Там, где другая галактика 🌌 by

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-02-04 16:16:20 UTC

Кез келген адам күнделікті мәселелерді шешуге қатысты сұрақтарға да, қоршаған ортадағы күрделі сұрақтарға да жауап табуға тырысады. Адам дүниетанымдық мәселелерді туралы үнемі ойланады. Дүниетаным – бұл әлемге, ондағы адамның орнына және оның осы әлемге деген көзқарасына жалпыланған көзқарастар жүйесі болып табылады. Сонымен бірге дүниетаным ұғымына адамның өмірлік ұстанымдарын, мінез құлық принциптері мен құндылықтарын анықтауға негізделген наным сенімдер мен көзқарастары да жатады.

Дүниетанымның жаңа түрі - философиялық дүниетаным. Философиялық дүниетаным мифология мен діннен олардың дүниетанымдық сипатын, әлемнің пайда болуы, оның құрылымы, адамның әлемдегі орны және т. б. туралы сұрақтардың бүкіл жиынтығын қарастырды.

Философия термині грек сөздерінен шыққан филео-махаббат, дос және софия-даналық және даналыққа деген сүйіспеншілікті білдіреді. Ежелгі гректерде даналыққа қатысты махаббат сөзі "білімге деген ұмтылыс, білімге деген шөлдеу" дегенді білдіреді. "Философ" сөзін бірінші болып қолданған Пифагор (б.з. д. 580-500 ж. ж.) ол философияның мәні шындықты іздеуде деп сенді. Бұл пікірді ежелгі грек философы Гераклит те бөлісті (шамамен 520 – б. з. д. 460).

Философияның негізгі бөлімдері: онтология, эпистемология, диалектика, философиялық антропология, әлеуметтік философия, ресми логика, аксиология, этика, эстетика, тарих философиясы.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-02-04 16:21:00 UTC

Автордың ойынша руханилық құбылысы біршама салалармен тығыз байланысты және сол арқылы дамиды. Олардың бірнеше түрін мақалада қарастырылды: білімдік негіз, діни негіз, моральдық негіз, эстетикалық, философиялық және психологиялық негіз. Білімдік негіз адамның толықтай рухани дамуы үшін маңызды болып табылады. Білімдік негізді қалыптастыруда сандық емес, сапалық мағыналарды қарастырған жөн. Осы арқылы ақпарат адамға пайдалы болады.

Екінші негіз – имандық негіз. Жалпы діни және жоғары күштердің болуына, олардың қолдайтынына сенім мен үмітіне, жалпы барлық әлемді сүюі осы имандық негізге жатқызылады. Автор мақалада Қожа Ахмет Яссауидың нақыл сөздерін мысалға ала отырып, өмірді қызық көру үшін емес, күнәға батпай өмір сүруі керек деп негіздейді. Ол үшін адам өз қателіктерінен сабақ ала отырып, оны жөндеуге тырысып өмір сүруі қажет. Келесі бір мысалды Абайдың сөздеріне негіздеп топшылайды. Соның ішінде адам күнәлары туралы ашып айтылады. Маған ұнаған автор сөздерінің бірі – «Адам күнәлары ішіндегі ең зоры және өте жиі кездесетіні - біздің өзге жандарды кіналауға (айыпты болсын,болмасын), жазғыруға бейімділігіміз. Өзімізге деген махаббатымыз (өзімшілдік деңгейіндегі) өзге әлемді жатсынуға дейін әкеліп соққаның байқамай да қаламыз». Шынында да, адам өз өмірінде болып жатқан оқиғалардың өз істерінінің нәтижесі екенін мойындамай, оған өзге жандарды кінәлауға бейім.

Тағы бір рухани құбылыстың тағы бір қатысты салаларының бірі – моральдық негіз. Моральдық негізге адамның адами қасиеттерін білдіретін ұстанымдар жүйесі жатады. Кез келген адам бойында моральдық негіз болар болса, адамдардың барлығы қоғамдық тәртіпті бұзбайтын, бір біріне деген құрметі жоғары тұлға болар еді. Бұл абзацтағы ұнағаны: «Ал адамдар бір-біріне кешірімді, қайырымды болған сайын адамның шынайы келбеті ашылып, мәдениеттер гүлденеріне күмән жоқ». Бұл бөлімдегі қорытынды адам мәні – рухани дамуда. Рухани даму жолында моральдық салада адам бойындағы жақсы қасиеттері ашыла бастайды.

Төртінші негіз – эстетикалық негіз. Осы бөлімді қысқаша сипаттасақ, «Әсемдік – әлемді құтқарады». Бұл жерде адамның жанының, ойының тазалығы мен сұлулығы сөз болып отыр. Барлығы бір бірімен үйлесім тапқанда бәрі әсем көрінеді. Менің ойымша, сұлулықты көре білген адамға сұлулық барлық жерде бар, ол табиғат болсын, ол қоршаған ортадағы кез келген зат болуы мүмкін.

Келесі негіз – философиялық негіз. Жалпы барлық әлемнің мәні осы бөлімде көрініс тапқан.

Сонымен қатар психологиялық негізді қарастыруға болады. Қоғамдағы барлық рухани жағдайдың дамуы психологиялық жағдайдағы өзгерістермен тікелей байланысты.

Жалпы қорытындылап айтқанда, рухани құбылыстар дүниедегі барлық салалармен тікелей байланысты және солар арқылы дамиды.

Жазира Максутова

zhaziramaxutova — 2023-02-04 16:24:38 UTC

zhaziramaxutova — 2023-02-04 16:25:03 UTC

Жазира Максутова

zhaziramaxutova — 2023-02-05 15:12:54 UTC

С.Нұрмұратов "Рухани немесе адамданған әлем" мақаласы бойынша.
Адамның бойындағы әртүрлі түсініктер мен құндылықтар уақыт өте келе қалыптасатын қасиеттер екендігі бәрімізге белгілі. Адам өмірге бірден зерделі, саналы ойларымен келмейді. Адамның бойында ерекше Рух пен жаннын нұрландыратын қасиеттер міндетті түрде қажет. Саналы тіршілік иесі болып қалыптасуы үшін оның бойынан жақсылық, игілік, махаббат, қайырымдылық секілді қаситтер табылуы тиіс. Осы қасиеттер адам бойынан табыла білген кезде оның рухы жоғары, жаны таза адамға айналады. Автордың пікірінше адам жақсылық жасай білуі тиіс. Жақсылық жасаған адам оның қайтарымын күтпей, шын ниетпен жасаса руханилықтың жоғары дәрежесіне жете алады. Расында біреуге жақсылық жасап, оның қайтарымын күтетін болсаң сенің жолың ашық болмайды. Рухы биік адамдар айналасындағы адамдарға түсіністік таныта алатын, шынайы олар үшін қуана алатын болып келеді. Расында адам руханилығынан айырылса, онда эмоция мен сезімнен, ақ ниет пен пәк пейілінен айырылады. Бұл мақалада руханилықтың шыңына жету үшін адамға қажетті 6 негіз бар. Олар: білімдік, имандық, тағылымдық, эстетикалық, философиялық, психологиялық негіздер. Білімдік негіз адамдардың үнемі білім алуы қажет екендігін еске салады. Расында сіздің бүгін мен білемін деп ойлауыңыз, ертеңгі күні сізді қате шешімдер қабылдауға апаруы мүмкін. Білімімізді үнемі шыңдап, жаңа нәрселерді, танып, білуге ұмтылуымыз қажет. Имандық негіз - біздің жан дүниеміздің таза болуын қадағалайды. Адам өз күнәләрін біліп, өзінің нәпсісімен жұмыс жасайтын болса, санасы мен рухани жан дүниесі ұштасар еді. Осы сәтте менің ойыма Сәбит Мұқановтың "Әуелі тазалап ал іштің кірін, болмасын сыртың сұлу, ішің ірің" деген сөздері келді. Расымен біздің ішкі жан дүниеміз таза болса, айналамызда сондай таза болады. Тағылымдық негіз бойынша адам қоғамдық тәртіпті бұзбайтын, басқа жандарды құрметтей білетін тұлғаға айналуы тиіс. Сен өзгені құрметтесең, сені де құрметтейтін болады. Эстетикалық негіз бойынша адамдар әр нәрседен әдемілікті көруі тиіс. Егер біз табиғаттағы сұлулықты, адам бойындағы сұлулықты көре алатын болсақ және оны бағалай білсек руханилықтың жоғары шыңына жете аламыз. Ал философиялық негіз бойынша адам өз өмірінің әр кезеңін, тарихтың әр кезеңін мәдениет пен өркениеттің дамуын толық меңгеруі шарт. Психологиялық негіз бойынша адам өз өмірін қалыптастырушы ретінде физиологиялық тұрғыдан ғана емес психологиялық тұрғыдан да өз қажеттіліктерін қамтамасыз етуі керек. Психология адамның жан дүниесін зерттейтін ғылым болғандықтан, адам жүрек пен жан қалауын, ақылымен дұрыс байланыстыра алса, руханилықтың жоғары дәрежесіне жететіні сөзсіз. Яғни, адам өз өмірінің дұрыс бағытта қалыптасуына тікелей жауапты. Сондықтан, ол өз рухы мен жан дүниесін баланста ұстауы керек.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-02-06 05:30:31 UTC

Философия. Платон. Миф. Пещера платона.
Әдебиет: https://youtu.be/aUixTgX8dxU

Менің ойымша, философия - даналықты танып білуге құштарлық және ол ғаламның заңдылықтарын зерттеулер тырысады. Ол дүниені тұтастай зерттей отырып , адам санасында бар нәрсенің бәрін қамтиды. Философия терминін ең алғаш қолданған Пифагор болып табылады.

Ежелгі философтардың бірі - Платон. Платонның пікірінше, философия бұл - ақиқат. Яғни, өзіңді танудың, сол арқылы шынайы бақытқа жетудің жалғыз жолы. Платонның пікірінше, бүкіл әлемді жаратушы жаратқан. Және адамның жаны өлмейді. Және олардың саны аспан денелерінің санына тең. Жан тәнге қосылған кезде, яғни адам пайда болғанда, оны қорғайтын бір жұлдыз болады. Жан тәннен шыққанда, яғни өлгеннен кейін жан жауапқа тартылады. Өмірде тура жолды ұстанғандар, әділ болғандар - көкке, ал күнәһарлар жер астына түседі. Кейін жан тағы бір денені таңдайды. 3 рет философтың жолын таңдағандар, қайта туылмай, құдайлық тыныштыққа барады. Басқа жандар 15 мың жыл бойы қайта туылып, жер бетінде денелерде өмір сүреді. Бұл дене адам болмауы да мүмкін.

Үңгір туралы миф қоғам мен жоғары күштерге сенудің негізін қамтиды. Мифте үңгір және онда қамалған адамдар болады. Адамдар үңгірде тек алдындағысын және сырттан түскен көлеңкелерді көре алады. Көлеңкелерді көре отырып, олар оның ненің бейнесі екенін анықтай бастайды. Бір күні бір тұтқын босатылып, шынайы әлемге шығарылады. Тұтқын жарық әлемге және өзі көрген көлеңкелердің нағыз бейнесін көріп таңғалады. Қараңғылықтан шыққан тұтқынға жарық әлемге үйренісу оңайға түспейді әрине. Кейін үңгірге қайта оралған тұтқын қасындағы 2 серігіне жарық әлемді түсіндіруге және оларды босатуға тырысады. Бірақ, олар оның сөзіне сенбейді және үңгірден шығуға ұмытылмайды.

Бұл мифтен түсінгенім,  адамдар үңгір ішінде  өмір сүреді.Яғни, бәрі қалай өмір сүреді, солай өмір сүрген тырысады. Сананы ояту, әлемді танып білу оларды қызықтармайды. Өзінің 《зона камфортасында》 қалуға және өзі ақиқат деп білетін және сенетін дүниеде өмір сүруге ұмтылады. Кейбір адамдар әлемді басқа қырынан көреді (үңгірден шыққан адам секілді) және оны басқаларға көрсетуге, көзін ашуға тырысқанымен, көп жағдайда бұл әрекетінен түк шықпайды.

Мысалы, Абайда қара халықтың көзін ашуға, білім алуға шақырғаны секілді, әлемді көрген тұтқында өз серіктерін шақырады. Абай сол кезеңде ақ халықтың ғылым мен мәдениеттен қалыс қалып бара жатқанын, биліктегілер орнатқан ережелерге бағынып, бостандық алуға ұмтылмағанын өлеңге өзінің қара сөздерінде нақты келтірген.

Марат Аяулым

ayaulymmarat — 2023-02-06 18:06:25 UTC

Ең бірінші жалпы Платонның философия туралы ойына тоқталып кетсем, «Философия – шындыққа ұмтылу және құдайлардың адамдарға берген ең жақсы сыйы. Өйткені адам үшін де, құдайлар үшін де шындықты білуден артық ештеңе жоқ деген екен Платон. Платон объективті идеализмнің біртұтас концепциясын жасаған бірінші грек философы болған, оның мәні идеялар әлемі, ұғымдар, ойлар дүниесі заттар әлеміне қатысты болған.
Философияның тұтас бір бағытына атау берген Платон философиясының негізгі бөлігі болып табылған идеялар (эйдос) туралы ілім, екі дүниенің бар болуы: идеялар әлемі (эйдос) және заттар әлемі, немесе формалар. Идеялар (эйдос) заттардың прототиптері, олардың қайнар көздері. Идеялар (эйдос) пішінсіз материядан пайда болған заттардың барлық көптігінің негізінде жатыр. Идеялар барлық нәрсенің қайнар көзі, ал материяның өзі ештеңе жасай алмайды деген болатын. Осы видеода мысалдар келтірілген болатын. Соның бірі, бұрын болмаған бөлмеге кіргеніңізді елестетіп көріңіз. Бөлмеде әртүрлі заттар бар, олардың әрқайсысын атауға болады.Сіз бұл элементті ешқашан көрмесеңіз де, сіз бұл нәрсені сезіммен емес, ақылмен білесіз. Сіз бірден заттың мәнін анықтай аласыз және бұл орындық деп айта аласыз. Бірақ сезімді сипаттамайсыз. Әрбір затта адам танитын болмыс бар. Яғни Платон бұл мәнді «эйдос» немесе «идея» деп атады. Осы мән туралы сол заманда көптеген келіспеушілер болған солардың бірі ретінде Диоген болған. Диоген мен Платонның кездесуінде, Диоген Платонның идеясын келеке еткісі келіп « Я вижу чашу, а вот чашности нет» деген болатын осы мазаққа Платонның жауабы «У тебя есть глаза чтобы видеть чашу, но нет ума, чтобы видеть чашность» деп жауап берген екен.

Абай Мади

abaymadi — 2023-02-06 19:53:24 UTC

Бертран Артур Уильям Рассел - ағылшын математигы, филосовы. Расселдың философиялық эволюциясы өзі жүргізген математикалық логиканың құралдарын зерттеудегі өзгерістерге сәйкес келеді.Ол “логикалық атомизмның” негізін қалаушы.Оның жұмысында математиканың философиялық сұрақтарды дайындау үлкен орын алады.

Бертран Рассел бұл бейнеде философияның не екенін түсіндіреді. Философия дегеніміз не деген сұраққа Рассел, оның пікірінше, философия әлі тануға болмайтын нәрселер туралы ойлаудан тұрады деп жауап берді. Ол сондай-ақ бұл сұраққа әртүрлі философтардың бірдей жауап беруі екіталай дейді. Бұл сұхбатта келесі сұрақ ғылым мен философияның қандай айырмашылықтары бар? Расселдің пікірінше, ғылым - біз білетін нәрсе, ал философия - біз білмейтін нәрсе. Сондықтан білімнің дамуында барлық жаңа сұрақтар философиядан ғылым саласына ауысады. Меніңше, бір нәрсе ашылғанда философия болудан қалып, ғылымға айналады.
Оның ойынша, философияның құндылығы екі жақты, бір жағынан ғылым әлі аша алмайтын, адамзатты қызықтыратын кейбір сұрақтар туралы, ғылым айта алмайтын сұрақтар туралы ойлауға итермелейді. Ал Рассел адамдардың қиялының қазір біз білетіннен асып кеткенін қаламайтынын айтады. Сондықтан шекараны кеңейту философияның бір пайдасы болып табылады. Екінші артықшылығы - біз білеміз деп ойлаған, бірақ іс жүзінде біз білмейтін нәрселер бар екенін көрсету, екінші жағынан, философия болашақта нені білуге болатыны туралы ойлайды. Сұхбатта Рассел грек философиясы туралы, кейінірек расталған көптеген гипотезалар бар екенін айтады. Өйткені олар тірі кезінде тексеруге бағынбаған. Ал мысал ретінде ол атомдық гипотеза туралы айтады. Демокрит материя ұсақ атомдардан тұрады деген гипотеза жасады. Тек екі мың жылдан кейін бұл ғылыми шындық екені белгілі болды. Ал ол үшін бұл жай ғана болжам болды.

Ал менің ойымша философия ол адамзат дамуының қайнарынан бастау алатын ғылым. Ол біздің заманымызға дейінгі мыңжылдықтың басында дүниеге келді. Сол кезден бастап ол үнемі даму үстінде. Адам баласының ой – өрісі кеңейген сайын философия да тереңдей түсті. Философияны дінге жақын, өйткені ол дін сияқты догмаға сүйенеді дейтіндер де бар. Бірақ ол дін емес. Дегенмен, философия нақты фактілерге жүгінеді. Сондықтан философия басқа ғылымдар сияқты қашанда обьективтік факторларға сүйенеді.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-02-07 01:39:45 UTC

Нұрмұратов.С.Е 《Рухани немесе адамданған әлем》

Зерделілік - адам болудың нақты сипаты бола алмайды. Адам эволюциясының жоғары сатысында саналы адам , яғни адамның саналы тіршілік иесі екені дәлелденген. Дегенмен, адамның саналылық сипаты, оның адами қырын ашу үшін жеткіліксіз. Себебі, адамдарда қазіргі таңда таңдау категориялары өзіне тиімді немесе тиімсіз болып бөлінген. Мұнда тиімді нәрсе - зұлымдық пен теріс әрекет болса да, кей адамдар басты орынға тиімділікті қояды.

Менің ойымша, Гобсстың 《Адам адамға қасқыр》 сөзі өте орынды келтірілген. Күнделікті хабарлар мен жаңалықтар адам болмысының қаншалықты зұлымдықтан тұратындығын, кей адамдардың саналы сипатқа ие бола отырып, санадан тыс әрекеттерге баратындығын дәлелдеп отыр. Бұл шектен тыс эгоизм мен дұшпандықтың көрінісі.

Ақиқатты түсіне білу - әр адамның қасиетті борышы. Адамның жақсылық жасауға деген талпынысы оны адам ететін сипатының бірі. Жақсылық жасау - даңғазалануды немесе жақсылықтың қайтарымын күтуді білдірмейді. Біз күнделікті өзіміздің тарапымызға жақсылы, жаманды іс әрекеттерді қабылдап жатамыз. Жамандықты жақсылықпен қайтару арқылы, өзгелерге үлгі болуға және өзіміздің адамшылығымызды сақтап қалуға болады. Адамның өзінің жақсы іс әрекеттерін күнделікті көрсетуі адамның рухани бай екендігін көрсетеді.

Қайырымдылық жасасаң,
Қайырын өзің көресің.

Қоғамның негізгі мәселесі - материалдық, қаржылық табыстылыққа ұмтылуы. Бұл адамзаттың ортақ проблемасы. Адамның материалдық тұрғыдан қажеттілігі шектен тыс деңгейд болғанда, немесе бір сөзбен айтқанда ашкөздік орын алғанда, адамзат экологиялық тұрғыдан зиян кешіп ғана қоймай, көптеген дерттің тарауына әкелуі мүмкін. Табиғаттың заңдылығын бұзудың соңы қандай жағдайға әкелетінін ойлаудың өзі қорқынышты.
Руханилық бірнеше іргелі салалардың тығыз байланысымен бірге дамиды. Олар :білімді негіз, имандық, моральдық, эстетикалық және философиялық, психологиялық. Осы 6 негіз біріккенде ғана, адам толық адам бола алады.

Жазира Максутова

zhaziramaxutova — 2023-02-11 03:59:55 UTC

Рух пен нәпсінің байланысы туралы.
Рух туралы Құранда 21 рет айтылады. Алла Тағала рухтың сырын құпия сақтады. Барша жаратылғандардың бір Жаратушысы бар. Имам ибн Хазым «Фасыл мақал» кітабында былай деген: «Дене жаратылғанда рух пайда болады. Рух денеде орналасқан «гауһар» секілді. Алла Тағала бір нәрсенің болуын қаласа «бол!» дейді, бола қалады». Адам баласының табиғаты мына үш сипаттан құралады:

1) Жануарлық: «ішсем-жесем, ұйықтасам, көбейсем» деген қажеттілігі бар;

2) Періштелік – жарыққа, тазалыққа, жақсылыққа ұмтылған;
3) шайтани – алдау, арбау, қиянат, зорлыққа бейім»...

Негізі, адам баласы туралы сөз қозғалғанда екі басты түсінік: Рух пен Нәпсі ортаға шығады. Түйіндегенде: жоғарыда айтылған жануарлық қалып пен шайтани тілектің қосындысы – «Нәпсі» деп аталады. Нәпсі – «жалған Меннің» мазмұны, оның санасы – өзімшілдік, қатынасы – не пайда іздеу, не қауіп күту...
Адамға бақыт іздетіп, басын тауға да, тасқа да ұрдыратын; ешнәрсеге көңілі толмай тынышыңды алатын, отқа да, суға да салатын; түп Иесін тапқанша тыншымайтын, зар жылатқан сағыныш-ғашықтық – Рухтың сипаты. Адамды алға сүйрейтін, көрінбесті көретін, бардан бар жасаушы –шығармашыл қуат; мекеніңді де, мезгіліңді де менсінбейтін – мәңгілік; дүниені гүл қылуға да, күл қылуға шамасы бар – құдірет; ешкім ешқандай зиян тигізе алмайтын, еркіндігін ешкім де, ешнәрсе де шектей алмайтын – азат; ешкімді жатсынбайтын, емешегі үзіліп сүйіп тұратын, езіліп күйіп тұратын – мейір-махаббат, құлын Қожасына ұқсатып тұрған кереметіңіз – осы Рух, рухтың қасиет-киесі болып табылады.
Сондықтан, адам баласы рухани мықты, рухы биік болуы үшін нәпсісімен жұмыс жасауы керек, Қазіргі таңда әлемде болып жатырған оқкиғаларды ескерсек,адам баласы нәпсінің арбауына еріп, жануардан айырмашылығы жоқ болуда. Жер бетінде адам баласының шектен шығуы дене мен нәпсіге қиындық туғызуда. Бұл Еуропа және басқа да елдердің жаһандануға қарай бет бұруымен тікелей байланысты десек артық айтқандық емес. Жақсы мен жаман бір-бірімен араласып кетуі, технологияның дамуы үлкен нығмет болғанымен адам нәпсісіне көптеген зиян келтіруде. Кейбір елдер қарқындап дамумен қатар жастарының басым көпшілігі араққа, есірткіге, жыныстық қатынасқа, т.б беріліп кеткен.
Дүние әрдайым бір қалыпты күйінде қалмай өзгеріп тұрады. Адам бірде ауырады, бірде денсаулығы жақсарады. Бірде ауқатты бай болса, бірде кедейлікке ұшырайды. Осындай жәйттерді ескере отырып, адам өз нәпсісіне бекем болуы керек. Нәпсімен күресу – дұшпанмен күресуден де ауыр.

Дүниеде өз нәпсісін тыя алмағандар – дін дұшпанын жеңуі қиын деген сөз.
Сондықтан, рух пен нәпсіні тең ұстау үшін адам баласы ақылға жүгінуі керек. Ақыл адамдарды жануарлардан ерекшелейтін дүние. Алла Тағала баршамызға нәпсіге емес, қайырлы ақылға жүгінуді нәсіп етсін.

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-02-11 04:23:45 UTC

Онтология-философияның маңызды салаларының бірі. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, философия өзінің алғашқы күндерінде біз онтология деп атайтын ғылымды дәл бейнелеген. Ол болмысты, оның құрылымын, заңдылықтарын, іргелі принциптерін, мәні мен категорияларын зерттейді, материалдық және материалдық емес арасындағы байланысты түсіндіруге тырысады. Онтология болмыстың формаларын және оның әртүрлі көріністерін зерттейді.
ХХ ғасырдың бірінші жартысының аяғында онтологияның не екенін және ол нені зерттейтінін классикалық түсінудің кейбір кемшіліктері мен шектеулері айқын болды. Пән болмыстың барлық заңдарын жалпылауды талап етті, бірақ сонымен бірге шындықтың жаңа салаларын зерттеу тұрғысынан шектеулі болды. Ол адам тәжірибесінің көптеген түрлерін және танымдық іс-әрекеттің құралдарын елемеді. Онтологияның дамуы жалпы төрт кезеңнен тұрады.
1) Ежелгі дәуір. Ежелгі уақытта философия қазіргі онтологияны еске түсіретін ілім болды. Бірте-бірте оның мүдделерінің ауқымы кеңейіп, болмыс туралы ілім тәуелсіз бағыт ретінде дами бастады. Онтологияның негізін қалаушы Платон болып саналады, оның дамуына Аристотель айтарлықтай үлес қосты. Сол кездегі философтар жауаптарды табиғаттан іздеді, ал олар үшін ең үлкен қызығушылық материалдық және идеалды қатынастар болды.
2) Орта ғасырлар. Орта ғасырларда онтология әмбебаптар деп аталатын кейбір дерексіз заттардың болуына баса назар аударды. Бұл христиан дінінің белсенді таралу кезеңі болғандықтан, онтология негізінен теологиялық мәселелерді шешуге қызмет етті.
3) XVI-XIX ғасырлар. 1606 жылы неміс философы Якоб Лорхард алғаш рет "онтология" терминін сәл өзгеше мағынада қолданды. Кейінірек Рудольф Гоклениус пен Иоганн Клауберг оны өз еңбектерінде жаратылыс туралы ілімге сілтеме жасау үшін қолданды. XVIII ғасырда неміс философы христиан Фон Вольф онтологияны ғылыми білімді зерттейтін ілім ретінде қарастыра отырып, оның мағынасын нығайтты.
4) Қазіргі заман. Онтологияның қазіргі түсінігі ХХ ғасырда қалыптасты. Бұл ілімді орыс-неміс философы Николай Хартман, оның неміс әріптесі Мартин Хайдеггер және басқа да көптеген ғалымдар дамытты. Қазіргі заманның онтологиясында сана мен оның табиғатына қатысты мәселелер шешуші болып табылады.

lauramukhanbediyeva — 2023-02-11 04:36:23 UTC

Топ мүшелері
Қаржы мамандығы, 3 курс студенттері

1. Муханбедиева Лаура
2. Максутова Жазира
3. Қызыр Аружан
4. Марат Аяулым
5. Абай Мәди

lauramukhanbediyeva — 2023-02-11 04:37:22 UTC

Жоба тақырыбы: Қазіргі Қазақстандық жастардың этикалық құндылықтары және трансформациясы

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-02-11 04:41:49 UTC

Онтология-бұл философия жүйесінде оның негізгі компоненттерінің бірі ретінде әрекет ететін болмыс туралы ілім. Философия бөлімі ретінде онтология болмыстың құрылымының негізгі принциптерін, оның басталуын, маңызды формаларын, қасиеттерін және категориялық таралуын зерттейді. Онтологияның пәні-бұл болмыстың немесе болмыстың өзі, оның мазмұны бір нәрсе және ештеңе, мүмкін және мүмкін емес, белгілі және белгісіз, саны мен өлшемі, сапасы, тәртібі мен ақиқаты сияқты категорияларда, сондай-ақ ғарыш, уақыт, қозғалыс, пішіні, қалыптасуы, шығу тегі, ауысуы және басқалары.

