Оның көзқарасына сәйкес, адамның жаны мен денесі өз алдына дербес, бірақ олар белгілі бір байланыс механизмі арқылы әрекеттеседі. Бұл мәселе кейінгі философияда "психофизикалық проблема" деп аталды.

Барух Спинозаның онтологиясы (Пантеизм және монизм)

Спиноза Декарттың дуализмін сынап, монизмді жақтады. Ол болмыстың негізінде бір ғана субстанция бар, ол – Құдай немесе Табиғат. Оның көзқарасы бойынша, бұл субстанция шексіз және барлық нәрсенің себебі болып табылады.

Спиноза бұл субстанцияның екі негізгі атрибутын атады:

Ойлау (res cogitans) – сана, рухани әлем.

Созылымдылық (res extensa) – материалдық дүние.

Бұл атрибуттар біртұтас субстанцияның әртүрлі көріністері ғана. Осылайша, Спиноза пантеистік көзқарасты ұстанды: Құдай – әлемнен бөлек тұрған жаратушы емес, ол осы әлемнің өзі.

Готфрид Лейбництің онтологиясы (Монадология)

Лейбниц Спинозаның монизміне қарсы шығып, плюралистік онтологияны ұсынды. Оның ең басты онтологиялық концепциясы – монадалар теориясы.

Монада – қарапайым, бөлінбейтін, жеке, өзіндік ішкі қасиеттері бар рухани субстанция.

Әр монада өз алдына тұтас әлемді бейнелейді және сыртқы әсерден тәуелсіз өмір сүреді.

Барлық монадалар "алдын ала үйлесімділік" (pre-established harmony) қағидаты арқылы Құдайдың басқаруымен бір-бірімен сәйкестікте әрекет етеді.

Лейбництің жүйесінде Құдай – ең жоғарғы монада, ал барлық басқа монадалар оның жаратқан элементтері болып табылады. Осылайша, Лейбниц субстанция мәселесін плюрализм тұрғысынан шешуге тырысты.

Декарт – дуализмді ұстанып, материалдық және рухани субстанцияларды ажыратты.

Спиноза – монизмді қолдап, Құдай мен табиғатты біртұтас субстанция ретінде қарастырды.

Лейбниц – монадалар теориясын ұсынып, болмысты сансыз көп субстанциялардан (монадалардан) тұратын күрделі жүйе ретінде сипаттады.

Осы үш философтың онтологиялық көзқарастары жаңа заман философиясының негізін қалады және кейінгі ойшылдарға үлкен ықпал етті.

Салыстыру. "Хай Якзан" (Ибн Туфейл, XII ғ.) "Робинзон Крузо" (Даниель Дефо, 1719 ж.)

1. Жалғыздыққа түсу себебі Табиғи немесе кездейсоқ жаратылыс (екі аңыз)

   Кеме апатынан кейін аралда жалғыз қалады

2. Таным жолы Философиялық, рухани таным арқылы ақиқатқа жету

   
   

   Практикалық өмір сүру, аман қалу стратегиясы

3. Басты мақсаты Адамзаттың жаратылысын, Құдайды және рухани әлемді түсіну

   
   

   Табиғатқа бейімделу, өркениетке қайта оралу

4. Қоғаммен байланысы Адамдармен кездескенде олардың шынайы ақиқатты түсінбейтінін байқайды, олардан алыстайды

   
   

   Адамзат өркениетіне қайта қосылуға тырысады

5. Құдайға деген көзқарасы Құдайды ақылмен, логика және философиялық зерттеу арқылы табады

   
   

   Дінге сенімі күшейеді, қиындықты жеңу үшін Құдайға жүгінеді

6. Ғылыми көзқарас Адамзат ақыл арқылы табиғаттың заңдарын және рухтың мәңгілігін түсіне алады

   
   

   Табиғатты зерттеу практикалық мақсатқа бағытталған

7. Жазылу мақсаты Философиялық және рухани зерттеу

   
   

   Оқиғалы-шытырман, тәжірибелік өмір сүру дағдыларын көрсету

1. Ғажайып туу нұсқасы – Хай табиғаттың өздігінен жаратқан тіршілік иесі ретінде пайда болады.

2. Адамдық туу нұсқасы – Ол бір патшаның құпия түрде жасырылған және кейін теңізге тасталған баласы болып шығады.

Хай ешқандай сыртқы әсерсіз, тек бақылау мен тәжірибе арқылы табиғаттың заңдылықтарын түсіне бастайды. Ол денелердің құрылысы мен олардың тіршілік ету заңдарын зерттеп, ақыл-ойының көмегімен жоғары рухани деңгейге көтеріледі. Ақыры ол Жаратушының бар екенін өз ойымен түсініп, мистикалық таным деңгейіне жетеді.

Негізгі философиялық ойлар:

1. Адамның табиғи ақылы – Хай ешқандай сыртқы білімсіз-ақ, таза ақылмен әлемнің заңдылықтарын, Жаратушының бар екенін түсінеді. Бұл идея адам баласының өзін-өзі тануға және ақиқатқа жетуге қабілетті екенін көрсетеді.

2. Тәжірибелік және рационалдық білім – Таным жолында Хай бақылау, талдау және логикалық ойлау арқылы білімін дамытады. Бұл әдіс ортағасырлық ислам философиясында үлкен маңызға ие.

3. Рухани кемелдену – Хай материалдық әлемнен жоғары көтерілу арқылы құдайлық ақиқатқа жетеді, яғни сопылық (суфизм) идеяларын көрсетеді.

4. Қоғам және жалғыздық – Кейін Хай адамдар қоғамымен кездесіп, олардың рухани надандығына көзі жетеді. Ол адамдарға ақиқатты жеткізуге тырысқанымен, көпшілігі оны түсінбейді.

«Хай ибн Якзан» шығармасы адамзаттың танымдық және рухани дамуын, білім мен тәжірибе арқылы ақиқатқа жету жолын философиялық-аллегориялық формада бейнелейді.