"Онтология" терминін алғаш рет Р.Гоклениус және И. Клауберг енгізді, ол оны "метафизика" ұғымына балама ретінде "онтософия" деген атпен қолданды.

Классикалық философияда онтология адамдардың танымы мен ойлауына қарамастан оны сипаттайтын болмыстың жалпы анықтамаларының жиынтығы ретінде әрекет етеді. Онтология адамның әлемдегі позициясын, жеке іс-әрекеттер мен танымның бағытын, жеке ғылымдардың функциялары мен шектеулерін анықтайтын шындықтың бір түрі болып шығады. Бұл типтегі Онтология барлық философиялық және ғылыми білімге үстемдік етеді, екеуін де жалпылауға, категориялар жүйесінде болудың әртүрлі идеяларын біріктіруге үміттенеді. ХІХ ғасырдың ортасына қарай болмыс заңдарын метафизикалық жалпылауды талап ететін, бірақ шындықтың бұрын белгісіз салаларын білуге жабық, ғылыми-танымдық іс-әрекеттің нақты құралдарын қолдана алмайтын, адам тәжірибесінің көптеген формаларын және нақты адамдардың бір-бірімен өзара әрекеттесу схемаларын елемейтін дәстүрлі типтегі онтологияның шектеулілігі жеткілікті айқындықпен анықталды. Классикалық онтология дағдарысы философияда қызметтен болмыс анықтамаларының пайда болуы, осы анықтамалардың әлеуметтік, мәдени, тарихи және басқа жағдайларға тәуелділігі туралы нақты идеялардың жоқтығын ашады. Сондықтан дилемма туындайды: немесе адамның танымы дәстүрлі типтегі онтологиядан бас тартады және одан әрі нақты ғылыми пәндер жиынтығының дамуына, олар жасаған Әдістемеге, олар жасаған шындық суреттеріне негізделген; немесе адам болмысының анықтамалары төңірегінде қалыптасатын, адам тәжірибесінің әлемге проекциясын ескеретін, болмыстың әртүрлі аспектілері мен байланыстарын түсіндіруге негізделген жаңа типтегі онтологияны құру мүмкіндігі қолданылады. Бұл жағдай іс жүзінде онтологияның алғышарттарын, оның әлеуметтік болмыстың мәдени анықталған формаларына тәуелділігін көрсетті. Сондықтан қазіргі классикалық емес философияда онтология деп тұрақты емес мәртебеге ие болу жолдарын түсіндіру түсініледі.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-02-11 10:32:36 UTC

ФИЛОСОФИЯ МЕН МӘДЕНИЕТ ТАРИХЫНДАҒЫ АДАМ
МӘСЕЛЕСІНІҢ КЕЙБІР ҚЫРЛАРЫ

Қазіргі таңда философиядағы шешімі табылмай келе жатқан мәселе рух пен тәннің қатынасы болып табылады. Көптеген мифтерде адамның тәнін тастап кеткен оқиғалар кездесседе, нақты өмірде ешбір адам баласы өз тәнін тастап кете алмайды.
Аристотель адам өмірі игіліктерін 3 топқа жіктеген:
1)сыртқы
2)тәндік
3)жан
Бұл 3 нәрсе бір бірімен байланысты әрекет етуші болып табылады.
Адамның кейбір физиологиялық функциялары жануарларға ұқсас болуы мүмкін болғанымен, айырмашылық бар. Мысалы, жануарлар тек физиологиялық қажеттілікті( тамақ табу, қорғану) секілді қасиеттерге ие болғанымен, оларда зерде , өзін-өзі табуға ұмтылу жоқ.
Және осы шығармада Абайдың 43-нші сөзі келтірілген.

«Адам ұлылығы
екі нәрсе: бірі – тән, бірі – жан. Ол екеуінің орталарында болған нәрселердің қайсысы жибили
(еріксіз болатын тілек), қайсысы кәсіби оны білмек керек. Ішсем-жесем демектің басы
жибили, ұйықтамақ та соған ұқсайды. Аз ба, көп пе, білсем екен, көрсем екен деген арзу
(мақсат, арман), бұлардың да басы – жибили. Ақыл, ғылым – бұлар кәсіби… «құдай тағала өзі
ақыл бермеген соң қайтейік?» демек құдай тағалаға жала жауып өзін құтқармақ болғандығы.
Бұл – ойсыз, өнерсіз надан адамның ісі. Оған құдай тағала көрме, есітпе, көргеніңді ескерме,
есіңе сақтама деп пе? Ойын – күлкімен, ішпек – жемек, ұйықтамақпен, мақтанмен әуре болда,
ішіңдегі қазынаңды жоғалтып алып, хайуан бол, деген жоқ… Жан қуатымен адам хасил
қылған өнерлерді де күнде тексерсең, күнде асады… Әрнешік тән қуатымен сырттан тауып,
сыртта сақтайсыз, оның аты дәулет еді!»

Менің түсінгенім, адамның хайуаннан артықшылығы оның ақыл мен санаға ие болуында. Егер адам білімге, танып білуге, еңбек етуге қызықпаса, тек Абайдың 5 арсыз атаған өсек , өтірік, мақтаншақ, еріншек секілді жаман қасиеттерін өз бойына дарытса , адам рухани әлсіз және ішіндегі қазынасын жоғалтып алады. Қазақта 《кеудемде жаным бар да》, 《шыбын жаным шыққанша》 деген сөздері бәрімізге мәлім. Сол секілді рух туралы рухы мықты, рухты деген сөздеріде батылдықты, бойындағы ерік жігердің күштілігін көрсетеді.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-02-11 10:37:09 UTC

Аристотельдің жан туралы философиясы

Аристотель - . Оның 《Жан туралы трактаты》 бар.Аристотель Платонның жанға деген көзқарасын қайта қарады. Оның көзқарасы бойынша, жан мен тәннің бөлінуі мүмкін емес және мағынасыз әрекет. Аристотель жанды дененің өмірлік принципі және денені қозғаушы құрал ретінде анықталады.
Аристотель жанның 3 қызметке бөледі:
1) өсімдік жан - кез - келген тіршілік иесінде болатын тамақ табу, көбею функцияларын қамтиды;
2)жануар жаны - қимыл қозғалыс, сезімталдықты қамтиды;
3) рационалды - адамға тән ойлау парасаттылық жаны.

Мұндағы түпкі мағына: жоғары деңгейлі жан біріншісіз өмір сүре алмайды, төмен деңгейді жандар жоғары деңгейсіз өмір сүре алмайды.

Аристотель өсімдік пен жануар жанын материалистік тұрғыдан қарастырып өткен. Себебі, олар белгілі бір уақыт өткенде жайылады. Ал ең жоғары рационалды жан идеялды және мәңгілік деп санаған.

Аристотель жанды қозғалатын принцип деп түсінді, бірақ жанның өзі қозғала алмайды деп дәлелдеді. Аристотельдің ойынша, әрбір зат материя мен форманың бірлігі. Барлық табиғат материямен байланысты формалардың жиынтығы. Мысалы, үйге қатысты мәселе кірпіш, ол жасалған бөренелер, ал үйдің мақсаты - жаңбыр мен ыстықтан баспана болу. Дегенмен, Аристотель материясыз формалардың бар екенін мойындайды - бұл материалдық емес энергетикалық ақыл, жоғарғы ақыл. Ол формалардың формасы.Жан тәнді тірі етеді.Жан болмаса, өлік болар еді. Тірі дененің барлық көріністерінің себебі – негізі – жанда; өсу, тыныс алу, сондай-ақ сезіну, ойлау осыған байланысты. Аристотель жанның мүшесі жүрек деп есептейді. Ал оны тасымалдаушы пневма. Пневма - жануарлардың қанында түзіледі.

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-02-12 09:35:34 UTC

Сократ - Абай - Шәкәрім: Адам жайлы сұхбат еңбегі бойынша
Сократ көне заманда өзінің ерекше ойларымен танылған, көп шәкірт тәрбиелеген, философияның дамуына үлес қосқан тарихи тұлға. Сократ адам, адамгершілік туралы өз ойларынан ілім құрап, азаматтық өмір және индивидуалды мораль тақырыптарына сұхбат жүргізді. Сократтың бүгінгі таңда айтылып жүрген ілімдері бізге оның шәкірттері арқылы жетті. Сократ философиянының басты міндеті - адамды тану деп алғашқылардың бірі болып айтты. Оның басты мақсаты адамды өмір сүруге үйрету деп қарастырды. Сократ ерте заманда өмір сүрсе де, білімді жоғары бағалады.
Ол: «кез- келген білім – ізгілік»;

«кез-келген зұлымдық білімсіздіктен туады» деп түсінді. Яғни, адамды ізгілікті ететін - ненің ізгі, ненің зұлымдық екені туралы білім деп таныды.
Расыменде, қазіргі қоғамда көптеген адамдар білімнің жоқтығынан алданып қалу, дұрыс емес әрекеттерге бару секілді дүниелерді жасап жатыр. Егер адам білімі бар болса, жамандық атаулыға жоламас еді. Білім арқылы біздің санамыз дұрыс қалыптасып, өмірге деген көзқарасымыз өзгеретіні сөзсіз. Біз әрқашан білімге құмар болсақ, көрсем, білсем деген ұмтылысымыз болса, өмір сүруіміз де жеңіл болар еді деп есептеймін. Сократтың пікірінше білімнен ізгілік туындайды. Ізгілік ол адамның шын жүректен, арам ойсыз жасайтын әрекеттер жүйесі болып табылады. Менің ойымша қазіргі таңдағы адамдардың әрекеттері бұл түсінікке сәйкес келмейді. Өйткені, қоғамда біреуге шын жаны ашыған адамды кездестіру өте қиын. Ол адам қанша жерден білімді болса да, ізгі ниетін шетке ысырып қойып, бас пайдасын ойлап тұратынына куәгер болып жатырмыз. Сократтың білімді адам - ізгі адам деген пікірімен келісу бүгінде екі талай. Сократтың этикасына тоқталсам:
1. Адамгершілікке, ізгілікке ұмтылыс адамға тумасынан тән. Адам бойындағы осы қасиеттер дамуы үшін оған білім қажет.
2. Жамандық - білімнің таяздығынан. Адам өзінің нені қалайтынын, не жасап жатырған білмеуі де осының нәтижесі деп түсінді.
3. Білім - ізгіліктің алғышарты. Адам өз еркімен жамандық жасамайды, тек ол шын мәнінде ненің ізгі екенін білмеуінен туындайды деп айтқан болатын.
4. Адамгершілігі мол адам - білімі мол адам деп түсінді.
Сократтың осы философиялық ойлары адмды жақсылық пен жамандықты тануына, шынайы ниет пен арам ойларды ажыратуға негіз бола білді. Сократ түсінігінде адам табиғаты - оның жанына, яғни ақыл-ойына барабар болғандықтан, адам табиғатын жетілдіретін нәрсенің, қасиеттің бәрі ізгілікке жатады. Нәтижесінде ізгілік -

адам жаны мен ақыл - ойын жетілдіруге бағытталған таным формасы деген қорытынды туады.
Кейіннен Сократтың осы онтология мәселесінде ойларын Шәкәрім зерттейді. Шәкәрім адамды табиғаттың бір бөлігі, оның тірі элементі деп қабылдады. Сократ өз зерттеуінде ізігілікті алға тартса, Шәкәрім адам табиғаттың керемет жаратылысы болғандықтан, "ар ұғымын" биік санады. Кез - келген адам арлы болса, өзін жаман нәрселерден тия білсе, жамандықтан аулақ болып, жақсылықтың жаршысы болады деп сенді. Ар білімін Шәкәрім - нәпсімен жұмыс жасау үшін қажет деп түсіндіре білді. Ары, ұяты болса адам Сократтың философиясындағыдай ізігілкке жететді деп түсінді. Ар әдетте адами тума әрі түпнұсқа ізгіліктің негізі болса, ал намыс сезімдік күш ретінде сол ішкі арға сай іс-көруге, батыл өмір сүруге талпыну, біртүрлі ішкі белсенділік пен қайрат көрсетуді білдіреді. Ұждан ардың сезімдік күйі.
Қазақта осы "Ар, Намыс, Ұждан" қасиеттерін биік санайды. Балаларын арыңды сақта, намысқа тырыс деп тәрбиелеген қазақ халқы. Мұның астарында, жамандық пен жақсылықты ажырата біл деген ойдың жатқаны бәрімізге мәлім. “Малым – жанымның садағасы, жаным – арымның садағасы” деген қағидадан көрініс тапқан, яғни ар-иманның қадірін білумен айқындалатын намыстың бір түрі адамның адамдық келбетін айқындайтын асыл қасиеті. Адам өз бойындағы ең асыл құндылық иман, ар-ождан қазынасы екенін танып білгеннен кейін, оны қорғау, ұлғайту қамымен ғылым, білім іздеп еңбектенсе ол шын мәніндегі намысты тапқаны күмәнсіз.
Қорытындылай келе, Сократтың да Шәкәрімнің де философиялық ойларын жоққа шығаруға болмайды. Білімді, саналы ұрпақ болып, ізгіліктің бастаушысы бола білейік. Ар-намысты, ұятты сақтап, жамандық пен жақсылықтың ара-жігін ажырата білетін тұлға болып қалыптасу біздің басты міндетіміз деп есептеймін.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-02-13 05:55:47 UTC

Жан - тәнді қозғалысқа келтіруші. Видеода жан өмірдің синонимі ретінде қарастырады. Мысалы, күнделікті өмірде біз барлық заттарды жансыз және жанды деп бөлеміз. Жанды зат деп қозғалысқа келетін жанды денелерді айтамыз. Барлық өзгеріске келетін және қозғалатын денелердің қозғалысына себеп әсер етеді. Ал жансыз заттар жанды денелердің әсерінен қозғалысқа келеді. Мысалы, доп. Доп жансыз зат. Допты лақтыру арқылы жанды дене оны қозғалысқа жібереді.

Марат Аяулым

ayaulymmarat — 2023-02-13 11:54:22 UTC

Күнделікті өмірде, адамдардың көпшілігінде рух әдетте ұйықтайды. Ақыл парасат рухқа серпім береді, ал жан өз денелерін басқарады деген көптеген тұжырымдамалар бар. Жан, рух, ақыл- парасат, мәселелері адам мәселесінің ажырамас бөлігі деген ойдамын. Мысал ретінде, біз желдің бар екендігін білмейміз және ол көзге көрінбейді. Сол сияқты рухты, жанды, ақылды адамдар көрмейді, бірақ оның бар екендігіне күмәнданбайды. Жалпы адам дене, ақыл және рухты шоғырландыратын орталық. Рух менің ойымша адамның жоғарғы қабілеті, өзін-өзін анықтауға мүмкіндік береді. Рух жайлы Платон «рух- бұл бүкіл денеге төгілген жанның ең керемет, ақылға қонымды бөлігі. Сонымен қатар адамның ақыл-ойы әлемдік рухтын бөлігі болып табылады» деген екен. Ал Гегельдің пайымдауы бойынша « Рухты ақыл-ойда жүзеге асырылатын өзін-өзі тану мен санның бірлігі, практикалық және теориялық іс-әрекеттің бірлігі ретінде» деп түсіндірген. Келесі жан ұғымына тоқталып кетсек, жан адамның ішкі әлемін өзгертетін көзқарасты білдіретір ұғым. Жан-адамның сана-сезімінің жиынтығы. Қазақ мәдениетінде бұрыннан келе жаткан идея - жаннын мәңгілігі. Әл-Фараби мен Ибн-Сина, Қожа Ахмет Иассауи, Абай мен Мағжан аталарымыз, жалпы Шығыс ғұламалары бойынша, адамның дүниедегі тіршілік ету мағынасы жанның мәңгілігімен айқындалады. Сонымен, адам неғұрлым дамыған сайын, ақыл-ой жанды ағартады. Негізінде, рух, ақыл, жан мен тәнді басқаруы тиіс. Парасатты адамның ақыл - ойы мен жаны - рухтың көмекшісі болып табылады.

Сана - бұл адамға ғана тән және сөйлеуге байланысты мидың ең жоғарғы функциясы. Негізінде сана ғажап дүние, бүкіл өнер, дін, ғылым, философия барлығы адам санасының нәтижесі деп білеміз.

Марат Аяулым

ayaulymmarat — 2023-02-13 12:47:16 UTC

Философияның алғашқы тарихи формасы, білімі онтология – болмыс туралы ғылым, объекті мен субъектінің шын өмірдегі жиынтығы. Бұл термин грек тілінен аударғанда «өмір сүрушілер» дегенді білдіреді. Онтология деп бірінші философ Аристотель айтқан, сондай-ақ, оның формалары мен құралдарын зерттеген. Алғаш бұл ойдың анықтамасына әр түрлі сөздерді қолданған. Мысалы. «біртұтас», «барша», және т.б. Философияның негізігі сұрағы «дүниенің негізі не?» деген сұраққа жауап іздеумен басталады. Әлемнің сыр-сипатын, дүниенің түп мағынасын, ішкі мәнін, айнала қоршаған ортадағы заттардың, құбылыстар мен процестердің өзара байланысын, олардың дамуы мен өзгеруін, адамзат қоғамының сан түрлі құпияларын танып білу қажеттігі “болмыс” деп аталатын кең мағыналы, терең ауқымды философиялық ұғымның тарихи тұрғыдан қалыптасуының басты себебі болып табылады. Тарихи дамудың әр дәуірінде өмір сүрген ғұламалар мен ойшылдар бұл ұғымды философияның бастапқы негізі деп қараған. Болмыстың философиялық проблема есебіндегі екінші қыры мынаған сияды: табиғат, қоғам, адам, ойлар, идеялар – бәрі тең өмір сүреді, бірақ өмір сүру түрлері әрқилы, сөйте тұра олар бар болуы арқылы шексіз де тұрақты дүниенің тұтас бірлігін құрайды.

Болмыс ұғымына қарсы ұғым – болмыссыздық (бейболмыс). Философияда болмыс ұғымын алғаш рет қолданған Прменид болды, оның түсінігінше «Дүниеде бар нәрсе бар, жоқ нәрсе жоқ». бұл ой өмірлік тәжірбиеге сай клмейді. Бұл дүниеде қозғалмайтын өзермейтін еш нәрсе жоқ. яғни, Парменид бұл дүние нағыз болмыс емес, оған ой елегі арқылы жетуге болады, яғни ойлау мен болмыс бір-біріне тең деген екен.

Болмыстың түрлері туралы проблема философия үшін де өте маңызды. Себебі философияның негізгі мәселесін – ақыл-ойдың болмысқа қатынасы туралы мәселені – түбегейлі шешу үшін болмыстың негізгі түрлерін саралап білу керек. Осы тұрғыдан алғанда болмыстың бір-бірінен айырмашылығы бар, бірақ өзара тығыз байланыста тұрған мынадай негізгі түрлерін ажыратуға болады:

1) заттар (денелер) және процестер болмысы, ол өз кезегінде табиғи заттар мен процестер және адамдар жасаған заттар мен процестер болмысына бөлінеді, өзімен-өзі объективті өмір сүреді;

2) адам болмысы: заттар дүниесіндегі адам болмысына және адамның өзіндік болмысына жіктеледі;

3) рухани (идеялық) болмыс – адам жан дүниесі мен санасы;

4) әлеуметтік болмыс, бұл да өз алдына қоғамдағы және тарихи процестерге жіктеледі.

Абай Мади

abaymadi — 2023-02-13 12:51:57 UTC

Жан туралы алғашқы идеялар алғашқы қоғамда пайда болады. Ежелгі уақытта Платонның жазбаларында рухты түсіну философиядағы жазықтыққа "Эйдос әлемі" түрінде аударылады, ал "заттар әлемі" қазірдің өзінде көшірмесі ретінде түсініледі мәңгілік және өзгермейтін идея.

Адамның рухани әлемі-біртұтас нәрсе. Бұл тұтастық ғасырлар бойы жан деп аталады. Біртұтас білім бола отырып, жанның ішінде функционалды түрде сараланған нәрсе бар. Психикалық құбылыстарға ақыл, ерік, мінез, темперамент, есте сақтау, эмоциялардың ең нәзік әлемі және т. б. адамның рухани әлемі, ең алдымен, біртұтас құбылыс; ол нақты және сонымен бірге нақты емес, өйткені ол көптеген тәуелсіз құрылымдардан тұрады немесе біріктіріледі, айталық, ақыл, ерік, есте сақтау, бастапқы монадалардан және осы әлемнің нақты матасы үздіксіз және бір-бірімен біріктірілген деген мағынада, және тек оның жұмысында бұл біртұтас білім өзін әртүрлі жолдармен көрсетеді-интеллектуалды, эмоционалды, интуитивті, саналы, бейсаналық, мақсатты.

Сонымен, әр адамның жаны-бұл тек жеке құбылыс, ол осы тұлғаның ерекше ерекшеліктерін білдіреді және білдіреді. Бұл әр даралықтың рухани сенімділігін білдіреді. Жанның жеке ерекшелігі, әрине, адамға ортақ қасиеттердің иесі бола отырып, әр түрлі темперамент, мінез, дарындылық өлшемі, бет әлпетінің ерекшелігі, мінез-құлық, адамның күлуі және т.б.
Сана-бұл тек адамдарға ғана тән және сөйлеуге байланысты мидың қызметі, ол шындықты жалпыланған және мақсатты түрде көрсетуден, іс-әрекеттерді алдын-ала психикалық құрудан және олардың нәтижелерін болжаудан, рефлексия арқылы адамның мінез-құлқын ақылға қонымды реттеуден және өзін-өзі басқарудан тұрады .

Тіл арқылы қабылдау мен түсініктерден ұғымдарға көшу жүреді, ұғымдармен жұмыс істеу процесі жүреді. Сөйлеген сөзінде адам өз ойларын, сезімдерін бекітеді және осының арқасында оларды өзінің идеалды объектісінен тыс талдауға ғана емес, ең бастысы оларды жеткізуге мүмкіндік алады. Өз ойлары мен сезімдерін білдіре отырып, адам оларды өзі анық түсінеді: ол өз сөздерінің түсінігін басқаларға сезіну арқылы ғана өзін түсінеді. Олар бекер айтпайды: егер ой пайда болса, оны айту керек, содан кейін ол айқынырақ болады, ал ондағы ақымақтық айқын болады. Тіл мен сана бір. Бұл бірлікте анықтаушы жағы-сана, ойлау: шындықтың көрінісі бола отырып, ол формаларды "мүсіндейді" және оның тілдік болмысының заңдылықтарын белгілейді. Сана мен тәжірибе арқылы тілдің құрылымы, сайып келгенде, өзгертілген түрде болса да, болмыстың құрылымын көрсетеді. Бірақ бірлік-бұл сәйкестік емес: сана шындықты көрсетеді, бірақ тіл оны білдіреді және ойда білдіреді. Сөйлеу-бұл ойлау емес, әйтпесе Л.Фейербах атап өткендей, ең үлкен сөйлеушілер ең үлкен ойшылдар болуы керек еді.

Абай Мади

abaymadi — 2023-02-13 12:52:36 UTC

Онтология - бұл бар нәрсенің қалай жұмыс істейтіні туралы идеялар мен болжамдар жүйесі.

Онтология-болмыс, болмыс туралы ілім. Жаратылыс деген не? Болу деген нені білдіреді? Болмыс деген не? Адам ойлаудың ерекше формаларын қолданады-категориялар - кең ұғымдар, олардың көпшілігі бір-бірімен ашылып, жұптасып қолданылады: болмыс-болмыс, сапа-Сан, мән-құбылыс, мүмкіндік-шындық, бір-көп, қажеттілік-кездейсоқтық, бүтін-бөлік, қозғалыс-тыныштық және т. б.
Онтологияның негізгі мәселелері.
Жоқтық мәселесі-жоқтықты қалай ойлауға болады? Егер болмау болса, онда ол бар ма?
Сана мәселесі-сана қалай пайда болады? Бұл тек адамға ғана тән бе? Кеңістіктік сипаттамалары бар ма? Рухани шындық бар ма, ол материалмен қалай салыстырылады? Бастапқы не?
Бейбітшілік бірлігі мәселесі-барлық әртүрлілік бір болмыс және бір басынан түсіндіріледі? Немесе оқшауланған болмыстың шексіз алуан түрлері бар ма? Бірінші позиция-монизм, екіншісі-плюрализм. Дуализм (рухани және материалдық болмыс бар).
Құдай мәселесі: Құдайдың бар екенін мойындаудағы сұрақтар. Құдай табиғатта бар ма, әлде ол трансцендент пе? Құдай жаратылысты оның үстінен жасайды ма? Құдайдың әлемді жаратуы бір реттік әрекет пе, әлде үздіксіз процесс пе? Жаратушының зұлымдық үшін жауапкершілігі туралы мәселе.
Құдайдың бар екендігінің бес дәлелі.
1. Бірінші қозғалтқыш болуы керек. Себептер тізбегі шексіз болуы мүмкін емес, бірінші себеп болуы керек – Құдай (Аристотель, Лейбниц).
2. Әлемнің барлық заттары кездейсоқ, кездейсоқ қажеттілікке байланысты, яғни.өте қажет жаратылыс – Құдай болуы керек.
3. Заттар әр түрлі кемелдік дәрежелерін ашады, яғни мүлдем кемелді жаратылыс болуы керек-Құдай (Августин).
4. Табиғаттың орындылығын табиғи себептермен түсіндіруге болмайды, әлемді – Құдай (Сократ, Платон) ұйымдастырған табиғаттан тыс ақыл-ойды қабылдау қажет.
Онтологияның негізгі тарихи қалыптасқан ұстанымдары.
Реализм. Шындық таным субъектісінің санасынан тыс және оған тәуелсіз өмір сүреді. Реализмнің полюстері: объективті идеализм және материализм.
Объективті идеализм-идеялар мен заттар объективті түрде шынайы. Бірақ рухани шын мәнінде.
Материализм-жалғыз шындық – материя. Денеден тәуелсіз психикалық құбылыстардың болуын жоққа шығарады. Диалектикалық материализм: объективті материалдық шындық және субъективті рухани шындық. Соңғысы-болмыстың қайталама түрі.
Субъективті идеализм-реализмнің антиподы. Дж. Беркли- "бар болу-қабылдауда болу". Шындық тек жеке тәжірибемен шектеледі.
Феноменология-субъективті идеализмнің шектен тыс реакциясы. Заттар-сана әрекеттері бағытталған сана мазмұнының бөлігі: ойланатын, қабылданатын нәрсе. Сананың бұл бөлігі объективті.
Экзистенциализм - адамның болуы заттардың болуынан керемет. Адам-өз мағынасын сұрайтын, өзін-өзі танитын ("экзистенция"). Заттардың болуы - "қатысу".