Ролздың әділдік теориясы утилитаризмге қарсы бағытталған. Утилитаризм қоғамдағы жалпы бақыттың ең жоғары деңгейіне жетуді көздесе, Ролз әділдіктің басты өлшемі ретінде әрбір жеке тұлғаның құқықтары мен бостандықтарын қарастырды.

Сондай-ақ, ол либертариандық теорияларды сынады. Мысалы, Роберт Нозик секілді либертариандар жеке меншіктің толық еркіндігін жақтаған болса, Ролз мемлекеттің теңдік орнату үшін белгілі бір дәрежеде қайта бөлу саясатын жүргізуін қолдады.

Джон Ролздың әділдік теориясы саяси философия мен құқықтық теорияға үлкен ықпал етті. Оның көзқарастары қазіргі демократиялық қоғамдардың әлеуметтік және экономикалық саясаттарын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Еркіндік пен теңдік арасындағы үйлесімділікті табуға ұмтылған Ролз идеялары бүгінгі күнге дейін өзектілігін жоғалтқан жоқ.

Ибн Туфейль (1110–1185) — выдающийся арабо-исламский философ и писатель эпохи средневековья. Его главная и единственная дошедшая до нас работа — философский роман «Хай ибн Якзан», который оказал влияние на западную литературу, в том числе на «Робинзона Крузо» Даниеля Дефо.

О мальчике, выросшем в дикой природе без общества людей. Повествование исследует вопросы человеческого познания, самосознания и поиска истины. Главный герой, используя наблюдение и разум, самостоятельно постигает законы природы и приходит к пониманию высшей сущности.

Ибн Туфейль объединяет философские идеи перипатетизма и суфизма, демонстрируя разные пути познания — интеллектуальный и мистический. Его произведение стало одним из первых примеров философского романа в мировой литературе.

Ақиқатқа апарар жол: «Хай ибн Якзан» романының мәні

Ибн Туфейлдің «Хай ибн Якзан» романы – араб-мұсылман философиясында ерекше орын алатын туынды. Ол адамның танымдық қабілеті, табиғаттың рөлі және дін мен философияның өзара байланысы туралы ой қозғайды. Шығарма жеке тұлғаның өзін-өзі тану жолын, ақиқатқа жетудегі ой мен тәжірибенің маңызын зерттейді.

Адамның ақыл-ойының күші

Романның басты кейіпкері – Хай ибн Якзан табиғат аясында өсіп, ешбір мұғалімсіз, тек бақылау мен ойлау арқылы дүниені танып-біледі. Бастапқыда ол тіршілік заңдарын ғана түсінсе, уақыт өте келе философиялық сұрақтарға жауап іздей бастайды. Ол себеп-салдарлық байланыстарды талдап, материя мен рухтың, өмір мен өлімнің мәнін ұғынуға тырысады.

Бұл оқиға адамның өздігінен білім алу қабілетінің символына айналады. Қазіргі заманда да адамдар интернет, кітаптар, ғылыми зерттеулер арқылы жаңа білім игеріп, ой-өрісін кеңейте алады. Демек, романның негізгі идеясы – ақиқатқа жету үшін дәстүрлі білім жүйесіне тәуелді болудың қажеті жоқ, бастысы – ізденіс пен ойлау қабілетінің дамуы.

Дін мен философияның арақатынасы

Романда Хай ибн Якзан өзінің философиялық ойлары арқылы ақиқатқа жетеді. Бірақ кейіннен ол Абсал есімді діндар адаммен кездесіп, оның діни сенімдерін түсінеді. Абсал оған көпшілікке ақиқатты түсіндіру үшін діннің маңызды екенін айтады. Бұл жерде негізгі сұрақ туындайды: дін мен философия бір-біріне қарама-қайшы ма, әлде бірін-бірі толықтыра ма?

Романда бұл сұраққа екі түрлі жауап беріледі. Егер діннің түпкі мақсаты – шынайы білім мен ақиқатқа жету болса, онда ол философиямен үндеседі. Бірақ кейбір адамдар дінді сыртқы рәсімдер мен ережелер жиынтығына айналдырып, оны қатаң догмалармен шектейді. Бұл қазіргі қоғамдағы жағдайды еске түсіреді: біреулер дінді тек сенім мен дәстүрлер жүйесі ретінде қабылдаса, басқалары оның мәнін терең түсінуге ұмтылады.

Жеке тұлға және қоғам

Хай ибн Якзан білімге жеткен соң, қоғамға көмектескісі келеді. Бірақ өркениетке келгенде, ол адамдардың ақиқатты қабылдауға дайын емес екенін көреді. Көпшілік дайын қағидалар мен сенімдерге үйреніп қалған, олар жаңа ойлар мен өзгерістерді қиын қабылдайды. Осыған байланысты Хай ибн Якзан жалғыздыққа қайта оралады.

Бұл жағдай қазіргі интеллектуалды ойшылдар мен ғалымдардың мәселесіне ұқсайды. Жаңа идеялар көбінесе қоғам тарапынан қарсылыққа ұшырайды, ал өзгерістер әрдайым қиындықпен жүзеге асады. Демек, Хай ибн Якзанның тарихы – жеке адамның ақиқатты іздеуі мен қоғамның консерватизмі арасындағы күрестің көрінісі.

Ибн Туфейлдің «Хай ибн Якзан» романы – адамзаттың ақиқатқа жету жолы туралы философиялық шығарма. Ол бізге ақыл-ой мен ізденіс арқылы білімге жетуге болатынын, дін мен философияның ортақ мақсаты – ақиқатты табу екенін, қоғамның консерватизмі шындықты қабылдауға кедергі болатынын, табиғат – ең үлкен ұстаз екенін көрсетеді.