Менің ойымша философиялық онтологияның проблемалары болмыстың мәнін, оның семантикалық мағыналарын, болмыстың негізгі түрлерін және олардың арасындағы қатынастарды, болмыстың жалпы қасиеттерін анықтауға дейін азаяды.

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-02-13 16:09:32 UTC

Онтология болмыстың қалыптасуы туралы білім болғандықтан, ең алдымен "Болмыс деген не?" деген сұраққа жауап іздедім. Бұл сұраққа нақты анықтамамен жауап беру мүмкін емес. Керісінше, еуропалық философия бойында пайда болған "болмыс" туралы сұрақтар мен жауаптарды қарастыру арқылы кейбір түсініктерге қол жеткізуге болады - олар көбінесе Сократқа дейінгі кезеңнен бастап "онтология" терминімен біріктіріледі. Мысалы, "болу"дегеніміз не? бір нәрсе "бар" деген нені білдіреді? жалпы "жеу" деген не? неліктен ештеңенің орнына бірдеңе "бар"? болу-бұл бардың қасиеті ме, әлде бар нәрсе ме? және т.б. "болу" - бұл шындық пен болмыстың әртүрлі субъективті және объективті аспектілерін қамтитын өте кең ұғым деп айтуға болады.
Болмыс біздің өмірімізден алынатын нақты мысал десем де болады.
Құдай кез - келген адамды, затты жаратқан кезде осы әлемге пайдалы болатындай етіп жаратады. Әр заттың атқаратын қызметі мен функциялары болады. Адамның болмысы өте жоғары бағаланады. Кейде біз, ол адам болмысынан сондай еді деген сөз тіркестерін жиі естиміз. Яғни, болмыс осы өмірде бар, тұрақты, тәуелсіз, объективті, мәңгілік, шексіз зат. Ол барлық нәрсені қамтиды.
Адамның мәңгілік емес екені хақ. Адам бұл дүниеден өткеннен кейін болмысынан айырылады. Яғни, болмысқа қарама - қарсы түсінік болмау немесе болмыстың болмауы десек болады. Болмыстың болмауы ол әлі туылмаған адамдар, жаратылмаған заттар, бұрын болған, содан кейін қайтыс болған адамдар, заттар, қоғамдар болып табылады.
Адамдарды Құдай жаратқан соң олар өз-өздерін солай қабылдауы тиіс. Яғни, сен өзіңнің денеңдегі, түріңді, бейнеңді қабылдай білуің шарт. Болмысына қарсы шыққан адам Құдайға қарсы шыққан адам деп есептеймін. Адамдардың осы өз болмыстарына қарсы шығуы қазіргі қоғамда орын алып жатырған оқиғалардың нәтижесі болып саналады. Болмысты өзгертпей, тек қана ішкі дүниеңмен жұмыс жасау арқылы адам өзінің ең үздік үлгісі болар еді деп есептеймін. Адам өз болмысын қабылдау үшін, сана, рух, тіл секілді дүниелерді дұрыс бағытта қолдануы керек. Сол кезде болмысы биік, талғамы жоғары тұлға ретінде қалыптасады.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-02-13 18:39:56 UTC

Онтологиядағы негізгі ұғымдардың бірі – болмыс. Болмыс-бұл объективті және тұтас өмірдегі шындықты білдіретін философиялық категория болып табылады. Сондықтан оны ашып талдау маңызды болып табылады.

Болмыс категориясына тоқталар болсам, бұл категория әлемнің философиялық бейнесін жасау кезінде бастапқы, негізгі ұғым ретінде әрекет етеді. "Болу" сөзі философиялық мағынада нені білдіреді деген сұрақ туындауы мүмкін. Жалпы, онда бар болу фактісінің өзі туралы мәлімдеме ғана емес, сонымен бірге біздің оған деген көзқарасымызға қарамастан, шын мәнінде не бар екендігі туралы негіздеме де бар. Бұл ұғымды философияға алғаш енгізген ежелгі грек ойшылы Парменидтің мағынасы жағынан "ақиқат" терминіне жақын сөзді қолданғаны кездейсоқ емес. Содан бері философтар әлемді қалай сезінетінін емес, өзін қалай сезінетінін түсінеді. Осыған байланысты болмыс туралы философиялық түсінік оның күнделікті сөйлеудегі мағынасына ұқсас, өйткені "болу" сөзі біз үшін тек қиялымызда емес, шындықтың өзінде бар нәрсені білдіреді. Осылайша, болмыс-бұл бар нәрсенің жиынтығын білдіретін, оның өмір сүру критерийін білдіретін категория.

Болмыс категориясын кем дегенде өзіне тән үш мағынада түсінуге болады. Біріншіден, болмыс дегеніміз-объективті түрде берілген шындық. Бұл тәсілде болмыс нақты объектілер мен құбылыстардың сипаттамасы ретінде әрекет етеді.

Екіншіден, болмыс болмыс ретінде түсіндіріледі, яғни. әлемде нақты болу. Бұл мағынада болу-бұл объектілер мен құбылыстар оларға тән қасиеттерді көрсететін процесс.

Үшіншіден, болмыс біздің өзгермелі әлемімізге өзімізбен бірлікті сақтауға мүмкіндік беретін негіз ретінде көрінеді. Бұл мағынада болу біздің әлемді оның құрамдас элементтеріне бөлінуіне жол бермейтін тұтастығымен сипаттайды. Болмыс категориясының барлық мағыналары бір-бірімен байланысты, бірақ оларды бөлек қарастыруға болады. Сондықтан философия тарихында олардың қызығушылығын болмыс категориясының үш мағынасының біріне (натурфилософия және субъективті идеализм, "өмір философиясы" және экзистенциализм, гегелия және марксизм) бағыттайтын бағыттар бар.

Болмыстың біршама түрлері бар. Шындық өзінің аспектілерінде әр түрлі, сондықтан болмыстың жалпы категориясы әртүрлі аспектілерде ашылады. Сонымен, тірі табиғат жансыз табиғаттан сапалы түрде ерекшеленеді, ал қоғам жануарлар әлемінен гөрі күрделі. Адамның ішкі әлемін құратын адамның санасы сыртқы әлемге тәуелді оның дене тіршілігінен басқа шындықты білдіреді. Заттар мен құндылықтар шынайы, бірақ әртүрлі жолдармен көрінеді. Сондықтан бөлудің әртүрлі негіздері негіз бола алатын болмыстың жіктелуі болуы керек. Олардың негізінде философтар материалдық және идеалды, табиғат пен қоғамның, мәдениеттің, адамның болмысының, сананың, құндылықтардың және т.б. болмыстың осы түрлерінің көпшілігі әртүрлі философиялық пәндерді зерттеу объектілері болып табылады. Сонымен, қоғамды зерттеу әлеуметтік философиямен, мәдениетті зерттеумен – мәдениет философиясымен, адамды зерттеумен – философиялық антропологиямен, құндылықтарды зерттеумен – аксиологиямен айналысады. Онтологияның өзі үшін әмбебап, позитивті, шындық туралы шынайы білім ретінде идеалды және материалдық болмыс тарихи тұрғыдан үлкен қызығушылық тудырады.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-02-14 04:18:27 UTC

Онтология

Вольтер. Дерексіз философ. Менің ойларымды тоқтату әрекеттерім. Абайдың 《Толық адам》 кітабы

aruzhankyzyr — 2023-02-15 08:22:19 UTC

Онтология болмыс туралы ілім. Осы онтологияның негізі әлеуметтік болмыстан басталады. Вольтердің Дерексіз философ еңбегінде адамды ойландыратын жайттар туралы сөз қозғалады.

Біздің асты қалай қорытамыз немесе жүреміз дегенді білуге құштарлығымыз аз, ал, кейде бізді біз қалайша ойлаймыз дегенді білу құштарлығы баурап алады.

Біздің ойымызға ойлар неге үздіксіз келе береді? Мен бір сәт ойларсыз тыныштықта болуға бірнеше рет әрекет жасап көргенмін. Маған өз ойларымды бір сәт басқару қызық болып көрінетін. Қанша талпынсамда ойларды басқару мүмкін болмады. Мені үнемі ойлар неге келе береді? Неге олар үздіксіз? деген сұрақ мазалайтын. Адам қарны аш кезде тек тамақ туралы және оны табу туралы ойлайды. Физикалық қажеттіліктердің бос орнын толтырмайынша, біз жоғары деңгейде ойлай алмаймыз. Мысалы, аш адам болашақта жер қандай болады? 20 жылдан соң мен кім боламын? - деген секілді сұрақтар қызықтырмауы мүмкін. Вольтердің айтқанындай, тамақты қорытатын бір субтсанция және ойлайтын бір субстанция бар секілді.
Абайдың 《Толық адам》 кітабында адамның болмысы жазылады. Бұл әлеуметтік болмыспен тікелей байланысты. Абай өз шығармасында адам болудың талап тілектерін айта - кете отырып, өскелең ұрпақ қандай болады, қандай тәрбиеде болады деген сұрақтарға жауап іздейді. Абай өмір бойы толық адам бейнесін іздеумен болады. Абайдың ойындағы толық адам - рухани жетілген, кемеліне келген адам. Толық адам – Абайдың армандаған, аңсаған мұрат-мақсаттарының ең биік қол жетпес асқар шыңы. Толық адам ғана нұрлы ақылдың иесі бола алмақ.

«Үш-ақ нәрсе – адамның қасиеті: ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек».

Абай адам баласына қажетті үш нәрсе ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек екенін тереңнен толғап, толық адамға тән қасиетті көрсетеді. Хакім іздеген толық адам осы қасиеттерден туындайтын талапты, еңбекқор, ізгілікті, мейірімді, қанағатшыл, рахымды, тұла бойы толған ар, ұят, пенделіктен қол үзген имандылық жолындағы абзал азамат.

Ақыл, қайрат жүректі теңдей ұста, сонда толық боласың елден бөлек.

Мұхтар Әуезов Абайдың толық адам тіркесін суфизмдік 《камили инсани》 деген, яғни кемелденген адам сөзімен байланыстарған. Адам ешқашан кемелдікке жете алмайды. Мінсіз адам болмайды, дегенмен адам әр кезде адамдығын сақтай отыра әрекет етсе, оның адами болмысы сақталады. Сөзі мен ісі тура адам рухани тыныш болады. Әр адамның болмысы әр түрлі. Әр адам өзінің ішкі менін тауып, рухани тұрғыда бай, әрі, жақсы қасиеттерді бойына сіңіре алса, нағыз адам бола алады. Қоғамдағы алаяқтық пен ұрлықта, қатыгездікте азаяр еді.

ҚЫЗЫР АРУЖАН

aruzhankyzyr — 2023-02-16 20:14:48 UTC

Гносеология туралы

Гноселогия термині грек тілінен шыққан. Ол γνω̃σις (gnosis - білім) және λόγος (logos - оқыту) сөздерінен жасалған. Сонымен, гносеология – білімді зерттеу болып табылады. Гносеология немесе таным туралы ілім – адамның дүниені тану мүмкіндіктерін, танымдық іс-әрекет құрылымын, оның шындыққа қатысындағы білім формаларын, білімнің ақиқаттығы мен сенімділігінің критерийлерін зерттейтін философияның бір саласы. Гнесеология философияның дамуында үлкен рөл атқарған. Осы тұрғыда гносеологиянада екі көзқарас бар:

1) Гносеологиялық оптимизм
Дүниені немесе басқа құбылысты түсіндіруге немесе түсіндіруге болмайтындығына қарамастан, ол туралы білуге болады деп болжайды.Гносеологиялық оптимизм позицияларын Демокрит пен Платон сияқты ойшылдар қорғады.

2)Гносеологиялық пессимизм
Дүниені танудың кез келген мүмкіндігіне күмәнмен қарайды. Гносеология мәселелеріне скептицизм мен агностицизм жатады.

Скептицизм - объективті шындықты тануға күмән келтіреді. Скептицизмнің негізін салушы Пирро (шамамен б.з.б. 360 - 270 ж.) егер біз заттар туралы ештеңе біле алмасақ, онда біз оларды соттаудан аулақ болуымыз керек деп тұжырымдаған. Бізге олай болып көрінетін және басқаша емес, біз мәлімдеме ретінде емес, тек субъективті пікір ретінде көрсетуіміз керек. Скептицизм дүниенің іргелі танымдылығын жоққа шығармайды, бірақ білімнің сенімділігіне күмән келтіреді. Ежелгі грек философиясында Пирроның ықпалымен Платон академиясының скептицизмі (Аркесила, Карнеад), кейінірек скептицизм (секст-эмпирикалық, т.б.) қалыптасты.
Агностицизм - дүниенің мәнін зерттеу мүмкіндігін мүлде жоққа шығарған бағыт. грек тілінен аударғанда agnostos – білімге қол жетімсіз) – бұл ұғымды 1869 жылы ағылшын дарвинист зоологы Томас Хаксли ғылыми айналымға енгізген. Философияда бұл объективті дүниені тану мүмкіндігін және ақиқатқа жету мүмкіндігін жоққа шығаратын ілім; ғылымның рөлін құбылыстарды білумен ғана шектейді. Бұл ілім материалдық жүйелердің мәнін, табиғаттың, қоғам мен адамның заңдылықтарын сенімді білу мүмкіндігін жоққа шығарады. Еуропа философиясындағы агностицизм софистер мектебінің негізін салушылардың бірі Протагордың (б.з.д. 480–410) ілімінен бастау алады

Шәкәрім 3 анық

Бірінші анық

Бірінші анық Жаратушы білімі. Шәкәрім мәселені мұнымен аяқтамайды. Ол Жаратылыстың мазмұны туралы айтқан.

Егер себепсіз бар болған Атом немесе Нұр десек, олар қозғалыста. Ал қозғалыстың өлшеулері бар. Осы ойды ноқталап Шәкәрім: «Өлшеулі нәрсе өзі бар болған емес», дейді. Ол қозғалыстың абсолюттігін айтып отыр. Қозғалыстың себебі – себепсіз себепте, яғни түп Жаратушыда. Ал ол түп себеп өлшене ме? «Өлшеулі нәрсе өзі бар болған емес», дейді Шәкәрім. Олай болса, өлшеусіз нәрсенің бар болғанын қалай білмекпіз. Өлшеусіз нәрсені ғылымда абсолют дейді.

Екінші анық

Жан туралы. Адамзат тарихында жан мәселесімен айналыспаған, пікір айтпаған ғұлама жоқ. Жан туралы айтылған, жазылғандарда есеп жоқ.

Шәкәрім жанды былайша түсіндірген. Әуелі бар болған жан ешқайда жоғалып кетпек емес, ол барлықтың ішінде жүре бермек. Жан әр түрге түсуі мүмкін, бірақ жоғалмайды. Мысалы, дейді ол: «Инстинкт – сезімді жан, сознание – аңғарлық жан. Мысль – ойлайтын жан, ум – ақылды жан дегендей әртүрлі қасиеттері болады»

Үшінші анық

Шәкәрім пайымдауынша, жанның екі өмірдегі азығы ұждан-совесть. Күрделі мәселе. Шәкәрімді тыңдалық, ол «Адамдығы нысап, әділет, мейірім үшеуін қосып айтқанда, мұсылманша ұждан, орысша совесть бар». Ұждан араб сөзі, ол мұсылмандық түсінік. Оның құрылымы ақын айтуынша нысап (қанағат деуге болады – Ғ.Е.), әділет, мейірім. Негізінде бұл жердегі басты ұғым – әділет, қалған екеуі оны айқындаушалыр.

Абай да, Шәкәрімнің өздері де ар деген ұғым қолданады. Ар білімі дегенді Шәкәрім айтқан деп жүрміз. Ұждан деген мұсылмандық түсінік

ҚЫЗЫР АРУЖАН

aruzhankyzyr — 2023-02-18 03:46:24 UTC

Аристотельдің таным теориясы

Аристотель ойлаудың келесі заңдарын шығарды:

Қарама-қайшылық заңы : егер екі пікір қарама-қарсы болса, олардың тек біреуі ғана ақиқат
Эксклюзивті орта заңы: ұсыныс пен оны теріске шығарудың ақиқат болуы мүмкін емес
Сәйкестік заңы: бір нәрсені ойламасаң, ештеңені ойлау мүмкін емес
Тыйым салу заңы: бір нәрсе бір уақытта болуы және болмауы мүмкін
Терістеу заңы: бір уақытта бір нәрсені растау және теріске шығару мүмкін емес

Аристотель білімді дамушы процесс ретінде қарастырады. Және ол ғылыми білімді барлық білімнің биік шыңы деп атады. Аристотельдің пікірінше, білім жолы келесі қадамдардан тұрады:
1) Тәжірибенің негізі сезімде, есте сақтауда және әдеттерде. Кез келген білім сезімдерден басталады: бұл олардың материясынсыз сезімдік қабылданатын объектілердің формасын алуға қабілетті; себеп жалпыны жекеден көреді.Сезімдік қабылдау адам танымының негізі болып табылады, өйткені «сезімі жоқ болмыс ештеңені үйренбейді және ештеңе түсінбейді»
2)Танымдық процестің екінші кезеңі – сезімдік қабылдаулардың жинақталуының және олардың жадта сақталуының нәтижесі болып табылатын тәжірибе . «Адам есте сақтау арқылы тәжірибе жинақтайды; дәлірек айтқанда, бір тақырыптың көптеген естеліктері бір тәжірибенің мағынасына ие болады»
3)Білімге көтерілудің үшінші кезеңі – білімнің ерекше түрі болып табылатын « өнер ». Бұл форма дәстүрлі мағынада өнер емес және тәжірибе негізінде туындайды, өйткені «өнер тәжірибе арқылы алынған ойлар негізінде ұқсас объектілерге бір жалпы көзқарас қалыптасқан кезде пайда болады»
4)Білімнің төртінші сатысы – ғылыми білім саласы. Ғылым «өнер» сияқты «адамдарда тәжірибе арқылы пайда болады». Аристотельдің идеялары бойынша «ғылым – жалпы және қажеттілікпен бар нәрсенің көрінісі , ал «даналық ғылымдардың ең дәлдігі» . Ойшыл үшін философия – даналық, даналық – «ғылыми білім де, табиғаты жағынан ең құнды нәрселерді ақылмен түсіну.

https://neuronus.com/novosti-nauki/1596-vy-uvereny-chto-nash-mir-suschestvuet-solipsizm-ili-igry-razuma-za-granju-realnosti.html

Ғаламдық жалғыздық формуласы - Солипсизм медицинада

ҚЫЗЫР АРУЖАН

aruzhankyzyr — 2023-02-18 04:27:13 UTC

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-02-19 06:38:55 UTC

Гносеология туралы түсінік
Адамзат үшін маңызды басымдықтардың бірі әрқашан қоршаған әлемді білу, болып жатқан құбылыстарды түсіндіру, табиғат заңдылықтарын табу және оларды өз пайдасына пайдалану жолдарын табу болды. Ежелгі заманнан бері философтар мен ойшылдар танымның қалай жұмыс істейтінін, адамның шындықты адасудан қалай ажырататынын және біреуін екіншісінен қалай ажыратуға болатынын түсінгісі келді. Осылайша гносеология пайда болды-танымды зерттейтін ғылым. Бүгін біз оның нені білдіретіні, нені зерттейтіні, құрылымы қандай және ол қандай принциптерді қолданатыны туралы сөйлесетін боламыз. Гноселогияның негізгі міндеті-танымдық іс-әрекеттің қалай жұмыс істейтінін, оның қандай мүмкіндіктері бар екенін және қандай шектеулермен шектелетінін, шындық пен сенімділіктің қандай критерийлерін қолданатынын зерттеу. Оны зерттеудің негізгі пәні-ғылыми білім. Гноселогия ғылыми білімнің ерекшелігін, оның қарапайым білімнен айырмашылығын, оның түрлерінің әртүрлілігін және олардың арасындағы байланысты зерттейді.
Гноселогияның пайда болу және даму тарихына тоқтала кетсем:
1) Бұл ілімді таным процестеріне қызығушылық танытқан ежелгі философтар құрып, дамыта бастады. Нақтырақ айтсақ, олар шындық пен адасушылықтың арақатынасын, сондай-ақ біреуін екіншісінен ажырату жолдарын зерттеді. Бұл тақырыпты қозғаған алғашқы зерттеушілердің бірі - "ақиқат" және "пікір"ұғымдарын ажыратқан Элей Парменид (б.з. д. 540-470).
2) Сократ (б.з. д. 469-399) майевтиканы жасаушы болып саналады – дәйекті сұрақтар мен сынақтар арқылы белгілі шындықты ашудың алғашқы әдістерінің бірі. Аристотель (б.з. д. 384-322) аналитиканы жасаушы болып саналады – логика заңдарын қолдана отырып, дәйекті пайымдауға негізделген таным әдісі.
3) Гноселогияның дамуының тағы бір кезеңі 17-18 ғасырларда – Жаңа заман философиясының кезеңінде болды. Фрэнсис Бэкон (1561-1626), Рене Декарт (1596-1650), Готфрид Лейбниц (1646-1716) және Дэвид Юнг (1711-1776) сияқты ғалымдар айтарлықтай үлес қосты. Рене Декарттың пікірінше, адамның ақыл-ойы кез-келген білім саласында толық сенімділікке жету жолында шектелмейді.
4) Неміс философиясының классиктері, атап айтқанда, "гноселогия" терминінің авторлығына ие Иммануил Кант (1724-1804) білім теориясының дамуына айтарлықтай үлес қосты. Ол ілімнің негізгі сұрағына жауап білімнің үш элементін зерттеу арқылы алынуы мүмкін деп тұжырымдады: сезім, ақыл және ақыл.
Гноселогия бағыттары
Гноселогияның не екенін жақсы түсіну үшін оның негізгі бағыттарын түсіну керек. Бұл бағыттар бастапқыда біздің санамызға енген танымдық іс-әрекеттің механизмдерімен анықталады:
1) интуиция (иррационалды механизм);
2) ақыл (ұтымды);
3) инстинкт (эмпирикалық);
4) сенсорлық таным (субъективті сезімдерге негізделген сенсорлық тәжірибе).
Қорытындылай келе, гносеология-танымды, оның құрылымын және оның жұмыс істеу ерекшеліктерін зерттейтін философиялық пән. Ол бір кездері философияның бір саласы ғана болған, бүгінде ол әдістеме, психология, логика және т.б. сияқты көптеген басқа ғылыми пәндермен тығыз байланысты тәуелсіз ілім. Қазіргі ғылыми әлемдегі гноселогияның міндеті-барлық ғылымдардың тұтастығы мен объективтілігін бақылау болып табылады.

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-02-19 07:01:55 UTC

Иммануил Кант: "Что такое просвещение?" эссесі бойынша талдау.
Кант ағартушылықтың не екенін қарапайым түсіндіруден бастайды: өзін-өзі таныған жетілмегендіктің немесе ересектік жасқа жетпеген кездегі бұғауларды алып тастау қажет дейді. Одан кейін ол жетілмегендікке дәлірек анықтама береді: түсінген нәрсені қабылдау және оны басқалардың көмегінсіз пайдалана алмау. Осы жерден сұрақ туындайды: неліктен адамдар басқаларға олар үшін үйренгендерін түсінуді ескере отырып, олар үшін шешім қабылдауға мүмкіндік беру арқылы білімсіз қалуды таңдайды. Кант үшін түсініктеме қарапайым: ерлер мен әйелдердің көпшілігі жалқау және қорқады. Оның түсінігінде дүние үш топқа бөлінеді:
1) аздаған ағартушылықпен айналысатындар;
2) Ғұламалар оларды бақылауға билік пен өкілеттік берген қамқоршылар;
3) Қорқыныш пен жалқаулықты пайдаланып, қамқоршылары хайуанға ұқсайтын, білімсіздер. (Қамқорлардың нұрлы да, нұрсыз да болуы мүмкін екенін ұмытпаңыз).
Қамқоршылардың ағартылмағандарға қатысты билігіне күшпен емес, мәжбүрлеу арқылы қол жеткізіледі. Бұқараның оларды ұстануы үшін қысым жасайтын жағдайларды қажет етпейтін ережелер, заңдар, конвенциялар, дәстүрлер, нанымдар мен мінез-құлық принциптері өзін-өзі орындайтын пайғамбарлықты тудырады.
Кант ағарту үшін бір ғана нәрсе қажет дейді: ақыл-ойды барлық мәселелерде пайдалану еркіндігі. Бұл жерде ол "ғалымның" метафорасын келтіреді, ол адам басқаларға қауіп төндіретін мінез-құлыққа айналмаса, ағартылмаған ойларға қарсы көпшілік алдында сөйлеу үшін ақыл-ойды қолдана алатын жағдайларды білдіреді. Мысалы, егер сарбаз қызметте болған кезде бұйрыққа бағынбаса және бұйрыққа бағынудан бас тарту басқа адамдардың өміріне әсер ететін жағдайда оның ағартушылық көзқарас ретіндегі мәртебесіне қарсы болса, онда бұл ғалымның қоғам үшін мінез-құлқы болмайды. Мұндай жеке істерде дауласу емес, бағыну керек. Алайда, мұндай салдар болмаған кезде, Кант әркімнің тек құқығы ғана емес, сонымен бірге бұйрыққа соқыр бағынбай, өз көзқарасын дәлелдей отырып, ағартылмаған қоғамдастық үшін ғалым ретінде әрекет етуге міндетті деп санайды. Кант әртүрлі нақты мысалдар арқылы жеке және қоғамдық міндеттер арасындағы негізгі айырмашылықты көрсетеді.
Содан кейін Кант рухани тұлғалар қоғамы мінез-құлықты болашақта білім алу жағдайында өзгертуге жатпайтын тәртіптің шарттық ережесімен негізді түрде байланыстыра ала ма деген риторикалық сұрақ қояды. Кант мұндай жағдай жарамсыз болар еді деп жауап береді, өйткені бұл болашақ ұрпақтың Мәңгілік қамқоршылықты құру мақсатында бұрыннан келе жатқан ескірген және архаикалық байланыстармен мәңгі байланыста болатын ағартылған ойды қолдану мүмкіндігін жоққа шығару жоспары.
Осыдан Кант монархтың өз халқы үшін өзі жарияламайтын жарлықтар шығаруға құқығы жоқ деп тұжырымдайды, бұл көшбасшының билігі тек халық бере алатын және одан алып тастамайтын билік деп тұжырымдайды. Содан кейін ол ағартылған дәуірде өмір сүретін ағартушы монархтан біз ағартылған дәуірде өмір сүріп жатырмыз ба деген сұрақ қоймас бұрын күтілетін өкілеттіктер мен міндеттерді түсіндіреді. Оның жауабы "біз шынымен де ағартушылық дәуірде өмір сүріп жатырмыз" деген ескертумен "жоқ"екендігі таңқаларлық болуы мүмкін. Кант ағартушылық жағынан әлі де көп нәрсе жетіспейтінін түсіндіреді, бірақ барлық белгілер сол кездегі ағартушы монарх, Пруссия королі Фредерик II бейнелейтін ағартушылыққа қарай алға жылжуды көрсетеді.
Өзінің атымен ағарту дәуіріне қарай алға жылжу символының идеалын анықтай отырып, Кант абстракцияны атаусыз князь түрінде ұсынады, ол оған ағартушылық көшбасшылыққа әкелетін нәрсенің үлгісі болады: әрбір азаматтың "өзінің ресми міндеттеріне нұқсан келтірместен"қоғам қайраткері ретіндегі рөлінде әрекет ету еркіндігі. Кант бір уақытта Фредерикке нәзік жағымпазданып, оны ағартушылық биліктің одан да үлкен көріністеріне айлакерлікпен итермелейтін сияқты, бірде-бір мемлекет басшысы өзінің патшасын осы типтегі монархтың "жарқын мысалы" ретінде көрсетпес бұрын, оның субъектілері қолданыстағы заңдарды жақсарту үшін ақыл-ойды пайдаланады деп қорықпауы керек деп тұжырымдайды.
Эссе Канттың ағартушылыққа деген ұмтылысын жоққа шығаратын адамдарды айыптауымен аяқталады, осылайша олар барлығының ағартушылығына теріс әсер етеді. Шынында да, ағартушылық адамның шегінен шығады; іс-әрекет бостандығы ағартушылыққа қол жеткізумен экспоненциалды түрде өседі. Оған қол жеткізген кезде, ол адамды танымсыз ұстайтын қорқынышсыз әрекет ету еркіндігінде ойнайды. Қорытындылай келе, Канттың білім туралы түсінігінің бүгінде өте актуалды екеніне көз жеткізе аламыз. Қазіргі таңда білімді адам еш жерде елеусіз қалмайды. Адамдар білімді болған сайын, олардың бұл дүниеге деген көзқарасы өзгеріп, жаңа ойларды қалыптастыруға деген мүмкіндігі жоғары болмақ.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-02-20 12:57:03 UTC

Бертран Рассел "Во что я верю" мақаласы бойынша талдау
Кітаптың бірінші басылымының алғысөзінде Рассел былай деп жазды: "Мен адамның ғаламдағы орны туралы және оның адам істеріндегі әл-ауқатына қаншалықты қол жеткізе алатындығы туралы ойлауға тырыстым, біз көріп отырғанымыздай, бақытқа ықпал ететін күштер мен бақытсыздыққа ықпал ететін күштер бар. Біз қайсысы басым болатынын білмейміз, бірақ ақылмен әрекет ету үшін олар туралы білуіміз керек".

Жалпы мақал үлкен 5 тақырыпты қамтиды. Олар:

1. Табиғат және адам

2. Жақсы өмір

3. Моральдық ережелер

4. Құтқару: жеке және әлеуметтік

5. Ғылым және бақыт

1920 жылдары Расселдің жазбаларында дінге сын қатал бола бастады. Логика арқылы ол Томас Аквинский, и. Кант және қазіргі теологтар келтірген Құдайдың бар екендігінің дәлелдерін жоққа шығарады ("Почему я не христанин", 1927). "Во что я верю" (1925) мақаласы Нью-Йорктегі сот процесіне себеп болды, себебі, діни қызметкерлер автордың жазғанын азғындық деп санады, өйткені онда христиандық ілімді күнә мен құтқару тұжырымдамасымен сынға алды. Онда Рассел қорқыныш, бос әурешілік пен жеккөрушілікке негізделген діни сананың психологиялық негіздемесін береді.

Болашақта Рассел діннің адамның ақыл-ой қабілетіне, адамгершілікке зиянды әсері тақырыбын дамытады, өйткені шіркеу қатыгездік пен надандыққа санкция береді, бақыт пен азапты жеңілдетуге кедергі келтіреді деп жазды. Расселдің пікірінше, рационалды білім мен теология арасындағы қайшылықты жою эмпирикалық ғылым болмай, әлемді сол қалпында қабылдауға және ол туралы білімімізді кеңейтуге қабілетті философия болуы керек ("История западной философии", 1945).

Расселдің дінге деген көзқарасын бағалауда көптеген зерттеушілер оның атеист болғанына келіседі. 1948 жылы, Рассел иезуит әкесі Ф. Коплстонмен сұхбаттасушының сұрағына: "Айтыңызшы, сіздің ұстанымыңыз агностицизм ме, әлде атеизм ме?" деген сұраққа, "Менің ұстанымым-агностикалық ұстаным" деп жауап береді. Сонымен қатар, Рассел атеисттің нақты философиялық сеніміне ие болды: "Біз Құдайға сенбейміз, бірақ біз адамзаттың артықшылығына сенеміз. Біз ақыретке сенбейміз, бірақ игі істер арқылы өлместікке сенеміз" дейді. Қалай болғанда да, ол өзін еркін ойлаушы, агностик немесе атеист деп атады, православтардың аузындағы екіжүзділікті айыптауда әрқашан дәйекті болды.

Абай Мади

abaymadi — 2023-02-20 19:01:17 UTC

Эпистемология (таным теориясы) - бір
танымның табиғаты мен мәні, таным мазмұны, таным формасы, таным әдістері, оның шарттары мен критерийлері, білімнің өмір сүру және даму формалары сияқты мәселелерді зерттейтін философияның бөлімі.
Таным мазмұны таным диалектикасын зерттеумен айналысады - сенсорлық және рационалды, құбылыстан мәнге, бірінші ретті мәннен екінші ретті мәнге көшу және т.б., нақты және абстрактілі бірлік, әлеуметтік-мәдени факторлардың таным процесін анықтау.
Таным формасы-логикалық құрылым
ойлау, логикалық заңдардың ойлаудың логикалық дұрыстығымен байланысы, ойлаудың категориялық құрылымы, таным және тіл.
Таным әдістері-бұл әдістің теориямен, әдіснамамен байланысы, әдістерді бағыну және үйлестіру дәрежесі бойынша жіктеу.
Оның шарттары мен критерийлерімен ол ақиқаттың біліммен арақатынасы, абсолютті және салыстырмалы ақиқаттың арақатынасы, ақиқаттың нақтылығы мен әртүрлілігі, оның критерийлерімен ұсынылған.
Білімнің өмір сүру және даму формалары-ғылыми фактілер, проблема мен гипотезаның мәні, дәлелдеу принциптері және теорияның мәні.
Таным проблемасына екі негізгі тәсіл белгілі:
1. Гносеолгиялық оптимизм-болжайды,
бір немесе басқа құбылысты түсіндіруге бола ма, жоқ па, әлемді білуге болады.
Бұл ұстаным барлық материалистерге және кейбір дәйекті идеалистерге тән, олардың таным әдістеріндегі айырмашылықтарға қарамастан.
Танымның негізі-сананың бар объектіні көбейту немесе бейнелеу, толықтығы мен дәлдігі.
Таным теориясының негізгі алғышарттарына диалектикалық материализмге мыналар жатады:
* сыртта орналасқан, бірақ объективті таным көзі;
* "құбылыс" және "өзіндегі нәрсе" ұғымдарының түбегейлі айырмашылығы жоқ, бірақ танымның айырмашылығы бар және әлі жоқ таным;
таным-шындықты өзгертуге негізделген білімді тереңдету мен өзгертудің үздіксіз процесі.
2.Гносеолгиялық пессимизм-әлемді танудың кез-келген мүмкіндігіне күмәндану қажеттілігін болжайды.
Эпистемологиялық пессимизмнің түрлеріне мыналар:
* скептицизм-объективті білім алу мүмкіндігіне күмән келтірген эпистемологияның бағыты
шындық. Бұл бағытты Секст Эмпирик пен Диоген ұстанды.
Философиялық скептицизм күмән білім принципіне айналады, мұндай көзқарас Дэвид Юмға тән;
* агностицизм-бұл ағым мүмкіндік толығымен жоққа шығарылды И. Кант айтқандай, әлемнің мәнін сенімді түрде зерттеңіз. Таным көзі сыртқы әлем болды, оның мәнін білу мүмкін емес.
Кез-келген зат "өз ішіндегі нәрсе"деп аталады. Адам тек құбылыстарды біледі, тек туа біткен априорлық формаларды - кеңістікті, уақытты, ақыл-ой категориясын қолдана отырып, сезім тәжірибесі де ұйымдастырылады.
ХІХ-ХХ ғасырдың басында гностицизмнің бір түрі - конвенционализм қалыптасты. Бұл ғылыми теориялар мен ұғымдар нақты объективті әлемнің көрінісі емес, ғалымдар келісімінің өнімі болып табылатын тұжырымдаманы білдіреді.
Бүгінгі таңда эпистемология-бұл білім пәні болып табылатын жалғыз бағыт емес.
Эпистемология мәселелеріне сүйене отырып, олар мыналарды алды таныммен айналысатын ғылыми бағыттардың басталуы-танымдық психология, логика, Ғылым тарихы, ғылымтану, әлеуметтану, әдістеме және т.б.
Қазіргі эпистемология өзінің дамуын жалғастыруда, "ынтымақтастық ережесін" және басқалармен синтездеуді уағыздайды.Ғалымдардың пікірінше, бүгінгі таңда әлеуметтік тұтастықты қалыптастыру процесі барған сайын айқын көрінеді, бүкіл адамзат үшін ортақ ойлау стилінің негізі қалануда. Мұндай жалпыадамзаттық ойлаудың құрылымында жетекші диалектика орын алады.

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-02-20 19:22:58 UTC

Интуиция.
Интуиция – адамның лезде және ешқандай көзге көрінетін дәлелдерсіз өз сұрақтарына жауап алу, не болып жатқанын түсіну және шешім қабылдау қабілеті. Басқаша айтқанда, интуиция - біз бір жерден біз біле алмайтын нәрсені білетінімізді түсінуіміз. Гноселогияның бір бағыты ретінде осы интуиция қарастырылады. Интуиция туралы бірнеше ғалымдар өз пікірлерін білдірген болатын. Олардың қатарында Декарт, Кант, Бергсон бар.
Декарттың пікірінше, интуиция бұл "түсінікті және мұқият ақыл-ойды түсіну, соншалықты жеңіл және айқын, сондықтан біз не айтқымыз келетініне күмән жоқ". Бұл өте қарапайым нәрсеге бағытталған психикалық көзқарас; айқын нәрсені мойындау. "Осылайша, әркім өзінің бар екенін, Үшбұрыш тек үш сызықпен, ал доп жалғыз бетпен шектелген деп ойлай алады".
Канттың пікірінше, интуиция-бұл танымның белгілі бір объектімен тікелей байланыстыру тәсілі; біз объектіні берілген деп қабылдайтын нәрсе. Бірақ адамның интеллектуалды да, шығармашылық интуициясы да жоқ. Оның түйсігі сезімтал және пассивті, ол сезімталдықтың сезімталдығы, ал оның таза формалары-кеңістік пен уақыт.
Бергсонның айтуы бойынша, интуиция ең алдымен шынайы проблемалар мен шынайы айырмашылықтарды анықтауға мүмкіндік беретін әдіс болып табылады. Интуитивті ойлау дегеніміз-ұзақтығы мен қозғалысы туралы ойлау. Яғни, Бергсонның зерттеуі бойынша интуиция адамның ойлауына тікелей бағытталады.
Бүгінде адамдардың интуициямен жұмыс жасауы және оған сенуі өте маңызды. Сондықтан, интуицияның қаншалықты дамығанын анықтау мақсатында төмендегі сілтемеге өтіп, тест сұрақтарына жауап беріп, интуиция деңгейіңізді бірге анықтайық!

Марат Аяулым

ayaulymmarat — 2023-02-20 19:35:42 UTC

"Біз әлемді танимыз ба?" бұл философия алғашқы қадамдарын жасаған ежелгі дәуірде пайда болған дәстүрлі сұрақ.

Гносеология бұл сұрақ көптеген басқа сұрақтар ретінде қарастырылады. Мысалы, біздің айналамыздағы әлем туралы ойларымыз осы әлемге қалай қарайды? Біздің ойлауымыз нақты әлемді тани ала ма? Біз нақты әлем туралы идеяларымыз бен түсініктерімізде шындықтың шынайы көрінісін жасай аламыз ба? Бұл сұрақтарға жауаптар объектілерді, процестерді, жағдайларды білудің күрделілігін, олардың сыртқы жағының ғана емес, ішкі жағының да болуын болжайды. Сондықтан мәселе емес, объектілерді, олардың мәні мен мәнінің көріністерін сенімді түрде білуге бола ма деген сұрақ туындайды.

Сонымен, агностицизм (грек тілінен agnostos - танымға қол жетімді емес) - объективті әлемді тану мүмкіндігін және шындыққа қол жеткізуді жоққа шығаратын философиялық ілім болып табылады.

Философияда агностицизмнің болуы білімнің күрделі құбылыс екенін, оның арнайы философиялық ойлауға лайық екенін екенін көрсетеді.

Дэвид Юм (1711-1776) ағылшын философы, субъективті идеалист, скептик, болып табылады.Оның скепсисі-бұл таным процесінде ақылдың рөліне күмән. Оның пайымдауынша, білімнің көпшілігін адамдар ойлау процестерін қоспай-ақ тәжірибе мен әдетке сүйене отырып алады.

Осы орайда, Юм білімде біз тәжірибеге сүйенуіміз керек дейді.

· Тәжірибе - бұл біздің қабылдауымыз. Олар бірінен соң бірі жүреді. Біз бұл ұстанымды жазамыз және өз санамызда қабылдаулар арасында себеп-салдарлық байланыстар орнатамыз. Бұл байланыстар субъективті және біз олардың шынымен орын алатынына кепілдік бере алмаймыз. Біздің танымымыз тек құбылыс саласында болуы мүмкін, бірақ мәні бойынша емес.

· Бізге тек құбылыстар беріледі, бірақ мәні бізден жасырылған, ол бізге ешқандай тәжірибеде берілмейді.

Мысалы, егер біз биллиардтық допты итеріп жіберсек, ол домалап, басқа допты итеріп жіберді. Соңғысының қозғалысының себебі бірінші доптың соққысы болады. Бірақ шын мәнінде бұл мүлдем дұрыс емес. Доптың қозғалысының себебі соққы кезінде пайда болатын күш (энергия) болады, бірақ ол бізге берілмейді, дейді Юм. Күштерді, энергияны білу болып жатқан процестердің мәнін білу болар еді, бірақ бұл білім бізге негізінен қол жетімді емес. Бұл юмның агностицизмі болып табылады.

Осы жерден менің ойымша Юм білімнің абсолютті мүмкін еместігі деген жалған әсер пайда болады, бірақ бұл мүлдем дұрыс емес. Біз сананың мазмұнын білеміз, яғни санадағы дүние белгілі. Яғни, біз санамыздағы дүниені білеміз, бірақ дүниенің мәнін ешқашан біле алмаймыз, тек құбылыстарды ғана біле аламыз. Юм теориясындағы себепті байланыстар біздің әдетіміздің нәтижесі. Адам - бұл қабылдаулар жиынтығы.

aruzhankyzyr — 2023-02-21 04:02:53 UTC

ҚЫЗЫР АРУЖАН

aruzhankyzyr — 2023-02-23 08:28:03 UTC

Қара сөздер (32-қара сөз)

Білім-ғылым үйренбекке талап қылушыларға әуелі білмек керек. Талаптың өзінің біраз шарттары бар. Оларды білмек керек, білмей іздегенмен табылмас.

Әуелі - білім-ғылым табылса, ондай-мұндай іске жаратар едім деп, дүниенің бір қызықты нәрсесіне керек болар еді деп іздемекке керек. Оның үшін білім-ғылымның өзіне ғана құмар, ынтық болып, бір ғана білмектіктің өзін дәулет білсең және әр білмегеніңді білген уақытта көңілде бір рахат хұзур хасил болады. Сол рахат білгеніңді берік ұстап, білмегеніңді тағы да сондай білсем екен деп үміттенген құмар, махаббат пайда болады. Сонда әрбір естігеніңді, көргеніңді көңілің жақсы ұғып, анық өз суретімен ішке жайғастырып алады.

Егер дін көңілің өзге нәрседе болса, білім-ғылымды бір-ақ соған себеп қана қылмақ үшін үйренсең, ондай білімге көңіліңнің мейірімі асырап алған шешеңнің мейірімі секілді болады. Адамның көңілі шын мейірленсе, білім-ғылымның өзі де адамға мейірленіп, тезірек қолға түседі. Шала мейір шала байқайды.

Екінші - ғылымды үйренгенде, ақиқат мақсатпен білмек үшін үйренбек керек. Бахасқа бола үйренбе, азырақ бахас көңіліңді пысықтандырмақ үшін залал да емес, көбірек бахас адамды түземек түгіл, бұзады. Оның себебі әрбір бахасшыл адам хақты шығармақ үшін ғана бахас қылмайды, жеңбек үшін бахас қылады. Ондай бахас хусідшілікті зорайтады, адамшылықты зорайтпайды, бәлкім, азайтады. Және мақсаты ғылымдағы мақсат болмайды, адам баласын шатастырып, жалған сөзге жеңдірмекші болады. Мұндай қиял өзі де бұзықтарда болады. Жүз тура жолдағыларды шатастырушы кісі бір қисық жолдағы кісіні түзеткен кісіден садаға кетсін! Бахас - өзі де ғылымның бір жолы, бірақ оған хирслану жарамайды. Егер хирсланса, өз сөзімшіл ғурурлық, мақтаншақтық, хусідшілік бойын жеңсе, ондай адам бойына қорлық келтіретұғын өтіріктен де, өсектен де, ұрсып-төбелесуден де қашық болмайды.

Үшінші - әрбір хақиқатқа тырысып ижтиһатыңмен көзің жетсе, соны тұт, өлсең айрылма! Егерде ондай білгендігің өзіңді жеңе алмаса, кімге пұл болады? Өзің құрметтемеген нәрсеге бөтеннен қайтіп құрмет күтесің?

Төртінші - білім-ғылымды көбейтуге екі қару бар адамның ішінде: бірі - мұлахаза қылу, екіншісі - берік мұхафаза қылу. Бұл екі қуатты зорайту жаһатінде болу керек. Бұлар зораймай, ғылым зораймайды.

Бесінші - осы сөздің он тоғызыншы бабында жазылған ақыл кеселі деген төрт нәрсе бар. Содан қашық болу керек. Соның ішінде уайымсыз салғырттық деген бір нәрсе бар, зинһар, жаным, соған бек сақ бол, әсіресе, әуелі - құданың, екінші - халықтың, үшінші - дәулеттің, төртінші - ғибраттың, бесінші - ақылдың, ардың -бәрінің дұшпаны. Ол бар жерде бұлар болмайды.

Алтыншы - ғылымды, ақылды сақтайтұғын мінез деген сауыты болады. Сол мінез бұзылмасын! Көрсеқызарлықпен, жеңілдікпен, я біреудің орынсыз сөзіне, я бір кез келген қызыққа шайқалып қала берсең, мінездің беріктігі бұзылады. Онан соң оқып үйреніп те пайда жоқ. Қоярға орны жоқ болған соң, оларды қайда сақтайсың? Қылам дегенін қыларлық, тұрам дегенінде тұрарлық мінезде азғырылмайтын ақылды, арды сақтарлық беріктігі, қайраты бар болсын! Бұл беріктік бір ақыл, ар үшін болсын!

Қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаевтың қара сөздері туралы білеміз. Әрбір қара сөз мән мен мағынаға, тәрбиеге, ізгілікке толы. Қайсы бір қара сөзін оқысақ қуат алып, мотивация алатын жандар да баршылық деп айта аламын.

Абайдың 32 қара сөзінінде өнер-білімді, тәлім-тәрбиені сөз етеді. Адам баласы білімді толық меңгеруі үшін не істеу керектігін ашып көрсетіп береді. Әрбір талапқа шарт қояды. Бізді білімге жетелеп, осы қара сөзді бәрімізге арнап жазды.

Ақын білімге құштар болуымыз керектігін, білімді бахасқа үйренбеуімізді, ғылымды үйренуде бар ықыласпен, махаббатпен үйреу керектігін айтады.

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-02-26 08:55:45 UTC

Ф.Бэкон 4 идолдар мақаласы бойынша талдау

Бэкон ғылымға индукция ұғымын алып келді. Индукция дегеніміз - бұл бір білімнен жалпыға дейінгі ойдың қозғалысы. Индукция - бұл бақылау мен эксперимент нәтижелерін жалпылаумен байланысты таным әдісі. Индукция арқылы Бэкон көптеген жеке құбылыстарды жалпылауды және жалпылау негізінде жалпы тұжырымдарды алуды түсінді (мысалы, егер көптеген жеке металдар балқып кетсе, онда барлық металдар балқу қасиетіне ие). Бэконның индукция әдісі Декарт ұсынған дедукция әдісімен салыстырылды, оған сәйкес нақты білімді нақты логикалық әдістермен сенімді ақпаратқа сүйене отырып алуға болады. Философияда танымға жетудің негізгі үш жолы бар:
1) Өрмекші жолы
2) Құмырсқа жолы
3) Ара жолы
Өрмекші жолы дегеніміз - адамдардың танымы мен іс-әрекетінің негізі ақыл болып табылатын әдіс.
Құмырсқа жолы дегеніміз - тек қана тәжірибе арқылы келетін білім алу әдісі.
Ара жолы дегеніміз - кез - келген мәселенің шешімін табу үшін оның жақсы жақтарын қарастырып, ақылдың көмегіне жүгіну.
Бэконның ойынша адамның білім алуына кедергі болатын негізгі 4 идолдар бар. Олар:
1) Үңгір елесі - адамның туа біткен адасушылығының бірі, оған әр адамның жеке түсінігі, наным - сенімі, психологиясындағы ерекшеліктер әсер етеді. Оны дұрыстайтын тек қана ұжымдық тәжірибе деп түсінген.
2) Тектік елестер - адамның табиғатының ерекшілігі деп қарастырсақ болады. Өйткені, адам өмірде көптеген оқиғалар орын алған кезде не ақылдың, не жүректің қалауын орындауға тырысады. Яғни, кейде адам сезіміне ерік беруі мүмкін. Бұл кемшіліктерді түрлі эксперименттер жасау арқылы құтылуға болады деп қарастырады.
3) Базар елестері - жүре пайда болған адасушылық. Оған адамның ортасы тікелей әсер етеді. Әсіресе, тілі. Бүгінде адамдар жаман сөздерді қолданып жатырғанын өздері байқамай жатады. Олардың дұрыс сөйлемеуі, жаргон сөздерді қолдануы санасына кері әсер етеді. Біздің санамыз егер сөйлеу мәдениетімізді дұрыстамасақ дұрыс қалыптаспайды.
4) Театр елесі - жалпы қабылданған жүйе. Ол ертеден келе жатырған наным - сенімдерге, ғалымдардың, философтардың ойлауына сенім білдіру болып табылады. Философия ақыл-ойға жүгініп, ол әлсіздік танытқанда теологияға да арқа сүйесе, артық болмайды екен.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-02-26 08:58:02 UTC

Гегельдің 3 Заңы
Диалектика даму заңдылықтары туралы ілім ретінде логикалық дәйекті білімнің үйлесімді жүйесі болып табылады, оның негізі объектілердің, процестердің, құбылыстардың дамуы мен өзара байланысын сипаттайтын бірқатар принциптер мен заңдар болып табылады. Адам миының сыртқы әлемді жеңілдетілген қабылдауы-өмір сүру үшін қажет жануарлар әлемінің мұрасы. Бұл көрнекті философ Гегельдің диалектиканың үш жеңілдетілген Заңын құруына әкелді. Диалектика заңдары-диалектика теориясының жақтаушылары тұрғысынан даму процесін анықтайтын заңдар. Диалектиканың негізгі заңдарына мыналар жатады: қарама-қайшылықтардың бірлігі мен күрес Заңы, сандық өзгерістердің сапалық және кері ауысу Заңы, теріске шығару Заңы. Бұл заңдар сәйкесінше даму көзін, механизмін және бағытын ашады.

1. Қарама-қайшылықтардың бірлігі мен күрес Заңы. Ол даму көзін көрсетеді және “Неге даму жүріп жатыр?” деген сұраққа жауап береді. Бұл барлық нәрсе қарама-қарсы принциптерден тұрады, олар табиғатта біртұтас бола отырып, күресіп, бір-біріне қайшы келеді (мысалы: күн мен түн, ыстық және суық, қара мен ақ, қыс пен жаз, жастық пен кәрілік және т.б.) дейді. Қарама — қарсы принциптердің бірлігі мен күресі-бар нәрсенің қозғалысы мен дамуының ішкі көзі. Әрбір құбылыс ішкі бифуркацияланған, бір-бірін жоққа шығаратын, қарама-қарсы тенденцияларды қамтиды: мысалы, оң зарядталған атом ядросы және теріс зарядталған электрондар, қоғамдағы күресуші таптардың мүдделері және т. б. даму көзі болу үшін қарама-қайшылықтар бір процестің жақтары болуы керек, яғни бір-бірін жоққа шығарып қана қоймайды, бірін-бірі толықтырады.

2. Сандық өзгерістердің сапалық өзгерістерге ауысу Заңы. Ол бір сападан екіншісіне ауысудың қалай, қандай формада болатынын көрсетеді. Бұл заңның мәні мынада: берілген заттың сапасының (ерекшелігінің, табиғатының) өзгеруі, яғни.ескі сападан жаңаға көшу сандық өзгерістердің жинақталуы белгілі бір шекараға жеткенде жүзеге асырылады. Сандық және сапалық өзгерістердің өзара ауысу заңының мазмұны "Сапа", "Сан", "Өлшем", "Секіріс" сияқты өзара байланысты Санаттар жүйесінде ашылады.

3. Теріске шығару Заңы. Ол даму бағытын көрсетеді және “Даму қайда бағытталған?” деген сұраққа жауап береді. Бұл жаңа әрқашан ескіні жоққа шығарады және оның орнын алады, бірақ бірте-бірте өзі жаңадан ескіге айналады және жаңасынан бас тартады. Осы Заңға сәйкес, Даму-бұл белгілі бір циклдардан тұратын процесс. "Теріске шығару" категориясы объектінің теріске шығарылған объектімен белгілі бір түрде байланысты басқа нәрсеге айналуын ажырататын дамудың белгілі бір кезеңін көрсетеді. Теріске шығару-бұл мағыналы процесс және ескі құбылыстың жойылуын ғана емес, сонымен бірге теріске шығарылғанға белгілі бір байланыста болатын жаңаның пайда болуын білдіреді.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-02-26 08:58:21 UTC

Ғылым мен философияның айырмашылығы мен ұқсастықтары

Ұқсастықтары:

1. Философия да, Ғылым да қоршаған әлем мен адамды тануға деген ұмтылыспен сипатталады.

2. Философияда да, ғылымда да ұтымды, логикалық негіздеме қажет.