Бұл роман бүгінгі заманға да тікелей қатысы бар. Ғылым мен діннің байланысы, интеллектуалдардың қоғамдағы орны, экологиялық мәселелер – барлығы да өзектілігін жоғалтпаған тақырыптар. Сондықтан «Хай ибн Якзан» – тек ортағасырлық философиялық роман ғана емес, бүгінгі күннің де айнасы.

https://create.kahoot.it/details/c311d269-6acc-48ac-af56-ebdb51197d2c

Поль Гогеннің "Откуда мы пришли? Кто мы? Куда мы идем?" картинасы адамның өмірлік циклін бейнелейтін символдық композиция болып табылады. Кескіндеме үш негізгі бөлімге бөлінеді: сол жақ (өткен шақ, өмірдің бастауы), ортаңғы бөлік (қазіргі шақ, адамның ең белсенді кезеңі), және оң жақ (болашақ, қарттық пен өлім).

Төменде суреттегі барлық персонаждарға жеке-жеке сипаттама беремін:

Сол жақ бөлік: Өмірдің бастауы

1. №15 – Қараңғыда тұрған адам

   • Бұл белгісіздік немесе өмірдің басталмаған сәтін бейнелеуі мүмкін. Бұл адам өткен шақтағы белгісіздікті, тіпті өлімнен кейінгі өмірді білдіреді.

2. №14 – Бетінде жабын бар адам

   • Өлімді немесе рухтың басқа әлемге өтуін білдіреді.

3. №13 – Отырған қарт әйел

   • Ол ойланып, болашақ туралы уайымдап отырғандай көрінеді. Бұл өмірдің соңына жақындаған адамның рефлексиясын бейнелейді.

Ортаңғы бөлік: Қазіргі өмір

4. №12 – Кішкентай бала

   • Бұл жаңа өмірдің бастауы, періштелік тазалық пен бейқамдықтың символы.

5. №11 – Жерде ұйықтап жатқан адам

   • Мүмкін бұл балалық шақтың, кінәсіздіктің символы. Сондай-ақ ол адамның табиғатпен байланысын білдіруі мүмкін.

6. №10 – Көк түсті мүсін (Будда тәрізді құдай)

   • Гоген Таити мәдениетіне тән құдайларды өз картинасында пайдаланған. Бұл – рухани әлем мен адамның сенім жүйесінің символы.

7. №9 – Жерде жатқан адам

   • Мүмкін, өмірдің қиындығынан қажыған немесе өлімге жақындаған адамды бейнелейді.

8. №8 – Оң жағында отырған қараңғы адам

   • Бұл да ойшыл адам, бірақ ол оқшауланған және тұнжыраңқы көрінеді.

9. №7 – Қараңғы аймақтағы белгісіз адам

   • Өмірдің күрделі тұстарын немесе адам санасындағы белгісіздікті білдіруі мүмкін.

Орталық бөлік: Өмірдің мәнін іздеу

10. №6 – Тізерлеп отырған әйел

    • Ол қолымен иегін таянып, ойланып отыр. Бұл рефлексия мен қазіргі өмірді түсінуге ұмтылуды білдіреді.

11. №5 – Арқасында дорбасы бар, қолын жоғары көтерген адам

    • Бұл картинаның негізгі кейіпкері. Ол өмірдің мәнін іздеуші немесе тазаруға ұмтылған жан. Бұл өмірдің ортасы, таңдау жасау кезеңін білдіреді.

12. №4 – Оның қасында отырған әйел

    • Ол айналасындағылармен қарым-қатынас жасап, өмірдің ләззатын сезінуге ұмтылады.

Оң жақ бөлік: Өмірдің аяқталуы

13. №3 – Жартылай шалқайған жас әйел

    • Бұл өмірдің жастық шағы, сұлулық пен толыққанды өмірді білдіреді.

14. №2 – Анасы мен баласы

    • Ана мен бала – өмірдің жалғасуы мен болашаққа үміт символы.

15. №1 – Өлімге жақындаған әйел

    • Оның келбеті мұңды, бұл адам өмірінің соңы жақындап келе жатқанын білдіреді.

Қорытынды:

Гоген бұл картинаны өмір мен өлімнің байланысын көрсету үшін жасаған. Ол адамның табиғатпен үйлесімділігін, өмірдің өткіншілігін және өлім алдындағы ойларын суреттеген. Бұл суретте өмірдің толық циклі бейнеленген: туылу → жастық → ересектік → қартаю → өлім.

Кіріспе Иммануил Канттың "Ағартушылық дегеніміз не?" атты эссесі сол заманның интеллектуалдық қозғалысы – Ағартушылық дәуірінің негізгі идеяларын қамтиды. Бұл еңбекте Кант адамның ақыл-ой еркіндігіне жетуіне кедергі келтіретін факторларды талдайды және қоғамның рухани дамуының шарттарын көрсетеді. Ол адамзаттың өз ойлау қабілетін еркін қолдануы арқылы кемелденуге ұмтылуы тиіс екенін баса айтады.

Ағартушылықтың мәні Кант ағартушылықты "адамның өз кінәсінен қалып қойған кәмелетке толмау жағдайынан шығуы" деп сипаттайды. Бұл кәмелетке толмау, оның айтуынша, ақыл-ойдың жоқтығынан емес, оны пайдалануға деген батылдықтың болмауынан туындайды. Канттың негізгі ұраны – "Sapere aude!" немесе "Ақылыңды қолдануға батыл бол!". Ол адамға өз ақылын басқалардың көмегінсіз қолдану қабілетін дамытуға шақырады.

Кедергілер және олардың себептері Канттың ойынша, адамдардың көпшілігі жалқаулық пен қорқыныштың әсерінен өз ақылын қолдануға ұмтылмайды. Олар өздері үшін ойлайтын кітаптарға, діни жетекшілерге, мемлекет қайраткерлеріне сүйенуді жөн көреді. Бұл жағдай билеушілерге халықты "қамқорлықта ұстауға" мүмкіндік береді. Осындай интеллектуалдық тәуелділік адамдардың рухани дамуын тежейді.

Ағартушылықтың жүзеге асуы Кант қоғамның бірден ағартушылыққа жете алмайтынын, бірақ бұл үдерістің біртіндеп іске асатынын атап көрсетеді. Ол үшін адамдарға өз ойларын ашық айту және қоғамдық пікір алмасу мүмкіндігін беру қажет. Бұл ретте ол "қоғамдық" және "жеке" ақыл-ойды қолдану ұғымдарын ажыратады:

• Қоғамдық ақыл-ойды қолдану – адам ғалым ретінде өзінің пікірін жалпы көпшілікке жария түрде жеткізуі. Бұл толық еркін болуы тиіс.