Айырмашылықтары:

1. Философия жеке, ал ғылым объективті. Ғалымның жеке басы оның қызметінің нәтижелеріне әсер етпейді, ал философтың дүниетанымы оның философиялық идеяларына әсер етеді.

2. Ғылымнан айырмашылығы, философия тек білімге ғана қатысты емес, ал тек қана жеке білім философтарды жасамайды.

3. Ғылымда-нәтижелердің жалпы маңыздылығы бар. Философияға тән жеке көзқараспен бәріне ортақ ештеңе болуы мүмкін емес.

4. Ғылымда білімді жинақтау мен проблемаларды шешудегі прогресс айқын көрінеді. Философияның мәселелері Мәңгілік, әрқайсысы

оларды қайтадан шешіп зерттей алады.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-02-26 09:00:32 UTC

Гегель. Диалектика

Гегельдің түсінігінде диалектиканы формальды логикаға қарсы әдіс деп түсінуге болады. Гегель диалектикасы дамуды түсінуге мүмкіндік береді, сондықтан диалектикалық логика шеңберінде формальды логикада қабылданбайтын мұндай ережелер қолайлы. Формальды логикада А немесе В бар. Үшіншісі берілмейді. Диалектикалық логикада А және В екеуі қатар өмір сүреді, өйткені диалектика даму логикасы болып табылады. Қарапайым мысал: ағаш жапырағы жасыл ма, жоқ па? Формальды логика тұрғысынан ағаш жапырағы берілген сәтте бір ғана түске ие болуы мүмкін. Диалектика тұрғысынан бір жапырақ жасыл да, сары да, қызыл да болады, өйткені ол жыл мезгілдерінің ауысуы кезінде үнемі даму үстінде болады.
Гегель диалектикасының бірінші және маңызды заңы шығады : қарама-қарсылықтардың бірлігі мен күресі заңы . Әлемді табиғи түрде дамытатын қарама-қайшылықтардың болуы. Қарама-қайшылықтар арасындағы қайшылықтар бірте-бірте жинақталып, ауқымды өзгерістерге әкеледі.

Осыдан Гегель диалектикасының екінші заңы шығады : сандық өзгерістердің сапалық өзгерістерге ауысуы . Мысалы: Англияда, Францияда, Ресейде әртүрлі таптар арасындағы қайшылықтар шегіне жеткенде, революция басталды (сандық өзгерістер сапалық өзгерістерге айналды).

Бірақ, жоғарыда айтылғандай, революциялар барысында ескі мен жаңаның белгілі бір синтезі пайда болды. Осыдан диалектиканың үшінші заңы шығады : терістеуді терістеу заңы . Қарапайым тілмен айтқанда, бұл заң бізге ештеңенің мәңгілік еместігін және дамудың әрбір жаңа кезеңі бұрынғысын бір немесе басқа жолмен жоққа шығаратынын айтады.

Сонымен, Гегель диалектикасының тек үш заңы бар:

Қарама-қарсылықтардың бірлігі мен күресінің заңыСандық өзгерістердің сапаға өту заңыТерістеуді терістеу заңы

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-02-26 09:40:18 UTC

Г.Хакеннің Синергетика теориясы
Хакен синергетикасы — бұл күрделі жүйелердің өмірін, атап айтқанда, өзін-өзі ұйымдастыру құбылысын-құрылымдардың өздігінен пайда болуын сипаттауға ыңғайлы және табиғи тіл, ал оның тұжырымдамалық аппараты болып жатқанның бәрін "жоғарыдан төменге" — "төменнен жоғары" емес, бөлшектерден тұтастыққа қарай қарастыруға мүмкіндік береді, әдеттегідей редукционистік тәсілмен.
Г.Хакен: "Мы называем систему самоорганизующейся, если она без специфического воздействия извне обретает какую-то пространственную, временную или функциональную структуру" деп айтқан болатын. Яғни, кез-келген жүйе өзін-өзі ұйымдастырады екен. Өзін-өзі ұйымдастыратын жүйелердің қасиеттері:
1) Ашықтық - заттармен, энергиямен, ақпаратпен қоршаған ортамен алмасу.
2) Сызықтық емес-суперпозиция принципі қолданылмайды: мұнда А және В себептерінің бірлескен әрекеттері А және В әсерінің нәтижелеріне жеке қатысы жоқ әсерлерді тудыратын жағдайлар болуы мүмкін.
3) Диссипативтілік - өз энергиясының таралуы, құрылымдардың жаңа түрлерінің өздігінен пайда болуы, хаос пен тәртіпсіздіктен тәртіп пен ұйымға ауысу.
Өзін-өзі ұйымдастыру кезеңдері:
Бастапқы жүйе-Сырттан энергия ағыны-аттракторды таңдау-жаңа, күрделі жүйе-бифуркация нүктесі.
Бифуркация нүктесі-жүйенің жаңа күйге болжанбаған ауысуы орын алатын уақыт нүктесі немесе орын нүктесі.
АТТРАКТОР-жүйенің бифуркация нүктесінен жаңа тәртіпке ауысу бағыты.
СИНЕРГЕТИКАНЫҢ МАҢЫЗЫ
1. Күрделі ұйымдастырылған жүйелерге даму жолдарын таңуға болмайтыны белгілі болады. Керісінше, олардың даму тенденцияларына қалай ықпал ету керектігін түсіну және жүйелерді осы жолдарға шығару қажет.
2. СИНЕРГЕТИКА БІЗГЕ ХАОСТЫҢ ҚАЛАЙ ЖӘНЕ НЕГЕ ӨНЕР КӨРСЕТЕ АЛАТЫНЫН КӨРСЕТЕДІ
Жаңа ұйым хаостан өз күшімен дами алатындықтан, эволюцияның жасампаздық бастамасы, сындарлы механизмі ретінде. Әлеуметтік ортаның тұрақсыздығының ерекше жағдайларында әр адамның іс-әрекеті макроәлеуметтік процестерге әсер етуі мүмкін. Осыдан әр адамның бүкіл әлеуметтік жүйенің, бүкіл қоғамның тағдыры үшін жауапкершіліктің орасан зор еңбегін түсіну қажеттілігі туындайды.
3. Күрделі жүйелер үшін дамудың бірнеше балама жолдары бар.
4. Синергетика күрделі жүйелерді қалай дұрыс басқаруға және тиімді басқаруға болатындығы туралы білім береді. Ең бастысы-күш емес, дұрыс топографиялық КОНФИГУРАЦИЯ, күрделі жүйеге немесе ортаға әсер ету архитектурасы. Шағын, бірақ дұрыс ұйымдастырылған - резонанстық - күрделі жүйелерге әсер ету өте тиімді.
5. СИНЕРГЕТИКА ӘЛЕМДЕГІ ТӘРТІПТІ ҰТЫМДЫ (ҚҰДАЙСЫЗ) НЕГІЗДЕЙДІ.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-02-26 20:38:40 UTC

Диалектика мен Синергетиканың айырмашылығы қандай?

Марат Аяулым

ayaulymmarat — 2023-02-27 18:58:00 UTC

Философияның бір бөлігі болып табылатын диалектика ілімінің дамуының теориялық негіздерін анықтайды. Диалектика дегеніміз-болмыс пен бүкіл әлем дамуының жалпы байланыстары туралы ілім. Онда даму процесі зерттеледі. Диалектика- дамудың философиялық теориясы. Диалектика әлем үлгісін өзгеріп тұратын түрлер, жағдайлар және дәуірлердің бір-бірімен ауысуының мәңгі процесі деп қарастырады. Ф.Энгельстің анықтамасы бойынша, диалектика дегеніміз - әлемдегі байланыстар, табиғаттың, қоғам мен ойлаудың қозғалысы мен дамуының жалпы заңдары туралы ілім. Философия объективті жане субъективті диалектика ұғымдарын қолданады. Ойлау және таным процестері үшін бұл өте маңызды ұғымдар. Объективті диалектика дегеніміз-әлемнің, табиғаттың, обьективті дүниенің дамуы, өзгеруі. Ал оның адам санасында бейнеленуінен субъективтік диалектика туындайды. Әлем, дүниенің дамуымен, өзгеруімен қатар оны бейнелейтін, түсіндіретін уғымдар да дамып, өзгеріп отырады. Грек философы Аристотель диалектиканы ықтимал пікірлер туралы ілім деп есептеген. Бірте-бірте диалектика даму туралы ілімге айналды. Диалектикалық дәстүрдің бастауы, негізі Гераклиттің ілімі деп есептелінеді. Табиғатты бөлінбейтін біртұтастық дей отырып, Гераклит "от", "космос" ұғымдары арқылы ондағы ұдайы болып тұратын өзгерістерді түсіндіруге тырысты. Әлемдегі барлық нәрсе өзгермелі, қатып қалған еш нәрсе жок. Барлығы бір-біріне қарама-қарсы жақтардан тұрады, олар бір-бірімен әрекеттеседі. Қарама-қарсылықтардың өзара күресі әлем дамуының қозғаушы күші және негізгі заңдылығы. Диалектиканын дамуына Қомақты үлес қосқан философ - Г.Гегель болып табылады. Ол тұңғыш рет бүкіл табиғи, тарихи және рухани дүниені процесс түріндегі нәрсе деп: яғни үнемі қозғалуда, өзгеруде, қайта құрылуда және дамуда деп таныды, сөйтіп, осы қозғалу мен дамудың ішкі байланысын ашуға тырысты. Диалектиканың негізгі ұғымы - даму. Даму дегеніміз қозғалыстың, өзгерістің бір көрінісі. Ол көп жақты, ескіден жаңаға, жаңадан ескіге, қарапайымнан күрделіге, күрделіден қарапайымға, төменгіден жоғарыға, жоғарыдан төменге даму болады.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-02-27 19:37:49 UTC

Т. Лешкевичтің ғылым генезисінің төрт нұсқасы

Біріншісіне сәйкес, теориялық ғылым Ежелгі Грекияда қалыптасты. Ежелгі әлем әдісті математикада қолдануды қамтамасыз етті және оны дәлелдемелер жүйесіне көп көңіл бөлетін теориялық деңгейге көтерді деп саналады. Ғылыми танымға көшу ойлаудың әмбебап рационализациясымен байланысты болды. Метафоралықтан одан әрі босату және әлемді эмоционалды-бейнелі түсіндіруден ұғымдармен жұмыс істейтін интеллектке көшу дәстүрлі философиялық мәселелерді жаңа қырынан және басқа дыбыстардан ұсынды. Алғашқы философтар пайда болады.

Екінші нұсқа аясында біз ежелгі Ғылым туралы, Египет өркениетінің ғылымы туралы айтып отырмыз. Біздің дәуірімізге дейінгі IV мыңжылдықтағы Ежелгі Египет өркениеті математика, медицина, гсография, химия, астрономия және т. б. салаларда терең білімге ие болды. Ежелгі Египеттен негізгі құпиялар, оккульттік ілімдер пайда болды, олар нәсілдер мен халықтардың жан-жақты қабылдауына қатты әсер етті және Үндістан да, Персия да, Халдся да, Қытай да, Жапония да, тіпті ежелгі Греция мен Рим де өз білімдерін құпия ілімнен алды деген көзқарас өте орынды, өйткені дерлік сонымен бірге ежелгі Египет өркениетінде пайда болған адам білімінің әртүрлі салалары: медицина, химия, астрология, музыка, акустика, риторика, сиқыр, философия, математика, гсомстрия, анатомия, гсография және шешендік өнер - барлық белгілі және қолданыстағы білім жүйелерінің ең көне жасы бар. Мысырлықтар аспан карталарын жасады, шоқжұлдыздарды топтастырды, планетарды бақылап отырды. Тіпті атақты Пифагор Египет діни қызметкерлерінің ғибадатханаларында қасиетті математиканы - сандар немесе Дүниежүзілік принциптер туралы ғылымды зерттегені белгілі.

Үшінші нұсқа кейінгі ортағасырлық мәдениет контекстіндегі ғылымның генезисі туралы айтады. Осыған сәйкес, ғылымның пайда болуы Батыс Еуропаның (X-XIV ғасырлар) гүлдену кезеңіне жатады. Ағылшын тіліндегі тізімнің қызметінде Р. Гроссетест (1175-1253) және ағылшын францискандық монах Р.Бэкон (1214-1292) тәжірибелі білімнің рөлі туралы ойлады. Сәрсенбілік ғылымды жаңа заман ғылымымен салыстырмалы талдау жүргізгенде, айырмашылық индукция мен дедукция рөлінің өзгеруінен көрінеді. Ортағасырлық ғылым Аристотельдің бағытына сүйене отырып, дедукцияны ұстанды және жалпы принциптерден жеке фактілерге қорытынды жасау арқылы жұмыс істеді.

Төртінші нұсқа-ең дәстүрлі. Ол XVI-XVII ғасырдың басындағы жалпы еуропалық мағынада жаңа заман ғылымының пайда болуын белгілейді, Коперник жүйесін, сондай-ақ коперниктік жүйені, сондай-ақ классикалық механика заңдарын және Галилей мен Ньютонның жетістіктеріне негізделген әлемнің ғылыми бейнесін сілтеме жасайды.

Абай Мади

abaymadi — 2023-02-27 19:45:20 UTC

Ғылымдардың топқа жіктелуі—ғылымдардың өзара байланысы, олардың ғылыми білімдер жүйесіндегі,ең алдымен, әртүрлі ғылымдардың зертелеттін белгілі бір принциптерге байланысты туындайтын өзара орналасу тәртібі, сондай-ақ олардың зерттеу әдісі. Ғылымдардың топңа жіктелуі формальды немесе диалектикалық мазмұны болады. Энгельс « Табиғат диалектикасында» бұрынғы топқа жіктеудің (Сен-Симонның, Канттың және Гегельдің) бір жақтылығынан арылған ғылымдардың топңа жіктелуін жасады. Энгельс ғылымдардың топңа жіктелуін жекеленген ғылымдар зерттейтін материя қозғалысының формаларының өзінің және солардың материалдық негіздернің (материалды дискретті түрлерінің) байланысы мен алмасуының бейнесі деп түсінеді. Ол бірқатар ғылымдарды механиканы , физиканы,химияны биологияны анықтады.Кейінен (биологиядан) Энгельс жасаған антропогенездің еңбек теориясы арқылы табиғаттан адамға тарихқа, жаратылыстанудан қоғамдық ғылымдарға және ойлау туралы ғылымдарға ойысы ашылды. Механикадан математикаға көшу жүзеге асырылды. Энгельс жекелеген ғылымдардың арасындағы ойысуға баса назар назар аударды, бұл орайда қозғалыстың неғұрлым жоғары формасының мәні бұл формалардан оның төменгі формаларымен байланысын тану арқылы ашылатыны басшылықа алынды, ол генетика жағынан туындайды және олар бағынышты формалар ретінде көрінеді.

Абай Мади

abaymadi — 2023-02-27 19:46:23 UTC

Білім (лат. scientia, ағылш. knowledge) [1] – адамдардың белгілі бір жүйедегі ұғымдарының, деректері мен пайымдауларының, т.б. жиынтығы. Білім адамзат мәдениетінің ең ауқымды ұғымдарының бірі болып табылады. Ол сана, таным, объективті әлем, субъект, ойлау, логика, ақиқат, парасат, ғылыми және т.б. күрделі де терең ұғымдармен тығыз байланыста әрі солар арқылы анықталады. Білім философия мен рационалды білім пайда болғаннан көп бұрын дүниеге келген.

Білім зерттеу, күзету, тексеру, ой тәжірибесінен, ғылыми тәжірибеден өткізу арқылы қалыптасады, реттелу арқылы топтастырылады. Адамның әлденені тануы тегі қандай құбылыс екені философияда ең көп талқыланған көне тақырыптардың бірі, одан білімтану келіп шықты. Білімнің қолданылуынан айтқанда, ол мәлім топтың игілігіне жарайды, сонымен ол топ қалғандарына қарағанда сауатты болып шығады. Білімге сүйенген басқару мен орындау істің сапасын көтеретіні анық.

Бұрын білім аз санды адамның бәсіресі құсап сезінілген. Қазір жалпыға ортақтастырылды және кез келген адам білім ала алады, оны пайдаланып жоғары мақсаттарға жете алады. Білім сын көзбен қарау арқылы дамиды, бірақ бұл білімге жеккөрінішпен қарау болмауға тиіс.

Адамзат баласы ақиқатқа талпынады, шынайы пайдалы білімге талпынады. Оның шегі қайда апаратын белгісіз. "Білім - күш" деген сөзді Ф.Бэкон айтқан, бірақ ол адамзатты бақытқа бөлейтін жақсы күш пе, әлде сорлататын, құртатын жаман күш пе, бұл туралы да талас көп. Қазіргі білімнің беталысы әрі сүйіндірерлік, әрі шошытарлық. Қазір адамзат білімнің кемшілігін түзететін "жасыл білімге" ауысып бара жатқаны байқалады.

Ежелгі мәдениетте білім адамның әлеммен және қауымдастық ішіндегі қатынастарын реттейтін аңыздар, салт-дәстүрлік жарлықтар мен нормалар, тыйым салулар пішімінде болды. Мұнда Білімді аруақтар, рухтар, ата-бабалар, кейініректе, құдайлар сыйға тартқан қасиетті нәрсе деп түсінген. Сондықтан Білім қауіп-қатермен байланысты деп, онымен тек адамдардың ерекше тобы – дінбасылар, діни қызметкерлер ғана шұғылданған. Ежелгі мәдениетте Білім мен сенімнің, ақиқат пен жалған түсініктің арасында айырмашылық жоқ. Мұнда қасиетті Білім үстемдігі абсолютті деп танылады. Білімнің әлеуметтік мәртебесі мен мәні отырықшы, техника-урбанистік қоғам типіне өтуге байланысты түбегейлі өзгерді. Қала адамы өзін көпшілікпен бірге тұру ережелері мен нормаларының иесі, Білімнің жаратушысы мен билеушісі деп санады. Білімнің айрықша пішімі ретінде рационалды Білім идеалын қалыптастырған философия туындады. Философия ақиқат пен ақиқат емес ілімдер айырмашылығын енгізіп, дәлелдеудің айрықша түрлерін, негіздеу мен дәлелдемелік ұғымдарды қалыптастырды. Философия шеңберінде айрықша пән – ақиқат ойлау ережелері мен заңдарын қалыптастыратын логика туындады. Білім логикалық ойлаудың объектісіне, мақсаты мен мұратына айналды. Өркениетті қоғамда Білім билікпен тұтасып, қоғамды басқарудың құралына айналуда. Білім алу тұлғаның қалыпты әлеуметтенуінің және билік құрылымына енуінің міндетті шарты болып, оның қажеттілігінен Білім беру институттары туындады. Платонның «билеуші-философ» идеалы – (білімді әрі оған сай басқарушы ел басы) қазіргі «ақпараттық қоғамда» өзінің көрінісін тапты, яғни билік Білімнің қазіргі формасы – ақпаратты иелену ретінде айқындалуда.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-02-27 22:11:01 UTC

Гегельдік триада және диалектиканың үш заңы даму ғылымы ретінде диалектикалық логиканың алғашқы дөрекі идеясын береді. Гегель өзінің «Логика ғылымы» және «Кіші логика» кітаптарында диалектикалық дамудың әрекет ету механизмдерін әлдеқайда егжей-тегжейлі сипаттады.

Таза болмыс пен таза ештеңе жоқ . Бірінің төменнен екіншісіне ауысуы айналу деп аталады . Бірақ қалыптасу барысында жаңаның даму тетіктері мен жаңаға кедергілер болады. Бұл «болу сәттері» деп аталады .

Ештің болмысқа ауысуы пайда болу деп аталады . Болмыстың болмысқа ауысуы өтіп жатыр .

Бірте-бірте «болудың жойылуы» және жаңа болмыстың пайда болуы. Жаңа белгілі қасиеттерге ие бұл жаңа болмысты «бар» немесе «бір нәрсе» деп атайды . Қазіргі болмыс қазіргі болмыс пен анықталудың бірлігін білдіре отырып, бірден екі сұраққа жауап береді: «Не?». және «Не?».

Мысалы, тарихта болу таптардың, ұлттардың ашық күресі т.б. Бұл күрестің соңында бар болмыс бар, мысалы, капиталистік қоғам.

ҚЫЗЫР АРУЖАН

aruzhankyzyr — 2023-02-27 22:37:00 UTC

Классика - субьект - средства - (обьект)
Адам табиғатқа сұрақ қояды
Табиғат оған жауап береді

Бұл объективті

Алынған білім (жауап) объективті, яғни жоқ деп есептеледі сұрақ қою әдісіне тәуелді емес – эксперимент (бақылау) құралы; экспериментатордың ойлау стилі мен деңгейіне де қатысты емес.
-----------------------------------------‐------------‐-------
Классикалық емес
Субьект - ( средства - обьект)
адам табиғатқа сұрақ қояды, табиғат жауап береді, бірақ қазір жауап зерттелетін объектінің қасиеттеріне де, сұрақтың қойылу тәсіліне де байланысты.

Қарастыру объектіні ғана емес, сонымен қатар құралдарды да ескереді. Бұл тәсіл
салыстырмалылық теориясында алғаш рет пайда болды, мұнда кеңістік пен уақыт аралықтары бақылаушының санақ жүйесіне байланысты

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-03-01 09:14:54 UTC

Абай философиясындағы адам мәселесі.
Абай (Ибраһим) Құнанбаев — қазақ халқының данышпан ойшылы, ақын, философы. Ол қазақ мәдениетінің өсіп дамуына, қалыптасуына үлкен ықпалын тигізген ұлы ғұлама. Абай өзінің аса дарындылығы, ой-өрісінің тереңдігі, халқына деген қамқорлығымен әлемге танымал болған ойшыл. Өз заманының озық ойлы, орақ тілді, қоғамның рухани өмірінде өзгеріс жасауға ынта қойған ағартушы, қазақ қоғамында мәртбесі өте жоғары тұлға.
Абайдың да дүниетанымындағы негізгі тұжырым, басты құндылық – адам болмысы. Абайдың қара сөздерінен, таусылмас рухани қазынасынан, оның адамның өмір сүру философиясын бес бағытта қарастыранын аңғаратынымыз. Біріншісі, жеке адамдардың тұрмыс тіршілігі. Екіншісі, әлеуметтік топтардың қоғамдағы алатын орны, мінез-құлқы, менталитеті, психологиясы; Үшіншісі, ұлттың ата-бабалардан мұраланған өзіндік өмір салтын, дәстүрлі мәдениетіне бейімделген мұрат-мақсаттарын болмыстың жаңа сұраныстарына байланысты жаңартып, жаңғырту жолдары. Төртіншісі, адамзат тарихында қалыптасқан моральдық құндылыққа сай келетін үрдістердің өркениетпен сабақтасу жолдары. Бесіншісі, имандылық жолымен Алла болмысын тану. Адамның өз ісәрекетін, сөзін, Иллаһи қағидаларына, пайғамбар хадистеріне, өнегелеріне сай келтіруге ұмтылу. Жаратушы махаббатына сүйіспеншілікпен жауап қайтару жолы. Бұл бес тармақты бағыт, адамның жаны мен тәнінің дамуы мен өркендеуі, өсу негізінде қалыптасатын, бүгінгі өмірде маңызды орын алатын талпыныстар. Абайдың ойлау жүйесі, адам өмір сүруінің философиясы мен табиғатына, адамзат болашағына зор сенім негізінде қалыптасқан. Сонымен біз өскелең ұрпақ адамды Абайша түсінудің тұжырымдарын, құндылықтарын түсінуге бет бұруымыз қажет. Бұл әр адамнан парасат пен ерікті, ақыл мен сезімді жұмылдыруды талап етеді. Абай жолы, Абай мұрасы – ізденіс пен ойланудың, кемелділік пен ізгілікті танудың үлгісі. Өйткені, хакім ғұламаның басты мақсаты – адам болу үшін ненің жаман, не жақсы екенін көрсетіп қана қоймай, жаманнан жирендіріп, жақсылыққа бастау. Сондықтан Абайдың «Адам бол!» деген үндеуін бір сәт ұмытпағанымыз абзал.
Абайдың әлеуметтік көз қарастарын жеке адамды әлеуметтік сипаттауынан да көруге болады. Абай «қара сөздерінде» жеке адамның әлеуметтенуінің кезеңдерінің ерекшеліктерін көрсетеді; балалық, жасөспірімдік, жетілу кезеңдері. Абай дүниеге келгеннен бастап сәбиді екі түрлі сұраныс қалыптасады деп көрсетеді.