• Жеке ақыл-ойды қолдану – адамның белгілі бір әлеуметтік рөлдегі (мемлекеттік қызметкер, әскери, дін қызметкері) міндеттерін атқару барысында билікке бағынуы. Мұнда белгілі бір шектеулер болуы мүмкін.

Билік пен ағартушылық Кант ағартушылықтың тек халықтың ғана емес, билеушілердің де міндеті екенін көрсетеді. Ол өз заманындағы Пруссия королі Фридрихті ағартушылықты қолдағаны үшін мақтайды. Шынайы ағартушылықтың жүзеге асуы үшін билеушілер халыққа ойлау еркіндігін беруі керек, бірақ қоғамдағы тәртіп сақталуы тиіс.

Қорытынды Канттың "Ағартушылық дегеніміз не?" еңбегі адамның рухани тәуелсіздікке ұмтылуының маңыздылығын айқындайды. Ол өз ойын қорықпай жеткізу, ақыл-ойды еркін пайдалану және білім арқылы қоғамның ілгерілеуін қамтамасыз ету негізгі шарттар екенін баса айтады. Оның бұл идеялары бүгінгі күнде де өзектілігін жоғалтқан жоқ, өйткені жеке тұлғаның еркін ойлауы мен білімге ұмтылысы – кез келген дамыған қоғамның негізі болып қала береді.

Мен адамдарға жағу үшін айтылатын жалған сыпайылықты ұнатпаймын. Егер біреу дұрыс істемесе, оны бетіне айтамын. Мен үшін бұл – шындыққа адалдық. Бірақ қоғам мұндай мінезді әртүрлі қабылдайды. Феофраст өз еңбегінде мен сияқты адамдарды сипаттаған: бір жағынан, тік мінезділік – ашықтықтың белгісі, екінші жағынан, оны дөрекілікпен шатастыру оңай.

Феофраст «Мінездер» еңбегінде «Грубость» туралы былай дейді: мұндай адам тіке сөйлейді, ешкімге жағуға тырыспайды, сәлемге жауап бермей, басқалардың эмоциясын елемейді. Бірақ мен өзімді дәл осындай қатал адам деп санамаймын. Мен өтірік мақтауға, беталды жағымпаздануға төзе алмаймын, бірақ бұл менің өзгелерді сыйламайтынымды білдірмейді. Тек менің шындығым олар күткен жылы сөздермен сәйкес келе бермейді.

Менің мінезімнің тағы бір сипаты – адамдардың көңіліне қарамай, қажет болса, тік айту. Феофрасттың сипаттауынша, «Высокомерие» (тәкаппарлық) пен «Грубость» (қаталдық) адамды оқшаулап, өзгелерден алыстатады. Бірақ мен үшін бұл өзімді жоғары қою емес, артық сөзсіз шындықты жеткізу ғана. Феофрасттың «Пустословие» (мылжыңдық) деп сипаттаған адамдарының арасында мен болмаймын: қажетсіз сөз айтпаймын, тек маңыздысын ғана жеткіземін.

Бірақ кейде менің тік сөзім дөрекілік болып қабылдануы мүмкін. Бұл – тік мінезді адамның басты сынағы. Шындық пен әдеп арасындағы тепе-теңдікті сақтау оңай емес. Мен өтірік жылы сөз айтқым келмейді, бірақ сөзімнің қалай әсер ететінін де ойлауым керек. Феофрасттың философиясы бойынша, әрбір адам өз мінезін бақылап, оны дұрыс арнаға бағыттай білуі қажет.

Демек, менің тік мінезім – шындыққа деген адалдықтың көрінісі. Бірақ ол дөрекілікке айналмауы үшін менің айтқаным ғана емес, оны қалай айтатыным да маңызды. Өйткені шындықтың өзі емес, оны жеткізу әдісі кейде адамдарды ренжітеді.

Поэманың басты идеясы – шынайылық пен ішкі қайшылықтың қақтығысы. Қыз жігітке шексіз сенім мен махаббат антын береді, бірақ өмір мен өлімнің шегіне келгенде, ол бұл серттің құр сөз болғанын көрсетеді. Оның қорқынышы шынайы сезімнен басым түсті. Мұнда адамның өмір сүруге деген туа біткен инстинкті мен моральдық борыш арасындағы қайшылық көрінеді.

Жігіт – ерлік пен адалдықтың символы. Ол махаббатты өз өмірінен жоғары қояды, сертін орындау үшін өлімге дайын. Оның әрекеті – махаббаттың асқақ идеалын көрсетеді. Бірақ бұл идеал өмір шындығында бәріне қол жетімді емес.

Қыз – адам табиғатының әлсіз жағының бейнесі. Ол өз махаббатына сенді, бірақ сынақ кезінде оның шынайы бет-бейнесі ашылды. Бұл махаббаттың тек қиялдағы, романтикалық ұғым болып шығуы мүмкін екенін көрсетеді. Ол жігітті сүйді ме, әлде өз идеалын сүйді ме? Егер оның сезімі шынайы болса, ол жігіттің соңынан секірер еді. Бірақ ол өмірді таңдады.

Бұл интерпретация бізді үлкен сұраққа жетелейді:
Адам өз уәдесін орындамаған кезде сатқын бола ма, әлде өмірге деген сүйіспеншілігі оны ақтай ма?

Шаханов осы поэма арқылы махаббат пен адамдық қасиеттерді тексеретін ең шынайы өлшем – таңдау екенін көрсетеді. Адам кім екенін, неге қабілетті екенін тек шынайы сынақ алдында ғана біле алады.

• Өмірдің мәні туралы көзқарастар
  Философияда өмірдің мәнін түсіндірудің бірнеше бағыты бар. Діни көзқарас бойынша, өмір – өткінші, ал оның мәні мәңгілік өмірге дайындалуда. Ислам, христиан және буддизмде адамның басты мақсаты – рухани жетілу, имандылыққа ұмтылу, ақыретке лайық өмір сүру. Материалистік көзқараста өмірдің мәні адамның еңбегімен, жер бетінде өз ізіңді қалдырумен байланысты. Бұл бағытты жақтаушылар жер бетіндегі игіліктерді молайтуға, ғылыми жетістіктер мен мәдени дамуға баса назар аударады.

  Сонымен қатар, өмірдің мәнін рахат алуда деп түсіндіретін көзқарастар да бар. Гедонизм мен эвдемонизм адамға ең бастысы – бақытқа жету, өмірдің әр сәтін пайдалану маңызды екенін айтады. Бұл тұрғыда адам өзін бақытты сезінетін істермен айналысуы тиіс.

• Адам және қоғам
  Адам – тек биологиялық тіршілік иесі емес, ол әлеуметтік, рухани тұлға. Адам өз өмірінің мәнін қоғамнан тыс анықтай алмайды. Әлеуметтік көзқарастар бойынша, адамның өмірі мен оның мәні оның қоғамға тигізген пайдасымен өлшенеді. Кейбір философтар өмірдің мәнін өзгелерге қызмет етуден, өз білімі мен еңбегін қоғам игілігіне жұмсаудан көреді. Бұл көзқарасты ұстанушылар үшін өмірдің мәні жеке амбицияларда емес, ортақ мүдде үшін еңбек етуде жатыр.

• Қазақ философиясындағы өмірдің мәні
  Қазақ халқының дүниетанымында өмірдің мәні адамгершілік, ар-ождан, білім мен еңбекте жатыр. Қазақтың ұлы ойшылдары өмірді тек материалдық құндылықтармен емес, рухани даму, жақсылық жасау, адалдық пен әділдікке ұмтылу арқылы бағалаған. Абайдың «Толық адам» тұжырымдамасы – осы ойдың айқын көрінісі. Ол адам бойындағы ақыл, жүрек және қайрат үйлесімін өмірдің негізгі мәні деп біледі. Сонымен қатар, Шәкәрім Құдайбердіұлы да ар-ожданды биік қойып, адам өмірінің мақсаты жақсылық жасау мен ізгілікке жетуде екенін айтқан.

Қорытындылай келе, өмірдің мәні – әр адам үшін жеке сұрақ. Біреулер оны отбасында, біреулер шығармашылықта, енді біреулер қоғамға қызмет етуде табады. Бірақ маңыздысы – уақытты бекер өткізбей, өмірді саналы өткізу, өзіңнен кейін жақсы із қалдыру. Өмірдің мәнін іздеу – адамның дамуы мен кемелденуінің басты жолы.

Елестетіңіз: күн еңкейіп, алтын шапақ көкжиекті көмкерген шақта, табиғат бір сәт тынышталып, әлем жұмбақ түннің құшағына еніп барады. Дәл осы кезде ғана даналықтың символы – Минерва үкісі қанат қағып, аспанға көтеріледі. Бұл кездейсоқ емес. Өйткені үкі – түн құсы, оның көзі қараңғыда анық көреді. Ол күндізгі қарбаласқа араласпайды, асығыс шешім қабылдамайды, тек ымырт түскенде ғана шындықтың астарын түсіну үшін ұшады.

Бұл — философияның мәнін ашатын тамаша бейне. Біз кейде өмірдің мәнін, тарихтың заңдылықтарын немесе қоғамның шынайы табиғатын бірден ұғына алмаймыз. Тек оқиғалар аяқталғаннан кейін, эмоциялар басылған соң, өткенге ақылмен көз салғанда ғана олардың мәнін толық түсінеміз. Философия – осы терең ойлаудың үкісі, ол күн шықпай тұрып, өткеннің көлеңкелерінен даналық жинайды.

Осылайша, Гегель бізге асығыстықтың дұшпан, ал ойлы талдаудың шынайы ақиқаттың серігі екенін меңзейді. Минерва үкісінің ұшуы – даналықтың уақыттан озып емес, тек өткенді саралау арқылы келетінін еске салатын символ.

Осы метафораны одан әрі тереңдету үшін оны бүгінгі заманмен байланыстырып көрейік.

Бүгінгі әлем – жылдам шешімдер мен үздіксіз ақпарат ағымының аренасы. Адамдар оқиғаның дәл сол сәтінде пікір білдіруге, бағалауға, тіпті үкім шығаруға асығады. Бірақ тарих көрсеткендей, шын даналық уақыт сынынан өткен соң ғана пайда болады. Минерва үкісінің кеш ұшуы – осы шындықтың символы.

Егер оны жеке өмірімізбен байланыстырар болсақ, көп жағдайда біз белгілі бір оқиғаның мәнін тек артқа қарағанда ғана толық түсінеміз. Асығыстық кейде көрегенділікті тұмшалап, шындықтың көлеңкесін қоюлатады.

Сондықтан Гегельдің бұл афоризмі – сабырлыққа, рефлексияға және уақыттың даналығын мойындауға шақыру. Өмірдің қай саласында болсын, оқиғаларға суық ақылмен қарауды, жылдам қорытынды шығаруға емес, жағдайды толығымен түсінуге ұмтылуды үйрететін философиялық сабақ.

Минерва үкісі ұшқанда, біз тек өткенді ғана емес, өзімізді де түсіне бастаймыз.

Қайта өрлеу дәуірі - MindMeister Mind map

Одним из наиболее запоминающихся является «Недоверчивый». Этот человек постоянно боится, что его обманут, и из-за этого сам превращает свою жизнь в мучение. Он перепроверяет каждую мелочь, не доверяет даже самым близким, требует поручителей даже там, где это не нужно. В результате он живет в постоянном стрессе, ведь окружающие кажутся ему потенциальными мошенниками. Здесь Феофраст показывает, как излишняя подозрительность может сделать человека несчастным, ведь он никогда не чувствует себя в безопасности.

Другой яркий пример – «Болтун». Этот человек не может остановиться и говорит без умолку, даже если никто не слушает. Он не умеет фильтровать информацию и утомляет собеседников ненужными подробностями. В этом типе Феофраст подчеркивает, как излишняя разговорчивость превращается в порок, ведь такой человек теряет уважение окружающих.