1) Тамақ ішу мен ұйқыға деген сұраныс;

2) Білуге деген ұмтылыс.
Адам тек қана физикалық қажеттіліктерін қанағаттандырып қоймай, рухани қажеттіліктерін де ойлайтын болса, оның өмірінде баланс орнамақ. Сол арқылы адам жеке тұлға ретінде қалыптасып, бұл өмірдегі рөлін дұрыс атқарушы еді. Бұл туралы да Абай өзінің 43 қара сөзінде айтады.
Адам ұғылы екі нәрседен: бірі - тән, бірі - жан. Ол екеуінің орталарында болған нәрселердің қайсысы жибили, қайсысы кәсиби - оны білмек керек. Ішсем, жесем демектің басы - жибили, ұйықтамақ та соған ұқсайды. Аз ба, көп пе, білсем екен, көрсем екен деген арзу, бұлардың да басы - жибили. Ақыл, ғылым – бұлар кәсиби. Көзбенен көріп, құлақпен естіп, қолмен ұстап, тілмен татып, мұрынмен иіскеп, тыстағы дүниеден хабар алады. Ол хабарлардың ұнамдысы ұнамды қалпыменен, ұнамсызы ұнамсыз қалпыменен, әрнешік өз суретіменен көңілге түседі. Ол көңілге түсіруші бағанағы бес нәрседен өткен соң, оларды жайғастырып көңілде суреттемек. Ол - жанның жибили қуаты дүр. Бір ұмытпастық жақсы нәрседен көңілге жақсы әсер хасил болып, жаман нәрседен көңілге жаман әсер хасил болу секілді нәрселер. Бұл қуаттар әуелде кішкене ғана болады. Ескеріп баққан адам үлкейтіп, ұлғайтып, ол қуаттардың қуатын зорайтады. Ескерусіз қалса, ол қуаттың қайсысы болса да жоғалады, тіпті жоғалмаса да, аз-мәз нәрсе болмаса, үлкен ешнәрсеге жарамайтын болады.
Сондықтан, хәкім Абай айтқандай, тән мен жан қалауын ұштастырып, толық адам болып қалыптасуымыз қажет.
«Атымды адам қойған соң, қайдан надан болайын»,- дейді бір сөзде Абай атамыз. Иә, расында да біз ата-ананың бауырынан жарып шыққан гүлдей боп жетіліп,өсіп өркендеп,қанат жаямыз.Ата-анамыз бізді мәпелеп,бағып қағып өсірді. Гүл еккен соң ол жайқала шығуы үшін де біраз бапталуы қажет екені тәрізді, бала туылған соң да білім нәрімен сусындатып, бойына нұр құя білетін де ата-ана.Ұлы ойшыл Әл-Фараби атамыз: «адамға ең бірінші білім емес, тәрбие берілуі тиіс, тәрбиесіз берілген білім, адамзаттың қас жауы»,- деген. Сондықтан жастайымыздан жүйелі тәрбие берген ата-анамызға мәңгілік қарыздармыз,және сол тәлім-тәрбиені өз қажетіліктерімізбен қатар ел мүдесіне жұмсасақ сол да бір қоғамға қосқан үлесіміздің болары сөзсіз. Баяғыдан бойымызға үлкендер сіңіріп кеткен тәрбие мен ақылымыз, болашаққа деген жарқын көзқарасымыз, қабілетімізбен істі жүзеге асырушылығымыз келешектің нұрлануының айқын кепілі. Алдымызда салған сара жолда,іле-шала жалғап кету барша жас ұрпақтың міндеті. Қазақта: «Атаның баласы болма, адамның баласы бол»,- деген қанатты сөзі бар. Яғни әр бір жеткіншек өзі үшін, өзінің отбасы үшін ғана емес, еліне , отанына да қызмет етуі қажет. Адам өзінің қалыптасуына тәрбиесі мен білімін ортақтастырса ғана, толық адам бейнесі шығады деп есептеймін.
Ұлы Абайды өмір, қоршаған дүние, табиғат, болмыс сыры, олардың заңдылықтары көп ойландырған, ол дүние сырына бойлап, өзін мазалаған сауалдарға жауап табуға тырысқан. Мен осы кіммін? Жан иелері өмірінің түпкі мәні неде? Барлық адам баласы, жан-жануарлар да тамақтанады, ұйықтайды, қорғанады, артына ұрпақ қалдырады. Сонда адам баласының басқа жан иелерінен айырмашылығы неде? Міне, Абай әркімді де толғандыратын терең сырлы сұрақтарға жауап іздейді. Адам бойындағы осы үш қасиеттің басын қосып, оны үлкен әлеуметтік ізгі күшке айналдыратын ғылым деген қорытындыға келеді. Ол ғылымды үйреткенде, бақталастық, атақ – данқ үшін емес, айқын мақсатпен, білмек үшін үйрену керектігін баса айтады. Өйткені қай қоғамда болмасын, бақталастық адамды жаман жолға жетелейтіні рас. Абайдың пікірі бойынша адамгершілік нормалары мен принциптерін күнделікті өмір сүру тәсіліне айналдырған адамды ғана нағыз адам деп есептеуге болады.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-03-01 09:17:21 UTC

Философиялық антропология түсінігі
Философиялық антропология-ХХ ғасырдың әлеуметтік ойының ықпалды бағыттарының бірі. Философиялық антропологияның барлық зерттеулерінің дүниетанымы мен өзегі-адам және тек адам. Бұл мағынада философиялық антропологияны антропоцентристік философиялық ілім деп атауға болады, өйткені ондағы адам әлемдегі барлық басқа мәселелер қалыптасатын орталық ось болып табылады.
Философиялық антропологияның антропоцентризмі адамның философияны зерттеудің орталығында болуымен ғана емес, сонымен бірге оның барлық мектептері үшін ол әлемнің орталығы болып табылады. Бұл тәсіл Протагордың ежелгі философиясының белгілі принципінен бастау алады:"адам-бұл барлық нәрсенің өлшемі". Философиялық антропологияның антропоцентризмі христиан идеологиясынан туындайды-еуропалық мәдениеттің негіздерінің бірі. Бұл христиан діні жердегі өмірдің адам-центристік идеясын ұсынды, адам жаратылыстың тәжі, Құдай жаратушы ретінде, адам жасамас бұрын, бүкіл жерді ол үшін арнайы мекен ретінде жабдықтады.
Осыған байланысты христиан мәдениетінің адам менталитеті негізінде қалыптасқан философиялық антропологияны Шығыс философия мектептерімен салыстыру қызықты. Шығыс философиясында адам ешқашан әлемнің орталығы бола алмайтындығы тән, өйткені оны табиғаттың бөлігі, элементі, ғаламның көптеген деңгейлерінің бірі ретінде қарастырады. Шығыс философиялық дәстүрінде антропоцентризм жоқ және өзінің философиялық адтропологиясы жоқ. Бұл философияда адам табиғи түрде әлемге, табиғат ритағына енеді. Табиғаттың өзі мінсіз және адам оған қарсы емес, оны ұстануы керек.
Осылайша, еуропалық философиялық антропология үшін (және бұл оның философиялық ойдың басқа бағыттарынан басты айырмашылығы) оның барлық философиялық мәселелерін синтездейтін Орталық-көптеген философтар қойған мәселе. адам дегеніміз не. Философиялық антропология-бұл адамның болмысы тұрғысынан адам туралы ілім. Адам және оның болмысы туралы ойлар көптеген мәселелерді қамтиды, олардың спектрі іс жүзінде сарқылмайтын болып шығады, сондықтан антропологизм туралы, яғни философиялық антропология туралы тар мағынада — зерттеудің ерекше бағыты ретінде айтуға болады. адамның мәні мен осы субъектінің құрылымын мақсатты түрде зерттейтін және кең мағынада-философиялық көзқарастардың бүкіл жүйесі ретінде, оның ішінде адам мен оның табиғатта және қоғамда болуы туралы ілімді қамтуы мүмкін емес.
Адамның мәні мен құрылымы мәселесін мақсатты түрде зерттейтін зерттеулердің ерекше бағыты ретінде философиялық антропология біздің ғасырдың 20-жылдарында пайда болды бұл философиялық ойдың адамның мінез-құлқында ненің шын мәнінде шешуші екенін анықтайтын критерийлер мәселесіне деген қызығушылығына байланысты болды. адамның өзекті мінез-құлқының қайшылықты диспозициялары (табиғат немесе қоғам) мыналарды қамтиды the оның жалпы мәні мен адам әлеуетінің нормативтік түсініктері. Осы сұрақтарға жауап берудегі философиялық антропология көбінесе өзінен бұрынғылардың идеяларына, әсіресе өмір философиясының (В. Дильтей) және феноменологияның (Э. Гуссерл) тұжырымдарына сүйенді.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-03-01 09:17:47 UTC

Философиядағы антропология

Антикалық дәуірдің классикалық философиясында адамның дүниедегі ерекше орны туралы идеялар пайда бола бастады: мысалы, Протагордың «адам барлық заттардың өлшемі» деген тұжырымы немесе адамды «қоғамдық жануар» ретінде анықтауы. Аристотель бойынша. Табиғатты зерттеуден адам ақыл-ойын тануға бет бұруға шақырған Сократтың философиясы бетбұрысты болды. Дегенмен, бұл идеялар ақыры әлдеқайда кейінірек - қазіргі заманда қалыптасты.
Орта ғасырлар адам болмысының жойылмайтын сәйкессіздігіне назар аударды. Адам сонымен бірге жаратылыстың тәжі, басқа тіршілік иелеріне билік етуші және Алланың рақымына толығымен тәуелді әлсіз жаратылыс. Ол – әрі тілекші, әрі құмар, әрі мәңгілікке ұмтылатын жан. Осы сәйкессіздік пен жан-жақтылыққа байланысты адамның табиғатын өздігінен түсіну мүмкін емес: тек құдайлық аянда адамның шынайы болмысы ашылады. Августин Аврелий адам табиғаты туралы сұрақпен тікелей Құдайға жүгінген: «Мен қандаймын, Құдайым? Менің табиғатым қандай? [1]Орта ғасырдағы діни философия антикалық ойлаудан айырмашылығы, ең алдымен ішкі, рухани қабілеттерді жетілдіруге бағытталған. Адамның мақсаты мен оның өмірінің мәні жанның құтқарылуы мен мәңгілік өмірдің кепілі ретінде Құдаймен байланыс деп танылды.

Қайта өрлеу дәуірі
Құдайға сенуден адамның шексіз күштеріне сенуге көшуді белгіледі. Енді адам табиғаттан тыс күштерге де, табиғатқа да бағынбайды – ол өзін еркін жасаушыға айналады. Жалпы, дәл осы антропоцентристік көзқарас кейінгі дәуірлерге азды-көпті тән.

Адам қандай шебер жаратушы! Қандай асыл ақыл! Оның қабілеттері, формалары мен қозғалыстары қандай шексіз! Әрекетте қаншалықты дәл және керемет! Ол періштедей терең түсінікке ие! Ол қандай құдайға ұқсайды! Ғаламның сұлулығы! Барлық тірілердің тәжі!

Қазіргі заман философиясы негізінен адамды ақыл-ойдың иесі ретінде анықтайды. Бұл түсініктің бастауында Рене Декарттың әйгілі идеясы жатыр: «Мен ойлаймын, сондықтан мен бармын». Адамның жануарлардан айырмашылығы ойлау қабілетімен ерекшеленеді. Ақыл-ойдың арқасында ол табиғаттың заңдылықтарын түсінуге, жаратуға, ойлап табуға, ғылыммен айналысуға, әлемді және ондағы өзін өзгертуге қабілетті. Өсімдіктер мен жануарлардың жүйелі жіктелуін жасаушы Карл Линней (1707-1778) адам жататын түрге атау беру қажеттілігімен бетпе-бет келгенде, ол оны дәл сапиенс - ақылға қонымды деп анықтады.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-03-01 09:26:07 UTC

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-03-01 09:28:58 UTC

Гелен теориясы
Философиялық антропологияның қазіргі жағдайы мен мәселелерін сипаттау үшін біз оның үш негізгі тармағын қарастырамыз: биологиялық, мәдени және діни.

Адамды зерттеудің биологиялық немесе натуралистік әдістемесі қазіргі философиялық антропологияда маңызды орын алады бұл тәсіл адамның жалпы мәнін қарастырған кезде оның мінез-құлқына тән заңдылықтар тек филогенез процесінде қалыптасатындығымен сипатталады. Осы негізде адамның өзгермейтін биологиялық табиғаты туралы қорытынды жасалады. Натуралистік бағдар философтары табиғатқа, ғарышқа табынудан шыққандықтан, олардың көзқарастарына сәйкес, адамның мәні адамның бірінші кезекте парасатты тіршілік иесі емес, ол биологиялық, инстинктивті адам болғандықтан, мұндай аялдамаға сәйкес, бұл тек жоғары дамыған, бірқатар ерекшеліктерге ие тіршілік иесі, ал адамзат - үлкен эволюциялық процестегі кезең.

Натурализм екі негізгі ережені ұстанады:

-адамзат-бұл биологиялық шындықтың қалған бөлігімен сапалы біртекті, бірақ өзін-өзі саналы түрде ұйымдастыратын тірі түр;

- адамзат-табиғатта өзін-өзі ұйымдастырудың басталуы (жақында алынған сана мен әлеуметтілік) мен негізгі бейсаналық-өмірлік бастама арасындағы қақтығыс бар түр.

Бұл тәсілдің ең беделді жақтаушыларының бірі әйгілі неміс философы Арнольд Гелен (1904-l976) болды. А.Гелен өзінің философиясында адам жануар оның биологиялық мамандандырылмауы оны "ақаулы тіршілік иесіне айналдырады өйткені ол (басқа жануарлардан айырмашылығы) инстинкттермен нашар жабдықталған және таза табиғи өмір сүре алмайды оның ақыл-ойы мен өмір салты дене-анатомиялық тұрғыдан анықталады.

Кемшіліктер адамның іс-әрекетінің қайнар көзі деп жарияланады, бұл адамның мамандандырылмаған алғашқы биологиялық төмендігінің орнын толтыру болып табылады. Адам өзінің белсенділігін (тіршілігін) барлық жерде экваторда полюсте құрлықтағы суда ғарышта жер астында көрсете алады. Жануарлардың тіршілік ету ортасы-оның тіршілік ету ортасы, ал адамдарда бұл мәдениет. Бұл өтемақы төлейтін мәдениет—деп санайды А. Гелен-бұл адамның табиғи кемшіліктері, сонымен бірге оның түсінігіндегі мәдениет-адамнан бөлінбейтін ішкі нәрсе жоқ, бұл тек фон,сыртқы нәрсе эрзац адамның кемшілігін өтейтін шынайы әлем. Мысалы, А. Гелен техниканы қарастырады. Оның көзқарасы бойынша, техника-бұл өмірді қажет ететін және оны бұзатын алып адам. Техника адамның табиғатқа деген кемшілігін өтейді.

Мәдениет туралы өзінің осындай идеясын белгілі бір жолмен негіздеу үшін А. Гелен "мәдениетті қалыптастыратын энергия" ұғымын, яғни мәдениеттің жасанды түрде өңделген және адамға бейімделген әлем ретінде пайда болуын анықтайтын биологиялық факторды енгізеді. Нәтижесінде, гелен мәдениет адамның табиғи табиғатты биологиялық игеруінің нәтижесі болып табылады, ал адам биологиясының өзі белгілі бір өмірлік "хаотикалық" және қисынсыз белгісіздікпен сипатталады.

Нақты адам биологиясы адамды әлемге ашық етеді. Өмір сүру үшін адам гелен бойынша әрекет етіп, әртүрлі әлеуметтік институттарды, ұйымдарды, нормалар мен мінез-құлық үлгілерін құруы керек. Көптеген инстинктке ұқсас импульстар, дейді Гелен, моральдық және құқықтық нормалардың плюрализмін нақты анықтайды. Адамның мінез-құлқының мотивтері биологиялық механизмдерге сүйенеді оларда геленнің пікірінше, агрессивтілік пен өзара қарым-қатынас инстинкттері маңызды рөл атқарады. Адам өзінің кемшілігіне байланысты тұрақсыз тіршілік иесі болғандықтан, табиғаты бойынша ол басқа адамға үнемі дұшпандық етеді. Мәдениет (мемлекет және басқа әлеуметтік институттар) адамның басқа адамдарға деген дұшпандығын ішінара бейтараптандыру арқылы адамның артық шақыруларын жояды. А. Гелен адамның сырттан (мәдениет әлемінен) қысымнан құтылу қажеттілігі туралы сабын дамытады, бұл қажеттілік Конституцияның өзегіне енеді. Алайда, мәдениет әлемі (әр түрлі әлеуметтік институттар) бұған шешуші түрде қарсы тұрады.

А.Геленнің антропологиялық теориясындағы маңызды орын адамның қалай өмір сүретіні туралы сұраққа байланысты. Оның көзқарасы бойынша, адамзат қауымдастықтарының өмірі бірнеше негізгі инстинкттермен реттеледі. (Ол оларды әлеуметтік реттеушілер деп те атайды). Бұл бейнеқосылғылар жануарларда да, адамдарда да бар және олар объективті биологиялық сипаттамаға ие. А. Гелен инстинкттің үш негізгі реттегішін ажыратады:
- ұрпаққа қамқорлық жасау инстинкті;
- гүлдену алдындағы таңдану инстинкті және өлу алдындағы жанашырлық;
- қауіпсіздік инстинкті.

Осы инстинкттердің әсерінен адамда қалыптасады биологиялық шығу тегінің үш этикасы бұл адамдардың қоғамдық өмірінің ынтымақтастығын немесе қақтығысын алдын — ала анықтайды, мысалы, ұрпаққа қамқорлық жасау инстинктінен (күшіктен) гуманизм идеологиясы өседі, ал таңдану мен жанашырлық инстинктінен-бұл тұтынушылық. Қауіпсіздік инстинктінен (қажеттіліктерінен) мемлекет пайда болады, "Заң және тәртіп"этикасы қалыптасады.

А. Геленнің адамның әлеуметтік жағдайы көбінесе осы немесе басқа инстинкттің рөлімен, оның дамуымен анықталады. Мәселен, мысалы, таңдану инстинктінен туындаған тұтынушылық этика бастапқыда тек буржуазияға ғана тән болды, енді оны барлық басқа әлеуметтік топтар қабылдады, ал гуманизм идеологиясының синтезінен — зиялылардың көзқарастары мен тұтынушылық Этика — социализм идеясы пайда болды.

Осылайша, А. Геленнің философиялық-антропологиялық теориясында адамның "биологиялық кемшілігі" оның өзін де, әлеуметтік өмірін де қалай анықтайтынын көруге болады.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-03-01 09:30:35 UTC

Бердяевтың діни философиялық антропологиясы
Өте қызықты және маңызды бағыт-Діни философиялық антропология. Осыған байланысты, мүмкін, антропология мәселелері әрқашан орталық болған және адамның құндылығы үнемі атап өтілетін орыс діни философиясының ілімдері үлкен маңызға ие.

Орыс діни философиясының орталығында, кез-келген жағдайда, оның көптеген өкілдері Н. А. Бердяев (1874-1948), С. Н. Булгаков (1871-1944), Л. П. Карсавин (1882-1952), Н. О. Лосский (1870-1965), С. Л. франк (1877-1950) және басқалары әрдайым адамның проблемасы, Құдайдың бейнесі адамда.

Өздеріңіз білетіндей, христиан антропологиясының негізінде екі идея жатыр:
- адам-Құдайдың бейнесі мен ұқсастығы;
- Құдай адамгершілікке ие болды, яғни Құдайдың Ұлы бізге адам Құдай ретінде көрінді.

Н. А. Бердяев Құдайдың идеяларынан шыққан кезде жаңа философиялық антропологияны — адамның Құдайға деген қорланған ұстанымы болмайтын адам христологиясын құру қажет деп санайды. Н. А. Бердяевтің пікірінше, егер Құдай болмаса, онда белгілі бір орталық, әр адамның ішіндегі өзек жоғалады. Бұл ойды дамыта отырып, С. Н. Булгаков Егер Құдай жан дүниесінде жоғалып кетсе, онда бос орын пайда болады деп жазады, өйткені Құдайдың дінін жойып, адамзат жаңа дінді ойлап табуға тырысады және оны айналасынан іздейді және оны күрес культінен, содан кейін белгілі бір суперменнен табады. Алайда Құдай адамға сырттан емес, іштен, тереңнен келеді, — дейді Н. А. Бердяев, С.Н. Булгаков және басқа да діни философтар.

Шығармашылық, Н. А. Бердяевтің айтуы бойынша, адамды ақтайды, ол антроподиция. Бұл идеяны негіздей отырып, Н. А. Бердяев әлемнің тек кеңістікте ғана емес, уақыт өте келе бар екенін көрсетеді, яғни әлем өзінің жаратылысында аяқталмайды,ол жалғасуда. Н. А. Бердяев Құдайдың жаратушысы — адам адам Құдайдың бейнесі мен ұқсастығы, жаратушының бейнесі мен ұқсастығы шығармашылыққа, Жаратушының ісіне шығармашылық қатысуға шақырылғанын атап көрсетеді. Басқаша айтқанда, Н. А.Бердяев үшін адам шығармашылығы — құдайлық іс деп айтуға болады. Мұнда Н. А. Бердяев адамды Құдайға деген пікірі арқылы ғана бағалайды. Оның адамы-Құдайға ұқсас жаратылыс, мәңгіліктің ұлы, бұл тұрғыда орыс философиясының тарихшысы В. В. Зенковский (1881-1962) жазған. "Бердяевтің философиясы адамның ғибадат ету тақырыбына айналуы емес, адамды ақтауға тырысуы".

Н. А. Бердяевтің антропоцентризмі оның адам микрокосмос және микротеос деген түсінігінен туындайды. Бұл дегеніміз, адам әлемнің барлық күштерін қамтиды және ол болмыстың жоғарғы орталығы болып табылады. Бұл тек адамда Құдайдың болуымен түсіндіріледі. Бұл әлемге қатысты антропоцентризм екенін, бірақ Құдайға емес екенін атап өту маңызды. Сонымен бірге, Құдай мүлдем құлдырамайды және адам Құдаймен бір деңгейге қойылмайды, өйткені Н. А.Бердяев Құдайдың құндылығы болмаса, адамның құндылығы жоғалып кететінін үнемі атап өтеді.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-03-01 09:31:12 UTC

Луций Анней Сенека
Луций Анней Сенека - римдік стоик философ, ақын және мемлекет қайраткері. Рим императоры Неронның тәрбиешісі және стоицизмнің ең ірі өкілдерінің бірі (Стоицизм – бұл сіздің эмоцияларыңыз туралы, олардың пайда болу себептері туралы ойлау, сонымен қатар оларды өз пайдасына бағыттай білу. Стоицизмнің негізгі қағидасы — біздің бақылауымызда не бар, не жоқ екенін ажырата білу. Сіз өзіңіздің күш-жігеріңізді біріншісіне шоғырландырып, уақытыңызды екіншісіне жұмсамауыңыз керек.).

Сенеканың тағдыры өте күрделі. Сенатор болып, онан соң қуғындалып жер аударылған, одан императордың мұрагерінің – зұлымдығы мен залымдығынан атағы шыққан Неронның тәрбиешісі, сол арқылы елдің нақты билеушісі болған, сол кездегі аса байлардың бірі, бір емес бірнеше рет қазынаның мүлкіне қол сұққаны үшін, мемлекет мүлкін төгіп-шашқаны үшін айыпталған әкімші, соңғы сәттері ұмытылған шонжар, отставкадағы оппозиционер болып, ақыр соңында императордың аяусыздығының құрбаны болғанда өзіне-өзі қол жұмсаған, яғни өз дәуірінің барлық маңызды оқиғаларының куәгері ғана емес, қатысушысы да болған адам.

Сенека өмірінің соңында – дүние жалған екен, барлығы бекер, тек қана философиямен айналыссам, ешкімді көрмесем, араласпасам, байланысымды үзсем, уақытымды олар үшін босқа кетірмесем деп ойлаған. Айдауда жүргенде басында өмірге нала болған, кейіннен оңалып, философиямен айналысқан, «Өмірдің қысқалығы туралы» деген трактат жазған. Бір-біріне керісінше қарсы істермен айналысса да, Сенека тарихта жақсы жағымен аты қалған, себебі Сенеканың ілімі барлық адамға бағытталған. Ондай адамдардың жағымсыз жақтарының бәрі ұмытылады да, ақыл-парасатқа толы негізгі өмірі елдің есінде қалған.

Сенека жеке билік мемлекетті ұшпаққа жеткізетініне әбден сенген және соны ұдайы насихаттаған. Адамдар мемлекеттің бір мүшелері ғана деп санаған. Сондықтан да жеке билікке қызмет ету арқылы жеке билік иесін жақсылықты, ізгілікті жағдайларға бұрсам деген ниетте болған.

Сол кездері Сенека: «Тек ақылман адам ғана патша бола алады» дейтін ұран тастаған.

Сенека өз заманындағы үлкен байлық иесінің бірі болды. «Ақылман байлықты сүймейді, бірақ оның болғанын қалайды; ол байлыққа өзінің жүрегін ашпайды, бірақ оны үйіне кіргізеді» деді. «Тамаша өмір туралы» деген трактат жазып, «Байлық кедейліктен жақсырақ және керісінше», «толық жоқшылықта өмір сүрген мақұл» деген ойларды мақұлдады.

Сенека: «Ақсүйектер сапына жатпайтындар қоғам ісіне араласуына болмайды» деген көптеген сынға ұшыраған пікірді де айтқан философ. Көп мезгіл Сенека сарайда өмір сүрді. Бәрін өз көзімен көріп, көңілінен өткізген соң Сенека қызметінен бас тартып арыз жазады және Нерон берген барлық сыйды қайтаратынын императорға мәлімдейді. Ол бас тартады, бірақ Сенека қалай болғанда да мемлекет істерінен алыстап, тыныш өмірге көшуге бел байлайды, «Жан тыныштығы туралы» трактатын жазады. Онда азаматтық істерден, ел алдында сөйлеуден, түрлі демалыс кештерінен бас тартқысы келетінін, яғни азамат емес, адам ғана болып қалғысы келетінін айтады. Ол солай жасайды және бос уақытында «Бос уақыт туралы» трактат жазады. Онысы Корсикада жазған «Өмірдің қысқалығы туралы» трактатқа ұқсас болып келеді, яғни бірталай өмірді өткізіп, қаншама құрмет пен қиыншылық көріп, қайтадан айдаудағы сәтіне қайта оралғандай күй кешеді. Сенеканың: «Адамдар арасындағы қарым-қатынаста бәрінен бұрын Отанға деген құрмет жоғары тұруы керек» деген пікір айтады.

Сенека әлемдегі барлық жамандық қайдан шығады деген сұрақ қойып, «құмарлықтан» деп жауап берген. Оның айтуынша құмарлықтың ең жаманы – ашу, одан – дөрекілік, әдепсіздік, қатігездік, құтыру келіп шығады. Махаббат та, егер ол ұятсыздыққа алып барса, құмарлыққа жатады. Құмарлық адамның жан-дүниесіндегі сана күшін жоқ етеді, өйткені құмарлық жанды баурап алып оны көрсоқыр қылады. Сенеканың осы ойларын оқығанда, басқа бір философ, Сенеканың шығармашылығын онша қабылдай бермейтін Квинтиллиан оған «Шешенді тәрбиелеу» деген трактатында мынадай мінездеме береді: «Оның көп сөздері мақұлдауға лайық, көбісі таңдану туғызады, бірақ оларды мұқият таңдап алу керек; оны Сенеканың өзі жасаса тіптен дұрыс болар еді! Табиғатында ол лайықты адам еді, жақсылық іздей жүретін және іздегенін тапқан еді» деген.

Осылайша тарихта Сенеканы туралы екі пікір қалды, бірі - мықты философ, екіншісі – айласы көп адам. Ол өмір бойы зұлымдықпен өмір сүрсе де, кейіннен оларды түсініп, өмірінің соңында барлығын тастап, тыныштық іздеп тәубесіне келеді.

Сенеканың Луцилийге (латын ақыны, римдік сатираны қалыптастырушы) жазған хаттарынан үзінді

«Кім өзінің өмірін жек көрсе, өзгенің өміріне қожайындық жасайды».
«Барлығынан бұрын неден қашу керектігін білесің бе? Тобырдан! Тобыр ішіне кірсем сол күйімде шыққан кезім болған емес. Одан бір нәрсе жұқтырып, кірленіп шығасың. Одан шыққанда сараң, менмен, сәнсалтанатқа құмар, ашушаң және қатігез болып шығасың».
«Кімнің ісі жүріп тұрса – достары мың, қиналысқа түссе – айналасы шөл».
«Өзіңнен қашып кете алмайсың! Өзінің кемшілігін білмейтін адам, оны болдырмауға тырыспайды».
«Адалдықпен кешкен өмірді қыстартқанмен, одан оның адалдығы азаймайды».
«Денесін шынықтыратын адамдар көп, жан-дүниесін жетілдіретіндер өте аз».
«Ғылымға құмарлық - өзгенің есебінен ақыл алу. Оқысам, біріншіден - өзіме өзім риза бола түсуден арыламын, екіншіден, біреудің білгенін біліп болған соң, оны жетілдіруді ойлаймын. Оқу ақылға азық береді. Тек жазумен немесе тек оқумен ғана айналысуға болмайды, оларды кезектестіріп отыру керек. Сонда біз оқығанымызды елеулі бір нәрсеге айналдырамыз. Осылай біз гүлге қонып бал шырынын жинап, оны алып келіп бір қауызға құйып балға айналдыратын бал арасына ұқсаймыз».
«Ең бақытты адам – бақытты керек етпейтін адам, өзіне билік ете алатын адам – ең билігі толық адам».
«Ұзақ өмір сүруді емес, ризалықпен өмір сүруді уайымдау керек».

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-03-01 11:20:26 UTC

П.Тейлард Шарден: "Адам феномені"
Философиялық мәтінді талдау үшін мен П.Тейлард де Шарденнің "адам құбылысын"таңдадым. Мен өз таңдауымды шығарманың авторы адамның проблемалары, оның табиғаты, шығу тегі, болмыстың мәні, жалпы адамның биологиялық және сонымен бірге биологиялық, саналы болмыс ретіндегі тұтас сипаттамалары сияқты тақырыптарды қозғайтындығымен негіздеймін.
Пьер Тейлард де Шарден (1881-1955) - француз философы, ғалымы (палеонтолог, антрополог, археолог) және католик теологы. Иезуит орденінің мүшесі, діни қызметкер. Бейжің маңындағы синантропты ашушылардың бірі (1929).
"Адам құбылысы" (1956) шығармасы 4 бөлімнен тұрады: өмір алдында, өмір, ойлау, супер өмір (сверхжизнь).
Пьер Тейлард де Шарден былай деп жазады: "бұл жұмысты дұрыс түсіну үшін оны метафизикалық емес, геологиялық трактат ретінде емес, тек ғылыми жұмыс ретінде қарастыру керек. Орталық ретінде алынған адамның айналасына, соңғысын алдыңғысымен байланыстыратын табиғи тәртіпті орнатыңыз, әмбебап элементтер арасында онтологиялық себептік байланыстар жүйесін емес, олардың уақыт өте келе дәйекті пайда болуын білдіретін эмпирикалық қайталану Заңын ашыңыз - мен мұны істеуге тырыстым. Әрине, бұл бастапқы ғылыми жалпылаудан тыс философия мен теология саласындағы терең теориялық құрылымдар үшін кең өріс қалады. Мен саналы түрде болмыстың осы тереңдігіне кірмеуге тырыстым". Нәтижесінде шығарманың өзектілігі бұл жұмыс қазіргі философиялық ойдың негізі болып табылады деп айтуға болады.
Адамның 7 сезімі бар:
1) кеңістіктік шексіздік сезімі (заттарды ажырату)
2) тереңдіктер (үнемі толықтырылып отыратын өткеннің оқиғаларының шексіздігіне итермелеу)
3)Саны (материалдық және тірі элементтердің қорқынышты жиынтығын бағалау)
4) пропорциялар (өлшемдер, масштаб, кішкентайдан үлкенге айырмашылық)
5)сапа, жаңалық (жетілдіру мен өсудің абсолютті сатыларының табиғатындағы айырмашылық)
6) қозғалыстар (ескінің қайталануы арасында қайтымсыз дамуды қабылдау қабілеті)
7) органикалық (оқиғалар тізбегіндегі байланыс пен құрылымды анықтау).
"Өмір алдындағы" кезеңде атомдар, Бейорганикалық молекулалар, алдымен қарапайым, содан кейін күрделі және үлкен, "мегамолекулаларға"айналатын сапалы күйлер ерекшеленеді. Тейлардтың пікірінше, жер бетіндегі сыртқы және ішкі жағдайлардың жиынтығы осы молекулалардан тірі жасушаларды - материяның өмір сүруінің жаңа түрін тудырды. Кітапта ғалым өзінің көптеген "ұғымдарын" енгізеді: Омега нүктесі, заттардың ішкі жағы, радиалды және тангенциалды энергия.
Омега нүктесі - бұл адамның рухани құрамдас бөліктерін синтездеу және оларды біріктіру бағытындағы жер ноосферасының дамуының шарықтау шегі ғана емес.жабық және тәуелсіз кеңістік-уақыт. Яғни, адамның өмір алдындағы өмірі ішкі заттардан құралады екен.
Кітаптың екінші бөлімінде - өмірдің қалыптасуы Жер-Ана түсінігімен байланыстырылады. Ғылым жер бетіндегі өмір тарихын сөзсіз бейнелейді. Өмір молекула арқылы Бейорганикалық затпен байланысатын жасушадан басталады. Жасуша эволюциясы тарихта өте маңызды. Жасуша-бұл барлық туындылар үшін метаморфоздардың көзі, әр түрлі мөлшердегі бөлшектер түріндегі заттардың шексіз санын икемді және орталықтандырылған ұйымдастыру мүмкіндігі және сонымен бірге саналы қызметтің жаңа түрінің пайда болуы. Тор-мөлшері жағынан кішкентай және саны жағынан көп. Радиалды энергия жасушада күрт шоғырланған, бірақ сонымен бірге өмір эволюциясынан жанама жолдар береді.
Кітаптың 3 бөлімі ойдың қалыптасуы мен ноосфера жайында.
Қазіргі ғылым, Тейлард де Шарден, ғаламның ортағасырлық құрылысын едәуір түзетіп, әлемнің үнемі қозғалыста және дамуда екендігіне көз жеткізді. Сондықтан христиандық дүниетанымды түбегейлі қайта қарау қажет. Қазіргі заманғы ойлаудың орталық әдіснамалық принципі тейлард де Шарден эволюционизмді жариялады. Оның пікірінше, эволюция принципі шындыққа негізделген және табиғаттың барлық құбылыстарына тән. Әлемнің, космогенездің даму процесінің негізгі сыни нүктелері Тейяр де Шардена келесі кезеңдер: "суперөмірлік" (Бейорганикалық табиғат), "өмір" (органикалық заттар), "ойлау", "ноосфера" және "суперөмірлік". Тейлард де Шарден адамзаттың қалыптасуы мен дамуына байланысты эволюцияның үшінші кезеңіне ерекше назар аударды. Ойлау кезеңінде, оның пікірінше, психикалық энергияны өзіне шоғырландыратын, ноосфераны құратын, әлемді жекелендіретін адам пайда болады. Ол биологиялық эволюцияның буыны. Бірегей ойлау қабілеті бар адамның пайда болуы үшін әлемдегі барлық нәрсе ажыратылған, бөлінген. Адам өз қызметімен бар нәрсенің жоғары синтезін үнемі жүзеге асырады, жаңа сала - рух сферасын жасайды. Бұл деңгейде әлемнің дамуында жоғары форма пайда болады - Ой, сана, руханият.
4 бөлім супер өмір туралы. Адам сөзсіз түпкі мақсатқа жетуі керек, бірақ бұл оптимизм, пессимизм емес, жаһандық әлемдік апат емес, ең жоғары кезең. Құралдар: ғылыми зерттеулерді ұйымдастыру, адамды таным пәніне көтеру, ғылым мен дінді біріктіру. Әлемнің соңы-өзінің күрделілігі мен шоғырлануының ең жоғары деңгейіне жеткен бүкіл ноосфераның ішкі қайтарымы, бұл Омега құдайында демалу үшін кемелдікке жеткен сананың материалдық матрицадан бөлінуі. Терьяр-синантропты ашушылардың бірі. Қазіргі ғылымның жетістіктеріне сүйене отырып, ол ғылым мен дін арасындағы қарама-қайшылықты алып тастау керек ғылыми феноменология деп аталатын тұтас дүниетанымды құруға тырысты. Пьер Тейлард де Шарденнің негізгі әдіснамалық принципі-одан телеологиялық түсінік алған эволюция идеясы. Ол Ғаламның эволюциясын (космогенез) психикалық табиғаты бар ерекше радиалды энергияның модификациясы болып табылатын біртұтас субстанцияны - "әмбебап матаны" күрделендірудің бірқатар кезеңдері ретінде бейнелейді. Космогенезді реттеушімен бірге түпкі мақсат - "Омега нүктесі" - Құдайдың рақымының бір түрі ретінде әрекет ететін радиалды энергия арқылы заттардың барысына әсер ететін рухани орталық. Т. ғаламның эволюциясын түсінудің кілтін "адам құбылысынан"көреді. Адам-болашаққа бағытталған эволюцияның шыңы. Материяны түрлендіру арқылы адам эволюцияның шығармашылығына енеді. Адамзат тарихы, Пьер Тейлард де Шарденнің пікірінше, космогенездің соңғы кезеңі, оның алғышарты - "даралау", тұлға мен ойдың пайда болуы және ноосфераның (жердің идеалды, рухани қабығы) қалыптасуы. Эволюцияны одан әрі жетілдіру, Т.бойынша, тек ұжымдық негізде мүмкін. Техникалық прогресс пен экономиканың дамуы-бұл процестің қажетті шарттары, бірақ рухани фактор шешуші рөл атқаруы керек. Адамгершілікті негіздейтін дін ғылыммен бірігіп, оның принциптерін түсіндіруді жаңартып, іс-әрекет дініне айналуы керек.
Адам құбылысы-бұл табиғаттың сөзсіз құпиясы, өйткені бұл материалдық әлемдегі адам қонақ, керемет бейтаныс! Адам биологиялық тіршілік иесі ретінде, табиғаттың орасан зор денесінің, табиғаттың орасан зор ағашының мүшесі ретінде біз үшін өте түсінікті және таныс нәрсе, кез келген жоғары дамыған сүтқоректілерден таңқаларлық емес. Бірде Гилберт Честертон егер қарлығаштар өздеріне ұя салып, балапандарға шыбындарды сүйреп апарудың орнына философиялық жүйелер құрып, өмірдің мәні туралы ойлана бастаса, бұл бізге ерекше ғажайып болып көрінер еді деді.

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-03-01 18:23:37 UTC

Мәдени-философиялық антропология
Мәдени-философиялық антропологияның өкілдері осы бағыттағы зерттеу векторын анықтайтын негізгі сұрақ қояды. Бұл сұрақ: тірі шығармашылық тарихилық дегеніміз не және бұл тарихилық адам қызметінің қай түрінде өзін толық көрсетеді? Э. Ротхакер мен М. Ландман өздерінің мәдени-философиялық тұжырымдамасы осы сұраққа жауап беруге тырысады. Э. Ротаккер мен М. Ландман адам мен жануарды салыстыру арқылы өз тұжырымдамаларын жасайды.
Э. Ротхакердің ілімі жалпы философиялық-антропологиялық көзқарасқа негізделген, оған сәйкес адам белсенді тіршілік иесі болып табылады. Ротаккер өзінің ілімінде адамды мәдениеттің субъектісі, жаратушы ретінде сипаттауға тырысады, ал мәдениеттердің әртүрлілігі адамның әртүрлі өмір салтын түсіндіреді. Адам, сенімді Ротаккер, басынан бастап нақты эмоционалды көзқарастары бар өмірлік жағдайға тап болды, оған сүйене отырып, адам өзінің шығармашылық белсенділігін көрсетеді. Ротаккердің пікірінше, адамның іс-әрекеті адамды қоршаған ортаға әсер ететін жағдайларға өзіндік реакция ретінде түсініледі. Тұжырымдамасында Э. Ротхакер, адам адамға дайын түрде берілмейтін жұмбақ шындықта, бұл шындық жұмбақ және тіпті қисынсыз. Осы шындықтан, әлемдік материядан Ротаккер өзінің "әлемдерін"құрады. Антропологиялық философияның мәдени-философиялық антропологияға бет бұруын идеалистік философияның адамның философиялық танымының ең өзекті заманауи мәселелерін шеше алмауы деп санауға болады.
Тек белгілі бір қозулар физиологиялық "сана шегінен" өте алатындықтан, белгілі бір "мәдени шегі" белгілі бір адамның өзіндік өмір салтында маңызды болуы мүмкін нәрсені ғана өткізеді. Бастапқыда жануар тек "қоршаған ортаға" ие және оны табиғаттың өзі ерекшелендіреді. АДАМДА белгілі бір "қоршаған ортаға" дейін тарылатын әлем бар, сонымен қатар бұл өзінің конституциялық қызметінің нәтижесінде пайда болады. Оның "қоршаған ортасы "мәдениетке жатады, сондықтан адамның" қоршаған ортасы " жануарға қарағанда басқаша болады. Жануарлар әлемінде" қоршаған ортаның " иесі жалпы түр болып табылады. Мәдениет әлемінде адамдардың әрбір жеке тобы-адамдар, кәсіби топ және т.б. — өздерінің "қоршаған ортасы"бар. Бұл топтың өкілі өмірге келе отырып, өзіне дейінгі осы ортаға айналады, бірақ оның шегінен шығып, оны өзгерте немесе толығымен жоя алады.
Ротхакер "өмір салты", адамның мәдени өміріндегі "қоршаған орта" туралы ілімдерімен мәдени өмір салтының нақты практикалық сипатын атап көрсетеді, соңғысын өмірлік-биологиялық және экзистенциалды түрде түсінеді. Ол әлемге практикалық қатынасты эмоционалды-экзистенциалды қатынас, шындықтың биологиялық және экзистенциалды қызығушылық тәжірибесі ретінде түсіндіреді. Осыған байланысты ол шындық пен әлем туралы өзінің түсінігін береді. Ротхакердің пікірінше, шындық - бұл жұмбақ және адамға жат объективті шындық. Әлем — бұл адам түсіндіретін, оны бастан кешіретін және өмір сүретін және белгілі бір өмір салты аясында мағыналы нәрсе. Осылайша, "адам өзінің өмірлік мүдделерінің прожекторымен ерекшеленген және жұмбақ шындықтан ерекшеленген құбылыстар әлемінде өмір сүреді".
Адам мен мәдениеттің антропологиялық көрінісі
Э. Ротхакердің мәдени антропологиясында, айтылғандай, Гелен тұжырымдамасымен салыстырғанда, екпіндер біршама ауысады және мәдени шығармашылықтың кең мотивтері белгіленеді, бірақ олардың өмірлік-биологиялық негізі сақталады. Ол тек белгілі бір эмоционалды априори түрінде болады, ол мәдени өмір салтын қалыптастыру үшін шешуші мәнге ие. "Қазірдің өзінде сезімдерде, тек қабылдау мен ойлау формаларында ғана емес, шындық туралы барлық білімнің трансцендентальды шарты бар".
Сондықтан, адамның қалыптасуында оған оның өмір сүретін ортасы мен мәдениеті тікелей әсер етеді екен.

ҚЫЗЫР АРУЖАН

aruzhankyzyr — 2023-03-01 19:57:31 UTC

ГЕРХАРД ФОЛЬМЕР:
БІЛІМНІҢ ЭВОЛЮЦИЯЛЫҚ ТЕОРИЯСЫ.
C БӨЛІМІ. АДАМ ЭВОЛЮЦИЯСЫ

Түрлердің пайда болуы туралы ілімнің негізгі тезисі өсімдіктер, жануарлар және адамдар өзгерген ата-аналық формалардан эволюциялық жолмен пайда болды. 1956 жылы Дюссельдорф маңындағы Неандертальда қаңқаның бөліктері табылды, олар ұлы адамның қалдықтары деп түсіндіріледі. Дарвин 1859 жылы «Түрлердің шығуы» деген басты еңбегінде өзінің ілімінің адамға қолданылуы туралы бір ғана сөйлеммен айтты: адамның және оның тарихының шығу тегі мәселесіне көп жарық түседі. Т.Г.Гексли, ол үшін адамның табиғаттағы орны барлық сұрақтардың мәселесі болды, 1863 жылы «Адамның табиғаттағы орны туралы дәлелдер» жинады. 1871 жылы Дарвин «Адамның шығу тегі» және 1874 жылы Геккель «Антропология» деген еңбегін жариялады.Рас, бұрын әртүрлі гипотезалар жасалған, соған сәйкес маймыл-адам, ерте адам, ежелгі адам және қазіргі адам қазіргі адамға дейінгі даму жолында жеке қадамдарды құрайды. тарихта біз келесідей сипаттармен кездесеміз: Homo Erectus , Homo sapiens (биология, Линней); Хомо Фабер (антропология, Макс Фриш); Homo Politicus (Аристотель), Homo Sociolologicus (Дарендорф); Homo Metaphysicus (Шопенгауэр), Homo Religiosus (теология); Homo Loquens (тіл философиясы), Homo Grammaticus (Палмер); Homo Ludens (Hizinga), Homo Symbolicus (Cassirer), Homo Excentricus (Plessner).

Дарвин және басқалар адам ар-ұжданының болуымен ерекшеленеді деп есептеді . Дегенмен, «ар-ұждан» - бұл білім арқылы алынған және адамдарда жоқ және жануарларда сыртқы болуы мүмкін мінез-құлық үлгісі. Моральдық мінез-құлық бірдей екіұштылықты көрсетеді. Жануарларда неке адалдығы, қауымдастық сезімі, құрбандық, батылдық, батылдық, ұрпаққа қамқорлық, балаларды сүю және иелеріне адалдық сияқты «моральдық ұқсас мінез-құлық» түрлері кездеседі ... Ар-ұждан да, «адамгершілік» де емес. адаммен шектеледі.

Геленнің адамды жеткіліксіз болмыс , «бақытсыздықтың конститутивтік мүмкіндіктері бар тәуекелді тіршілік» 60 деп түсіндіруі де бұрмалайды . Гелен, мысалы, адам миы адам өмірінде туындайтын мәселелерді шешуге ең жақсы бейімделген орган екенін ескермейді. (Лоренц, 1973, 232). Дегенмен, Геленнің адам басқа түрлерге қарағанда аз маманданған, сондықтан жан-жақты екенін түсінгені дұрыс.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-03-05 08:28:49 UTC

П.Тейхард де Шарден

Француздың ұлы эволюционисті Пьер де Тейяр Шарден (1881-1955) адам өмірінің ең жоғарғы мәнін барған сайын эволюцияның жүргізушісіне айналуынан көрді. Жануарлардан айырмашылығы, адамдар өздерінің эволюциялық прогресін жеделдетуге қабілетті. Мұның бәрі эволюциялық прогресс жолына дәл бүкіл адамзаттың түскендігінде.

Әмбебап-эволюциялық дүниетаным сирек индивидтердің артықшылығы болып қала бергенде, эволюциялық прогрестің жеделдеуіне өте шектеулі дәрежеде ғана сенуге болады. Осы дүниетаным кең тараған кезде ғана адам эволюциясының жаңа дәуірі басталады. Сондықтан П.Тейхард де Шарден эволюционизмнің жалықпас жыршысы болды.

П.Тейяр де Шарден өз кітабында адамды мадақтайды. Ол оны не «әлемнің кілті» (сонда, 37-бет), не «әлем құрылысының орталығы» (сонда, 38-бет), немесе «биік шыңы (қазіргі уақытта) деп атайды. антропогенез, оның өзі космогенездің тәжі» (сонда. 39-бет), тіпті «жалпы өмірге деген ұмтылыстың шоғырлану және гоминизация нүктесі» (сонда, 40-бет).

Шарден шығармалары сөздің шын мағынасында түпнұсқа екенін айтуым керек. Ол өмірдің пайда болуы мәселесін және эволюциялық процесті, оның ішінде адамның пайда болуын ғалым және христиандық теолог ретінде бір мезгілде түсінуге тырысты. Ол өзінің негізгі интуициясын білдіруге тырысты: әлемді тірі организм ретінде көру, Құдайдың құдіреті мен кемелдікке ұмтылу. Бұл ұмтылыстың іске асуы – ғаламның эволюциясы. Осылайша, оның ілімінің маңызды құрамдас бөліктерінің бірі - эволюционизм.Бірақ дәстүрлі түрде (және, атап өтейік, дөрекі түрде) «Дарвиннің адам маймылдан шыққаны туралы ілімі» ретінде қабылданатын эволюция Шарденнің түсінігінде түбегейлі басқа процесс. Бұл Құдайдың ғаламдағы жоспарының ашылу механизмі. Оның материя эволюциясының ақиқаттығына жалынды сенімі ғалымның ақыл-ой еңбегінің жемісі ғана емес, иманды адамның қасиетті дүниетанымы. Оның айғақтарының басты құндылығы да осы болса керек.

Шарден бұл процестің қозғаушы күші – Жаратушыға деген жаратылысты сүю, ал дүниенің жаратылуының басты мотиві – шексіз Тәңірлік махаббат деген қорытындыға келеді. Осылайша, ол махаббат туралы жаңа түсінік береді - күй ретінде ғана емес, оған шығармашылық функцияларды береді.

Адам құбылысы оның санасы мен мәнділігінен тұрады. Адамның жер бетінде өмір сүретін басқа жаратылыстардан ерекшелігі - ол айналада болып жатқан оқиғалардан хабардар болуымен, айналасындағы әлемді басқа қырынан қарастыруымен және ол туралы әртүрлі түсініктердің болуымен ерекшеленеді. Бұл абстрактілі ойлау деп аталады. Адамның негізгі құбылысы осы ойлауда жатыр.

Тейлхардтың негізгі философиялық шығармасы «Адам құбылысы» — Адамға арналған гимн. Кітап автордың эволюцияның негізгі кезеңдері туралы көзқарасын ашатын төрт тараудан тұрады: «Өмірге дейінгі өмір», «Өмір», «Ой», «Суперөмір». 1938-1940 жылдары жазылған оны Ватикан тыйым салып, 1956 жылы, автор қайтыс болғаннан кейін (орыс тілінде - 1965 жылы) жарық көрді. Қазіргі ғылымның жетістіктеріне сүйене отырып, Тейлхард ғылыми феноменология деп аталатын интегралды дүниетанымды жасауға тырысты. онда ғылым мен дін арасындағы қарама-қайшылықты жою керек. Кітапта жер бетіндегі тіршілік және оның болашағы мәселелеріне ерекше көңіл бөлінген.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-03-05 08:44:54 UTC

Адам адамға неге қасқыр? Гобсстың философиясының негізі

Бастапқыда «адам адамға қасқыр» (латынша homo homini lupus) тіркесін Плавт өзінің «Есектер» комедиясында қолданған. Ол қарым-қатынасы өзімшілдік пен дұшпандыққа толы адамдарды сипаттады. Бірнеше жүз жылдан кейін бұл фраза Томас Гоббстың арқасында танымал болды. Оны өз философиясының негізіне айналдырды. Гоббс пессимист болды және адамдар табиғатынан агрессивті деп есептеді. Бұл ұстанымға оның өмірлік тәжірибесі әсер етті. Гоббс Англиядағы қанды төңкерістің куәсі болды, содан кейін диктатор Оливер Кромвельдің қатыгез билігін қадағалады. Гоббс 17 ғасыр жағдайында адамның табиғатын сипаттау мүмкін емес екенін түсінді. Адамдар бұрыннан өз мемлекеттерінің заңдарына бағынып, өркениеттің қабылданған нормаларын ұстанған. Олардың шынайы, табиғи сипаты жасырын қалды. Бұл мәселені шешу үшін Гоббс «табиғат жағдайы» терминін енгізді.

Табиғаттың күйі – қоғамның мемлекет құрылғанға дейінгі өмірі.

Табиғи жағдайда адамдар бір-біріне жау.

Гоббс бұл жағдайдың үш себебін анықтады:
1) Барлық адамдардың өмірде бір мақсаты бар - өз қажеттіліктерін қанағаттандыру арқылы бақытқа жету. Бастысы – байлық, рахат пен билік. Гоббс адамдар жалпы игілікті емес, тек жеке басын ойлайды деп есептеді.
2) Табиғат жағдайында адамдарды шектейтін заңдар мен ережелер жоқ. Бақытқа жету үшін олар жақсылық пен жамандық туралы жеке идеяларына сүйене отырып, жазасыз кез келген нәрсені істей алады.
3) Құдай адамдарды күш-қуаты мен ақыл-ойы жағынан тең етіп жаратқан. Гоббс генетика саласындағы зерттеулер пайда болғанға дейін өмір сүрген және әр адамның қабілеті бірдей деп есептеген.

Бұдан Гоббс барлық адамдар серіктес емес, бәсекелес деген қорытындыға келді. Ережелер мен заңдар болмаса, олар өз мүдделері үшін бірін-бірі құртады, ақырында адамзат жойылады.
Гоббс адамдарды соғыс жағдайынан тек Левиафан ғана құтқара алады деп есептеді.

Левиафан - ережелер жүйесін жасайтын және адамдардың қауіпсіздігін өз шарттарымен қамтамасыз ететін мемлекет. Левиафан жақсылық пен жамандықтың шекарасын анықтау құқығын алады. Осыған сүйене отырып, ол бұрын құтылған қылмыстары үшін жазалайды.

ҚЫЗЫР АРУЖАН

aruzhankyzyr — 2023-03-05 09:09:32 UTC

Эрнст Кассирер {«Адам – символдық жануар»}

Неміс неокантшыл философы Эрнст Кассирер (1874-1945) адам теориясын жасаушы, ол оны «жануарлардың символикум», «символдық болмыс» деп түсінді, оған сәйкес адам табиғатының кілті символ, дәлірек айтқанда, адамның өзін қоршаған шындықты бейнелеу қабілеті. Кассирердің пікірінше, адам тек табиғи әлемде (барлық басқа жануарлар өмір сүретін сияқты) ғана емес, символдық әлемде, яғни Мәдениет әлемінде өмір сүреді. Тіл, миф, өнер, дін - бұл ғаламның символдық бөліктері. Дәл осы ғаламда адам бар. Кассирердің ойынша, адам осы таңбалар әлемімен сусындап, тілдік формаларда, діни ғұрыптарда өмір сүретіні соншалық, ол осы жасанды орталардың байланысынан басқаша өзін танып, көре алмайды.
Демек, Э.Кассирердің іліміне сәйкес адам мен дүниенің арасында делдал бар және бұл делдал символ болып табылады. Символдық Әлем адамды соншалықты айқындайды, ол өзін сол арқылы ғана жүзеге асырады. Демек, адам мәдени тіршілік иесі, ал мәдениет рәміздер жиынтығынан басқа ештеңе емес. Демек, Э.Кассирер, адам Хомо сапиенс, рационалды адам емес, символдық адам Homo simbolicum сияқты тұжырым жасайды.
Аристотельдің адамды «қоғамдық жануар» деген анықтамасына қарсылық білдіре отырып, Кассирер аралар да, құмырсқалар да еңбек әрекетін ұйымдастырудың күрделілігі мен анықтығы жағынан адам қоғамынан асып түсетін қоғамдық жануарлар екенін атап өтеді. «Алайда, адамдар қауымдастығы жағдайында жануарлардағы сияқты әрекет қоғамы ғана емес, сонымен қатар ойлар мен сезімдер қоғамы бар. Тіл, миф, өнер, дін, ғылым қоғамның осы жоғары формасының өмір сүруінің элементтері және таптырмас шарттары болып табылады. Олар біз органикалық табиғатта кездесетін қоғамдық өмірдің формаларын олардың дамуында жаңа күйге – қоғамдық сана сатысына дейін дамытатын құралдар.

Адам өзін таба алады, өзінің даралығын тануға тек делдал – әлеуметтік өмір арқылы келеді. Бірақ бұл делдал адам үшін кез келген сыртқы анықтаушы күшке қарағанда әлдеқайда көп нәрсені білдіреді. Адам, жануарлар сияқты, қоғамның ережелеріне бағынады, бірақ, сонымен қатар, оның өзі қоғамдық өмірдің қалыптасуына қатысады және оны белсенді түрде өзгертуге қабілетті.