«Скупой» – еще один герой, который доводит свою черту до абсурда. Он настолько боится тратить деньги, что страдает сам и заставляет страдать других. В его доме холодно, потому что он не хочет разжигать огонь, а его гости остаются голодными, потому что он жалеет угощения. Этот образ высмеивает чрезмерное стремление к экономии, которое превращает жизнь в постоянные лишения.

Феофраст не просто показывает пороки, он использует гиперболу и сатиру, чтобы подчеркнуть, насколько нелепо выглядят люди, доводящие свои черты до крайности. При этом его «Характеры» остаются удивительно актуальными. Современный мир мало чем отличается от античного, и мы до сих пор встречаем льстецов, болтунов, скупцов и подозрительных людей. Это доказывает, что человеческая природа практически не меняется.

Таким образом, «Характеры» Феофраста – это не просто сатирические зарисовки, а глубокий взгляд на психологию и поведение людей. Они напоминают нам о том, как легко недостатки могут взять верх над разумом, и заставляют задуматься о собственных привычках и поступках.

Адам кейде өзінен, өткенінен немесе әлсіз жақтарынан қашқысы келеді. Бірақ Сенека айтқандай, «Өзіңнен қашып кете алмайсың» – қайда барсаң да, өзіңді өзіңмен бірге ала кетесің. Бұл сөздер бізге өзімізді тану мен қабылдау қажеттігін еске салады.

Өзіңмен бетпе-бет келу

Көп адамдар өміріндегі қиындықтардың сыртқы факторлардан туындайтынын ойлайды, бірақ шын мәнінде олардың көбі өзімізден басталады. Егер біз өз мінезімізді, әдеттерімізді өзгертуге тырыспасақ, қандай ортаға барсақ та, бірдей мәселелермен қайта бетпе-бет келеміз. Өзіңді өзгерту – ең қиын, бірақ ең маңызды қадам.

Өмірдің өткіншілігі

Сенека «Әрбір күн, әрбір сағат біздің түкке тұрмайтынымызды көрсетіп тұр» деп, уақыттың шексіз еместігін ескертеді. Біз кейде өмірді мәңгілік сияқты көреміз, бірақ әр сәтіміз бізді өмірдің соңына жақындатады. Сондықтан бос уайым мен мағынасыз әурешілікке уақыт жұмсамау маңызды. Бүгінгі күн – ең құнды ресурс.

Сезімдер мен ақыл-ойдың күресі

Сенека «Адамды басқа біреуді өлтіруге итермелейтін – үміт, қызғаныш, жек көру, қорқыныш» дейді. Бұл сөздер адам эмоцияларының қаншалықты қауіпті болуы мүмкін екенін көрсетеді. Біз көбіне эмоцияларымыздың ықпалымен ойланбай әрекет етеміз. Қызғаныш, қорқыныш немесе ашу адамның өзіне де, айналасына да зиян келтіруі мүмкін. Сондықтан сезімдерді бақылау – өмірдегі басты дағдылардың бірі.

Қорытынды

Сенеканың ойлары бізге маңызды үш сабақты береді:

1. Өзіңнен қашып құтыла алмайсың, сондықтан өзіңді түсініп, өзгеруге тырысу керек.

2. Уақыт шектеулі, оны маңызды нәрселерге жұмсау қажет.

3. Эмоциялар бізді басқармауы керек, керісінше, біз оларды бақылауды үйренуіміз қажет.

Адам өмірінде көп нәрсені өзгерте алады, бірақ ол үшін алдымен өзін тануы және қабылдауы керек. Өмірдің мәні – өзіңмен үйлесімді өмір сүру.

Адам болмысының екі қыры: материалдық пен руханилықтың диалектикасы

Адам – биологиялық қана емес, саналы және рухани болмыс. Бірақ бұл үш өлшемнің (дене, сана, рух) арасындағы байланыс қалай жүреді? Философияда адамның мәнін түсіндірудің түрлі жолдары бар: материализм оны тек физикалық және әлеуметтік процестердің жемісі деп қарастырса, идеализм руханилықты бірінші орынға қояды. Ал экзистенциализм адамды өзін өзі қалыптастыратын, мәнін өзі жасайтын еркін субъект ретінде көреді.

Нұрмұратов С.Е. еңбегінде осы сұрақтарды жан-жақты қарастырып, адам болмысының материалдық және рухани бастауларын салыстырады. Оның тұжырымдары философия тарихындағы бірнеше бағытпен үндеседі. Мысалы, Аристотельдің «эңтелехия» ұғымы (яғни, әр нәрсенің өз мәніне жетуге деген ішкі ұмтылысы) адамды кемелдікке жеткізетін тетіктердің бірі ретінде қарастырылады. Ал Шығыс философиясында бұл идея адамның рухани пісіп-жетілуі ретінде көрініс табады.

Табиғи сұрыпталу мен руханилық арасындағы қарама-қайшылық

Материалистік түсінікке сәйкес, адам биологиялық эволюцияның заңдылықтарына бағынышты. Дарвиндік сұрыпталу механизмі тіршіліктің негізгі қозғаушы күші болса, Гоббстың «bellum omnium contra omnes» (барлығының барлығына қарсы соғысы) қағидасы әлеуметтік қатынастардың эволюциялық моделін сипаттайды. Бірақ руханилық бұл теорияларға қайшы келе ме?

Нұрмұратовтың ойынша, руханилық адамның табиғи дамуының заңды жалғасы, бірақ ол биологиялық механизмдерден жоғары тұратын құбылыс. Адам өз нәпсісіне ерік берсе, ол тек табиғат заңдарына бағынышты тіршілік иесі болып қалады. Ал егер өзін өзі еңсеріп, рухани даму жолына түссе, онда ол «адам» деген атауға лайық болады. Бұл идея Канттың адамды «мақсатқа жету үшін ғана емес, өз мәнін табу үшін өмір сүретін» моральдық субъект ретінде қарастыруымен үндеседі.

Руханилықтың феномені: этика мен онтологияның тоғысуы

Руханилық деген не? Бұл – моральдық категория ма, әлде онтологиялық құбылыс па? Егер руханилық тек этикалық жүйенің бөлігі болса, онда ол әр мәдениетке қарай өзгеріп отырады. Бірақ егер ол болмыстың түпкі негізі болса, онда адам тек оны аша білуі керек.

Бұл тұрғыда, Нұрмұратов руханилықты адамның әлеммен, басқалармен, ең бастысы – өзімен үйлесімді өмір сүруі деп түсіндіреді. Оның пікірінше, руханилық – жеке адамның ішкі құндылықтар жүйесі ғана емес, жалпыадамзаттық байланыстарды қалыптастыратын әмбебап қағида.

Руханилықтың маңызды аспектілерінің бірі – адамның өз шекарасынан асып, трансценденттілікке ұмтылуы. Бұл жерде Нұрмұратовтың идеялары сопылық философиямен де үйлеседі: «нағыз өмір» – материалдық игіліктерге байланбау, өзін рухани кемелдендіру. Бұл ойды Ницшенің «асқан адам» концепциясымен салыстыруға болады, бірақ айырмашылық – Ницше ерік пен күшке басымдық берсе, руханилық өзін еңсеру арқылы игілікке жетуді көздейді.

Қорытынды: адам болмысының шекарасы қайда?

Егер адам тек ақыл иесі болса, онда оның дамуы логика мен рационалдылық аясында шектеледі. Бірақ руханилық бұл шекараны кеңейтеді: ол адамды таза рационалдықтан тыс, мәннің терең қабаттарына жетелейді. Сондықтан Нұрмұратовтың негізгі тезисі – адам тек дене мен сана ғана емес, рухтың да иесі болуы керек. Бұл идея Шәкәрімнің ар ілімімен, Абайдың «Толық адам» концепциясымен тікелей байланысады.

Демек, руханилық адамзат дамуының басты өлшемдерінің бірі, әрі ол тек моральдық ұстаным емес, онтологиялық қажеттілік. Қазіргі материалистік қоғамда руханилықтың құнсыздануы адамды шынайы мәнінен алыстатып, оны таза тұтынушыға айналдыруы мүмкін. Сондықтан философия бұл ұғымға жаңа көзқараспен қарап, оны заман талабына сай қайта зерделеуі тиіс.

Құндылықтар материалдық және рухани болып бөлінеді. Материалдық құндылықтарға табиғи және әлеуметтік игіліктер жатса, рухани құндылықтар адамның сенімі, мұраттары, мәдениеті арқылы көрінеді. Сонымен қатар, құндылықтар әлеуметтік-саяси, моральдық, эстетикалық және діни болып бөлінеді. Мораль – адам мінез-құлқын реттейтін негізгі категориялардың бірі. Неміс философы И. Кант моральды адамның іс-әрекетін анықтайтын басты қағида ретінде қарастырып, оны адамның ішкі заңдылығы деп атаған.

Қазіргі заманда биоэтика мәселелері өзекті болып отыр. Оның ішінде аборт, эвтаназия, клондау, гендік инженерия және ағзаларды трансплантациялау секілді тақырыптар қоғамда қызу талқылануда. Бұл мәселелер адамның өмір сүру құқығы мен ғылыми прогресс арасындағы этикалық шекараны анықтауға бағытталған.

Менің ойымша, құндылықтар – адам өмірінің негізі. Әр қоғамның өзіндік құндылықтары бар, бірақ уақыт өте келе олар өзгеріп отырады. Қазақ мәдениетінде үлкенді құрметтеу, қонақжайлық, отбасылық құндылықтар маңызды орын алса, заманауи әлемде жеке тұлғаның еркіндігі, технологиялық даму сияқты факторлар басымдыққа ие болуда. Құндылықтар адам өмірінің мәнін анықтайды, сондықтан оларды саналы түрде қабылдау өте маңызды.

Адамзаттың тарихы оның биологиялық тіршілік иесінен толыққанды рухани болмысқа айналу үдерісімен тығыз байланысты. Алғашқыда адам тек зерделі тіршілік иесі ретінде пайда болды. Алайда оны нағыз адам ететін – Жоғарғы Рухтың нұры, яғни жан. Жан болмаса, адам тек ақылға ғана сүйенген материалдық тіршілік иесі болып қалар еді. Бірақ рухани өлшем оған жақсылық пен зұлымдықты ажырату қабілетін сыйлады.

Табиғатта тіршілік ету заңдылықтары рационалды эволюция қағидаларына негізделген. Бұл үдерісте күштілер аман қалып, әлсіздер ығыстырылады. Бірақ адамның жаны бар болғандықтан, ол тек табиғи сұрыптауға бағына алмайды. Жан оған жанашырлық, мейірімділік, әділдік сияқты жоғары қасиеттерді дарытады. Егер адам тек материалдық пайданы ғана көздеп өмір сүрсе, онда оның рухани болмысы әлсіреп, шынайы адамдық қасиеттерінен айырылуы мүмкін.

Жан тазалығы адамның ішкі әлемінің тазалығын анықтайды. Адам өз бойындағы жақсылықты көбейту арқылы ғана шынайы кемелдікке жете алады. Нағыз жақсылық ешқандай қайтарым күтпейді, ол шынайы адамгершіліктен туындайды. Бұл қағидат рухани даму жолындағы басты өлшемдердің бірі.

Қоғамның рухани деңгейі жеке тұлғалардың руханилық дәрежесіне байланысты. Егер қоғам тек материалдық құндылықтарды бірінші орынға қойса, онда ол адами құндылықтардан алыстай түседі. Адамның рухани байлығы қоғамның өркендеуіне тікелей әсер етеді. Сондықтан да, рухани даму әрбір адам үшін маңызды мақсат болуы тиіс.

Білім мен иман – рухани кемелденудің негізгі тіректері. Білім адамға дүниені тануға көмектеседі, бірақ тек ақпарат жинақтау жеткіліксіз. Адам алған білімін рухани дамумен ұштастыра білуі керек. Ал иман мен сенім адамның жүрегін тазартатын, оны жоғары мақсаттарға жетелейтін күш болып табылады.

Қорытындылай келе, адам өміріндегі ең маңызды нәрсе – рухани кемелдену. Материалдық жетістіктер қаншалықты маңызды болса да, олар адамның ішкі дүниесін толықтыра алмайды. Адам руханилыққа ұмтылғанда ғана нағыз бақытқа, шынайы адами болмысқа жете алады.

Таңдау жəне еркіндік

Таңдау және еркіндік: мүмкіндіктер мен жауапкершілік

Әр адамның өмірі – таңдау мен еркіндік арасындағы үздіксіз байланыс. Біз күн сайын әртүрлі шешімдер қабылдаймыз: қандай мамандықты таңдаймыз, кіммен қарым-қатынас жасаймыз, қандай құндылықтарды ұстанамыз? Бірақ еркіндік – бұл тек құқық қана емес, сонымен бірге үлкен жауапкершілік.

Мақалада автор таңдау мен еркіндіктің маңызын талқылай отырып, олардың шекаралары бар екенін көрсетеді. Шынында да, әр адам толық еркіндікке ие деп айту қиын. Қоғамның заңдары, моральдық нормалар, мәдени құндылықтар біздің таңдауымызға әсер етеді. Алайда, бұл шектеулер бізді шектемейді, керісінше, өмірімізді ретке келтіруге көмектеседі. Мысалы, егер қоғамда заңдар болмаса, адамдар өз бетінше әрекет етіп, хаос орнар еді.

Екінші жағынан, адам өз өміріне қатысты шешімдерді қабылдау құқығынан айырылмауы керек. Жеке тұлғаның бостандығы оның дамуы үшін маңызды рөл атқарады. Әр адам өзінің таңдауы арқылы жеке жолын қалыптастырады. Мақалада мамандық таңдау мысалы келтірілгендей, біз қоғамның немесе ата-ананың қалауына емес, өз жүрек қалауымызға сай әрекет етуіміз керек.

Сонымен қатар, еркіндік моральмен тығыз байланысты. Егер адам өз еркіндігін басқаларға зиян келтіру үшін пайдаланса, бұл оның жауапсыздығын көрсетеді. Шынайы еркіндік – бұл өз құқығыңды пайдалана отырып, басқа адамдардың да құқығын құрметтеу. Бұл ой мақаладағы екі адамның арасындағы қақтығыс арқылы жақсы көрсетілген.

Менің ойымша, еркіндік пен жауапкершілік қатар жүруі керек. Адам өз таңдауына саналы түрде қарап, оның салдарын түсінуі қажет. Егер әр адам өз еркіндігін ақылмен пайдаланса, қоғам әлдеқайда үйлесімді және әділетті болар еді.

Қорытындылай келе, мақала бізді терең ойға жетелейді. Еркіндік – бұл мүмкіндіктер ғана емес, сонымен қатар әр шешім үшін жауапкершілік. Біз өз өмірімізді өзіміз қалыптастырамыз, бірақ бұл жолда моральдық құндылықтарды, қоғам нормаларын және басқалардың құқықтарын ескеруіміз қажет. Осылайша, шынайы еркіндік – бұл өз таңдауымызды жасап қана қоймай, оның салдарын түсініп, жауап бере білу.

Фрэнсис Фукуяманың “Тарихтың соңы және соңғы адам” атты еңбегі – ХХ ғасырдың аяғында жаһандық саяси ойды дүр сілкіндірген философиялық тұжырым. Автор бұл еңбегінде қырғи-қабақ соғыстың аяқталуы мен коммунистік режимдердің күйреуін “тарихтың соңы” деп атауға болатын жаңа кезеңнің бастауы деп қарастырады. Оның пікірінше, адамзаттың идеологиялық эволюциясы батыстық либералдық демократияның салтанат құруымен аяқталып отыр.

Фукуяма Гегель мен Кожев секілді ойшылдардың идеяларына сүйене отырып, адамзаттың тарихын идеялар мен сана деңгейінде жүретін процесс деп сипаттайды. Ол тарихты тек материалдық мүдделер тұрғысынан емес, ең алдымен идеология мен рухани құндылықтар аясында түсінуді ұсынады. Осы тұрғыдан алғанда, либерализм – теңдік пен бостандыққа негізделген жүйе ретінде адамзаттың ең үздік жетістігі болып табылады.

Алайда Фукуяма тарихтың шын мәнінде тоқтағанын білдірмейді. Ол бұл ұғымды “идеологиялық күрестің аяқталуы” мағынасында қолданады. Яғни, либералдық демократия қазіргі таңда балама бола алатын бірде-бір өміршең идеология қалмағандығымен жеңіске жетті. Бұл жеңіс – тұтынушылық мәдениетінің бүкіл әлемге таралуымен, батыстық өмір салтының үлгіге айналуымен ерекшеленеді.

Дегенмен автор либерализмнің шынайы өмірде толығымен орнықпағанын да мойындайды. Ол либералдық идеяның әлі де болса сананы жаулап алу сатысында екенін атап өтеді. Бұл процесс, әсіресе Азия мемлекеттерінде – Жапония, Оңтүстік Корея, Қытай мен бұрынғы Кеңес Одағында жүріп жатыр. Либералдық экономиканың саяси либерализмге әкелетініне сенімді болғанымен, бұл жолда түрлі кедергілер мен қайшылықтар бар екенін де көрсетеді.

Қорытындылай келе, Фукуяманың “тарихтың соңы” теориясы – бұл адамзаттың даму жолындағы ең жоғарғы кезеңі туралы философиялық ой. Либерализм – ол жай ғана бір саяси жүйе емес, ол адам еркіндігін, теңдігін және сана дамуын мақсат еткен өркениеттік таңдау. Бірақ бұл таңдау түпкілікті ме, әлде болашақта одан да жоғары рухани немесе саяси жүйелер пайда бола ма – бұл уақыт еншісіндегі сұрақ.