Адамға да қатысты биологиялық өмір заңы жеке адамның өмір бойы меңгерген ешбір дағды мен қабілет тұқым қуаламайтынын және отбасының өміріне әсер ете алмайтынын айтады, бірақ адам жануардан айырмашылығы бұл кедергіні жеңе білді және өзінің жеке еңбегінің жемісін сақтауды үйренді – мәдениетті, «біртұтас және уақытша болмысты жеңудің адамдық жолын» жасады, сөйтіп өлместікке ие болды.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-03-05 09:25:58 UTC

Homo ludens. Йохан Хёйзинга теориясы

Біз бірдеңе жасасақ, ақша табу, өлең жазу немесе бала тәрбиелеу, біз бір уақытта ойнаймыз. Біздің бүкіл өміріміз ойын, Уильям біздің Шекспир айтқандай. Бұл идеяны 20 ғасырда голландиялық философ, мәдениеттанушы және тарихшы Йохан Хуйзинга (1872-1945) тамаша дамытты және негіздеді. Шын мәнінде, ол алғаш рет орта ғасырлар тарихы бойынша ең қызықты еңбектердің (атап айтқанда, «Орта ғасырлар күзі») авторы ретінде танымал болды, бірақ оның «Homo ludens: ойын элементін анықтау әрекеті» трактаты.Тұжырымдаманың негізінде жатқан негізгі ой мынау: мәдениеттің мәні ойында. Басқаша айтқанда, мәдениет ойындық сипатқа ие. Бұл бір қарағанда бір-біріне қайшы болып көрінетін екі негізгі компонентті қамтиды дегенді білдіреді:

а) әрекет бостандығы

б) ережелерге бағыну.

Бірақ бұл бір жүйенің екі полюсі. Мәдениет ойын барысында туды және оның ішінде бар. Әуел бастан-ақ бәсекелестікпен, бақталастықпен байланысты. Кішкентай дегенде мысықтармен немесе күшіктерді қарастырып көрсек . Бұл сүйкімділер бір-бірімен үнемі бәсекелестікте өседі, бұл ойындарда көрінеді. Адамдармен де солай болды. Табиғи ойын олар жасаған жасанды дүниенің, яғни биш мәдениетінің негізін құрады.
Хуизинга мәдениеттің әртүрлі көріністерін қарастырып, олардағы ойын мәнін ашты. Бұл тіпті сот ісін жүргізу сияқты түсініксіз болып көрінетін немесе соғыс сияқты қанды істерге де қатысты. Соттау немесе төбелесу, адамдар қаншалықты оғаш естілсе де, бәрібір ойнайды. Философ мұны «агонисттік инстинкт» деп атады - бұл біздің көптеген әрекеттеріміздің қозғаушы күші болып табылатын табысқа жетуге, өз бетінше талап қоюға, жеңіске жетуге деген ұмтылыс.
Ойынның тағы бір аспектісі – интеллектуалдық. «Ақыл ойыны» деген сөзді бәрі біледі, сондықтан бұл жай ғана. Бастағы есептерді шешудің әртүрлі нұсқаларынан өту, жұмбақтарды шешу, философиялық мәселелерге ой жүгірту және т.б., адам ойнайды. Бұл әрі ләззат, әрі кәсіп, әрі өзін мәдени тіршілік иесі ретінде бекіту.

Абай Мади

abaymadi — 2023-03-05 10:08:20 UTC

Адамның шынайы, суправитальды және антивитальды мәнін білдіретін осы қағиданы білдіру үшін Шелер "рух"сөзін таңдайды. Бұл ұғым ежелгі гректер ұсынған "ақыл" ұғымымен байланысты, бірақ егер ақыл әрқашан ойлау қабілетін болжаса, онда "рух" — бұл абсолютті және мәңгілік болмыстар мен құндылықтар туралы ойлау қабілеті. Рух-бұл пәндік, дейді Шелер. Бұл нені білдіреді? Адам-бұл қарсылықтарды объективті етіп қана қоймай, сонымен қатар өзінің физиологиялық және психологиялық жағдайын, тіпті әрбір жеке психикалық тәжірибесін қайта анықтай алатын жалғыз тіршілік иесі. Бұл тұрғыда адам-өмірді еркін қабылдамауға қабілетті жалғыз тіршілік иесі. Сондықтан мұндай "рухани" болмыстың негізгі анықтамасы оның "органикалық заттардан экзистенциалды тәуелсіздігі, еркіндігі, мәжбүрлеу мен қысымнан, "өмірден" және "өмірге" қатысты барлық нәрселерден, яғни өзінің, интеллекттің тартымдылығымен байланысты"болады.

Шелер тек адамға ғана тән бірқатар ерекшеліктерді білдіреді, өйткені ол тек заттың және заттың нақты нақты категориясына ие; тек адамға кеңістік пен уақытты тәртіп, заттардың орналасуы мен реттілігі ретінде қабылдау тән, тек адам ғана өзінен және әлемнен жоғары көтеріліп, бәрін, соның ішінде бәрін өзінің таным объектісіне айналдыра алады және өзің. Шелердің пікірінше, адамға ғана тән жалғыз ажырамас құрылым өзін-өзі тануды, шоғырлануды және тартымдылыққа алғашқы қарсылықты анықтау қабілетін қалыптастырады.

Абай Мади

abaymadi — 2023-03-05 10:09:18 UTC

Макс Шелер өзінің "адамның Ғарыштағы жағдайы" атты еңбегінде адамның мәні туралы негізгі ғылым ретінде философиялық антропологияны құру қажеттілігін барлық сенімділікпен атап өтті. "Философиялық антропологияның міндеті-адам болмысының негізгі құрылымынан қалай екенін дәл көрсету, адамның барлық нақты монополиялары, жетістіктері мен істері: Тіл, ар-ождан, құралдар, қару-жарақ, әділ және әділетсіз идеялар, Мемлекет, миф, дін, ғылым, тарихилық және қоғам".
Осы шығарманың кіріспесінде Шелер былай деп жазады: "сұрақтар" адам деген не? және оның болмыстағы орны қандай?"менің философиялық санамның оянуымен олар Мен үшін басқа философиялық мәселелерге қарағанда маңыздырақ және маңызды болды". Келесі: "мен бұл мәселені барлық жағынан қоршап алған көпжылдық күш-жігер осы ауқымды мәселенің дамуын қорытындылайтын шығармаға арналған... бақытымызға орай, мен философияның барлық мәселелерінің көпшілігі осы мәселеге көбірек көңіл бөлетінін көрдім".
Сезімтал импульс, шелердің айтуы бойынша, бүкіл органикалық аймаққа, адамға дейін енеді. Адам болмыстың барлық маңызды кезеңдерін және ең алдымен тірі табиғатты қамтиды, яғни. " онда барлық табиғат өзінің болмысының шоғырланған бірлігіне келеді. Мұндай сезім, тіпті ең қарапайым қабылдау немесе түсінік жоқ, оның артында қараңғы импульс болмайды".
Бұл импульс бір уақытта адамның барлық инстинкттері мен әсерлерін біріктіреді. Шелердің философиясында теория бар, оған сәйкес әлем адамға алдымен оның практикалық болмысына қарсылық ретінде беріледі. Қарсылық — бұл шындықтың кез-келген иеленуінің тамыры, әсіресе шындық пен оның әсерінің бірлігі, яғни.шындық адамға қорқынышпен байланысты жалпы қарсылық немесе қарсылық тәжірибесінде беріледі. Сонымен, бұл адамдағы алғашқы қарсылық тәжірибесінің субъектісі болып табылатын сезімтал импульс.

Шелер өмір кезеңдерінің объективті тәртібіндегі сезімтал импульстен кейінгі жанның маңызды формасын инстинкт деп атайды, "мағынасы мен мағынасы жағынан өте даулы, қараңғы сөз. Бұл түсініксіздікті болдырмау үшін біз алдымен психологиялық ұғымдармен байланысты барлық анықтамалардан аулақ боламыз және инстинктті тек тірі тіршілік иесінің "мінез-құлқы" деп аталатынға сүйене отырып анықтаймыз. Шелер мінез — құлықтың ең құндысы-бұл психофизикалық тұрғыдан немқұрайлы, яғни кез-келген мінез-құлық адамның сыртқы ғана емес, ішкі күйін де білдіретінін байқайды. Сондықтан мінез-құлықты физиологиялық және психологиялық тұрғыдан бір уақытта түсіндіру керек. Бұл мағынада мінез-құлық инстинктивті деп аталады, егер ол семантикалық болса, яғни.егер ол белгілі бірмеақта орын алса, мақсатты (мағыналы әрекеттер тек қолма-қол жағдаймен шектелмеуі керек, сонымен қатар кеңістік пен уақытта өте алыс болуы мүмкін жағдайларды қамтамасыз етуі керек), егер бұл тек жеке адам үшін ғана емес, сонымен қатар түр үшін де маңызды болса. "Инстинктке негізделген білім-бұл идеялар мен бейнелер арқылы білім емес, ойларды айтпағанда, құндылықпен ерекшеленетін және құндылық әсерлері бойынша сараланған тартымды және жиіркенішті қарсылықтарды сезіну. Сенсорлық импульспен салыстырғанда, инстинкт түрлерге, жиі қайталанатын, бірақ әлі де қоршаған ортаның ерекше компоненттеріне бағытталған. Бұл сенсорлық импульс пен оның қасиеттерінің өсіп келе жатқан мамандануын білдіреді".

Марат Аяулым

ayaulymmarat — 2023-03-05 15:33:32 UTC

ХХ ғасырдың басында философиялық-антропологиялық білім тарихында адамның табиғаты мен мәні туралы сұрақ қоюдың алдыңғы философиялық тәжірибесі қайта бағаланды. М. Шелер (1874-1928), Х. Плеснер (1892-1985), А. Гелен (1904-1976), Э. Кассирер (1874 1945) және басқа да бірқатар ойшылдардың еңбектерін жариялаумен байланысты" антропологиялық бұрылыс " деп аталатын бұл бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропада болған әлеуметтік және мәдени өзгерістерді түсіну қажеттілігіне байланысты болды. Осы уақытқа дейін адамның табиғаттың ең жоғары жаратылысы ретінде түсінуі өзектілігін жоғалтады, оның мәні оның танымға қабілеттілігі болып табылады. Прогрессивті тарихи даму тұжырымдамасы да даусыз болған жоқ.

Кассирер Эрнст (1874-1945) – неміс философы, Марбург неокантианизм мектебінің өкілі болып табылады. Оның философиялық антропологиясы оған негізделген адамның мәдениет әлемімен ажырамас байланысын түсіну. Мұндай көзқарастың негіздері Э. Кассирердің символдық формалар философиясында ұсынылған, ол кеңінен танымал болды және оның 1923-1929 жылдары жарияланған 143 үш томдық "Символдық формалар философиясы" шығармасында ұсынылған. Онда философ мәдениеттің барлық алуан түрлілігі рухтың әрекетіне қалай негізделетінін түсіндіру міндетін қояды. Ол өнердің барлық салаларында ұсынылған қарапайым идеялар мен ғылыми ұғымдар, діни рәміздер мен көркем образдар қалыптасатын заңдылықтарды ашады. Ойшыл мифті, тілді, ғылымды, өнерді, дінді, техниканы, құқықты, тарихты, экономиканы синтетикалық түрде бар және таным процестерінің бірлігі мен ортақтығын, рухты объективтендіру тәсілдерін бейнелейтін символдық формалар ретінде түсінуді ұсынады.

1933 жылы Германияда фашистер билікке келген кезде Э. Кассирер Англияға, содан кейін Швецияға қоныс аударады, онда Гетеборг университетінде философиялық антропология курсын оқиды, ол кейіннен оның "Опыт о человеке" атты кейінгі еңбегінде көрініс тапты. Осы уақытта Э. Кассирердің шығармашылығындағы адам тақырыбының өзектілігі көбінесе Еуропада болып жатқан оқиғаларға, екінші дүниежүзілік соғыстың реакциясы болып табылады. «Разум – очень неадекватный термин для всеохватывающего обозначения форм человеческой культурной жизни во всем ее богатстве и разнообразии. Но все эти формы – символические формы. Вместо того чтобы определить человека как animal rationale, мы должны, следовательно, определить его как animal symbolicum. Именно так мы сможем обозначить его специфическое отличие, а тем самым и понять новый путь, открытый человеку, – путь цивилизации». Осыған байланысты философиялық антропология ғылыми білім саласы ретінде сарқылмас ресурсқа ие, өйткені мәдениеттің әртүрлілігі мен символдық формалардың әртүрлілігі адам мәселесін әртүрлі проекцияларда зерттеуге мүмкіндік береді. Яғни, адам туралы оның мәдениет әлеміндегі өкілдігінен бөлек философиялауға деген ұмтылыс нәтижесіз, адамның табиғаты мен мәнін негізгі түсіндіруге сүйенудің мағынасы жоқ. Сонымен қатар, мәдениетті Э.Кассирер өмір сүру тәсілі ретінде түсінеді және өмірге қарсы емес, өйткені рәміздер өндірісі тұрақты процесс болып табылады және адамның даралығын, оның шығармашылық бастамасы мен табиғатын көрсетеді. Ал қалыптасқан символдық әлем-бұл адамның өмірі қалыптасатын табиғи орта.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-03-05 19:52:26 UTC

Фридрих Ницще "Заратустра былай деген"

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-03-05 20:12:40 UTC

Стивенсон Л., Хаберман Д. Адам табиғаты туралы он теория
II бөлім. Ежелгі ҮШ ДІНИ ДӘСТҮР
2-тарау

Конфуций ең алдымен адамның әл-ауқатының негіздеріне қызығушылық танытты және ол біз өмір сүріп жатқан әлемнің терең табиғаты туралы аз айтты. Бірде құдайлар мен рухтарға табыну туралы сұрағанда, ол: «Тірілерге қызмет етуді білмей, олардың рухтарына қызмет ете аласыз ба?» - деп жауап берді. (XI, 12). Ал өлім туралы сұрақты естігенде: «Өмірді білмей, өлімді қайдан білесің?», – деді. (XI, 12). Конфуций метафизикалық алыпсатарлықтан аулақ бола отырып, қарапайым адамдардың әл-ауқатын арттыратын және оны мекендейтіндер арасында үйлесімді қарым-қатынас жасайтын жақсы мемлекет идеясын жақтады. Сонымен бірге Конфуций әлемде біздің өмірімізге шешуші әсер ететін күштердің бар екенін мойындады. Ол оларды « мин » терминінің екі байланысты мағынасын қолдана отырып сипаттады.: Аспанның жарлығы ( тян мин ) және тағдыр ( мин ).
Конфуцийдің адам табиғаты туралы көзқарастарын қарастырмас бұрын оның тағы бір тұжырымдамасын талдап алған жөн: Жол ( дао ). Дао термині болғанымен Қытайда абстрактілі метафизикалық принципті белгілеу үшін қолданылған (әсіресе даосшылар), Конфуций үшін ол ең алдымен «әулие-даналардың жолын», идеалды өткен дәуірдің ежелгі билеушілерін білдіреді. Конфуцийдің Жол тұжырымдамасы Аспан ұғымымен тығыз байланысты, өйткені ол дұрыс мінез-құлық идеясын қамтиды. Қиындықтарға қарамастан, Жәннәт жолын қасиетті данышпандардың өткен әрекеттерінен үйренуге болады. Жазбалардың бірінде Конфуций мінсіз әулие Яо туралы былай дейді: «Яо қандай ұлы егемен болды! Қандай асқақ, ұлы! Тек Аспан ғана ұлы, оған тек Яо ғана еліктеді. Ол қаншалықты түсініксіз. Халық оны дәріптеуге сөз таба алмады» (VIII. 19). Сәйкесінше, кемел кемеңгер, Жәннатты үлгі тұтқан ежелгі әулие-әмбиелер қазіргі кездегі адамзаттың кемелдік жолында, әркім жүруі тиіс Жолда үлгі болды. Нәтижесінде, Конфуцийдің пікірінше, қастерлеуге лайық үш бір-бірімен байланысты нәрсе бар екені анықталды. Жазбалардың бірінде: «Асыл адам үш рет дірілдейді: Аспан әмірінің алдында дірілдейді, ұлы адамдармен бірге дірілдейді және жоғары дана адамдардың сөзінен дірілдейді» (XVI. 8).

НҰСҚАУ
Конфуцийдің адам болмысының ауыртпалықтары туралы нұсқауы өзін-өзі тәрбиелеуге негізделген. Конфуцийден кемел адам туралы сұрағанда, ол «өзін-өзі тәрбиелейді және сол арқылы адамдарға гүлдену әкеледі» (XIV. 42). Идеал билеуші, Конфуций бойынша, жеке адамгершілік үлгісімен басқарады. Бірақ бұл тұрғыда өзін-өзі тәрбиелеу нені білдіреді? Бұл сұрақтың жауабын алдыңғы тарауда көрсетілген бес аурудан құтылудың ұсынылған жолдарын зерттеу арқылы табуға болады.
Адамның пайда үшін әрекет етуге бейімділігін жеңу үшін Конфуций «жанқиярлық істерді» жасауды ұсынды. Бұл басқа себептермен емес, моральдық тұрғыдан дұрыс болғандықтан дұрыс нәрсені жасауды білдіреді. Конфуций үшін моральдық күш - бұл өз алдына мақсат және ол арқылы адам Көк Әмірімен ерік бірлігіне қол жеткізеді. Пайдаға бағытталған емес, дұрыс әрекет өмірдегі қиындықтардан қорғаныс ретінде де қызмет ете алады.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-03-05 20:25:35 UTC

АДАМ ТАБИҒАТ ТЕОРИЯСЫ

Конфуций адамның қол жеткізе алатын нәрсесіне өте оптимистік көзқараспен қарайды. Шын мәнінде, Қытай философиясы негізінен адамдардың кемел әулие болуына көмектесуге бағытталған. Конфуцийдің «Аспан – біздің ізгілігімізге кінәлі» деген ескертуі оның адамдардың Көктегі моральдың түпкілікті шындығына қол жеткізе алатынына сенімін көрсетеді. Конфуций үшін әрбір адам әлеуетті әулие-мінсіз дана (VII. 30), яғни, барынша мейірімділікпен әрекет ететін адам . Басқаша айтқанда, барлық адамдар ізгілікті дамыта алады және өздерін Аспан әміріне сәйкестендіре алады. Конфуций Аспан жолымен жүрудің нәтижесі қуаныштың субъективті тәжірибесі екенін анық көрсетеді. Алайда адамның мүмкіндіктеріне деген оптимизм қазіргі өмірге деген оптимизмді білдірмейді адамдық жағдай. Ақиқат, деп жалғастырады Конфуций, қасиетті данышпан өте сирек кездесетін нәрсе. Ол: «Мен кемел дана адамды кездестіремін деп үміттенбеймін» (VII. 26) деп жариялады. Барлық адамдарда әулие кемел данышпандық әлеует болғанымен, шын мәнінде олардың саны өте аз. Адамдардың көпшілігі қорқынышты жағдайда.
Конфуцийдің адам табиғаты туралы ойларына байланысты тағы екі тақырыпты қозғаған жөн. Біріншіден, Конфуций үшін идеалды моральдық тұлға – «асыл адам» ( цзюнь цзы ). Бұл «еркек» термині екені анық. Және оны екі жынысты да қамтитындай етіп қолдануға болатынымен, Конфуций оны тар мағынада қолданған. Ол әйелдер туралы аз айтты, соған қарамастан олар туралы айтқан кезде, ол мұны жиі ренжітетін тонмен жасады. Бір жерде, мысалы, оларды «кішкентай адамдармен» біріктіріп, «отбасында екеуімен де күресу қиын» деп ескертеді (XVII.25).
Екіншіден, Конфуций адам болмысын түбегейлі біртұтас десе де, бұл табиғат жақсы ма, сондықтан оны қорғау керек пе, әлде жаман, елеулі өзгерістерді қажет ететінін түсіндірмейді. Конфуцийшілдіктің негізгі категориялары Конфуцийдің «Лун-юй» кітабында берілген.

Бұл – джен (сөзбе-сөз «филантропия») – конфуцийлік этика категориясы. Джен принципі: «Өзіңе қаламайтын нәрсені басқаларға жасама».

Асыл адам – білімді адам, ал білім сол кездегі ұғымдар бойынша алты өнерден тұратын:
1. Арбаны жүргізе білу.
2. Сауат ашу.
3. Музыканы түсіне білу.
4. Санау қабілеті.
5. Садақтан ату мүмкіндігі.
6. Этикетті орындай білу.
Ондай білімі мен біліктілігі бар адам ешбір жаңалық жасамайды, ата-баба жолымен, яғни Жәннаттың бұйрығымен жүреді, тіпті оған жұрт күлсе де. Конфуцийдің пікірінше, Дао жолы оңай емес, оның өзі тамақты аз мөлшерде жеу керек, ал ақыл-ой мен жүрек адамдардың амандығын ойлауға толы болуы керек деген. Осылайша, конфуциандық жол - этикет сақтаудың орта жолын ұстанған кезде белсенді практиктің жолы. Конфуцийлердің өздері «басқалар саған қалай істесе, сен оларға солай істе» деген қағиданы толық ұстанды. Олар үшін бұл этикет бойынша әрекет ету дегенді білдіреді, өйткені сізге де этикет бойынша қарағыңыз келеді.

Марат Аяулым

ayaulymmarat — 2023-03-06 15:28:18 UTC

Блез Паскаль (1632 – 1662) – көрнекті француз философы, физигі және математигі, Ықтималдықтар теориясының негізін қалаушы. Нақты және жаратылыстану ғылымдары саласындағы жемісті шығармашылық қызметінен кейін олардағы көңілсіздік діни мәселелер мен философиялық антропологияға бет бұрды.

Монтень сияқты, Паскальдағы адам философиялық рефлексияның негізгі пәні болып табылады. "Адам ойлау үшін туады: бұл оның қадір-қасиеті мен мақсаты, дұрыс ойлау — оның міндеті. Ойлау тәртібі-басынан бастап, мақсат ретінде бастау". Философия бекітеді, ал ойлау адамның ұлылығын дәлелдейді.

Адамның ұлылығы соншалықты айқын, оны тіпті оның болмауынан да шығаруға болады, өйткені біз: "қандай мал" дейміз, яғни біз жануар күйіне оралған адамды жек көреміз, бірақ жақында ғана Жануарлар табиғаты оның қоршаған ортасы болды. Бірақ нағыз ұлылық-мейірімді болу қабілеті. Ағаш жанашырлықты білмейді, бірақ үлкендердің үлесі кешірімді болу.

Шындықтың екі бастауы бар: ақыл мен сезім, бірақ екеуі де алдамшы. "Біз көбінесе өмірге және қолымызда бар нәрсеге риза емеспіз: біз басқалардың көз алдында жақсырақ болғымыз келеді, сондықтан біз әрқашан салыстырумен айналысамыз, шындықты ұмытып, қиялдың бетін сақтау үшін ақыл-оймен айналысамыз". Бірақ бүкіл ақ әлемге, тіпті ұрпақтарына танымал болғысы келетіні жалған емес пе. Бос әурешілік адамның жүрегінде жатыр: жұмысшы, аспаз, механик, кім болса да құрметтелгісі келеді, " тіпті даңқ туралы жазатын философтар да, даңқты жазушы болғысы келетіндер де, оларды оқитындар да жанкүйерлердің даңқына ие болғысы келеді.

Паскаль адамның онтологиялық мәнсіздігі туралы да айтады. «Адам дегеніміз не? Шексіздікке қатысты - ештеңе және бәрі - ештеңемен салыстырғанда, бұл бәрі мен ештеңенің арасындағы нәрсені білдіреді. Алып өтпейтін қашықтықта жасырылған нәрселердің мақсаттары мен бастамаларынан шексіз алыс. адам өзінің қайдан келгенін түсінуге, оны жұтатын шексіздікті түсінуге бірдей қабілетсіз. Бұл оғаш жолдарды кім түсіне алады? Тек олардың авторы, басқа ешкім емес». Бұл нақты білім мен абсолютті надандық арасында болу – біздің нақты шарттарымыз. Аспанға мұнара тұрғызу үшін тұрақты тәртіпті, ең берік іргетасты аңсаймыз, бірақ ерте ме, кеш пе іргетасы жарылып, тұңғиық көз алдымызда ашылады.

Демек, адам «періште де емес, жын да емес» құбылмалы және шексіз тіршілік иесі. Ол «өзінің елеусіздігін мойындағандықтан» ғана ұлы. Бұл биліктен айырылған патшаның кедейлігі. Жылтырлық пен кедейлік онтологиялық тұрғыдан адам үшін бір нәрсе – өсімдік те, жануар да емес. Айырмашылықтарды көрсетпей, жануарлар әлемімен тым ортақ нәрселерді көрсету қауіпті. Адам хайуан болумен қанағаттанбауы керек, бірақ өзін періште санамауы керек. Сондықтан көтерілгенді көктен түсіру керек, ал өзін төмен санағанды жігерлендіру керек. Бұл Паскальдың «трагедиялық реализмі».

Абай Мади

abaymadi — 2023-03-06 15:51:31 UTC

Кант антропологияны "прагматикалық" тұрғыдан қарастырады. Бұл дегеніміз, физиология оның көзқарасынан тыс қалады, табиғат адамнан не істеді; ол ең алдымен өзін-өзі не істейтініне, адамдар оған не істейтініне қызығушылық танытады. Канттың антропологиясы қазіргі Жалпы психологияға ұқсас. Канттың адам туралы көзқарасы "Антропология прагматикалық тұрғыдан" кітабында көрсетілген. Оның негізгі бөлігі адамның үш қабілетіне сәйкес үш бөлімнен тұрады: таным, ләззат пен наразылық сезімі, тілек қабілеті.

Канттың идеялары бір жарым ғасырдан кейін гуманистік психологияға айналды. Кант Алиге арналған адам "әлемдегі ең маңызды зат". Өзін-өзі танудың болуы оны барлық басқа тіршілік иелерінен жоғары көтереді. Осының арқасында адам жеке тұлға, тұлға болып табылады. Ол барлық өзгерістерге ұшырауы мүмкін, ол әлі де бір тұлға.

И. Кант үшін Антропология-адамды күрделі және өте маңызды құбылыс ретінде зерттейтін және үш көзден білім алатын философия ғылымының арнайы бөлімі:

* әр түрлі ғылымдар;
* көркем әдебиет;
* практикалық қарым-қатынас, зерттеушінің әртүрлі жағдайлардағы нақты адамдардың әртүрлі (жынысы, әлеуметтік байланысы, жасы, білімі бойынша) бақылаулары.
Біз антропологияның Кантқа әртүрлі ғылыми ақпарат пен ғылыми формулаларға сәйкес келмейтін білімді біріктіретін білімнің кешенді саласы ретінде ұсынылғанын көреміз, өйткені олар бір жағынан ақыл-оймен, сананың стереотиптерімен, әлеуметтік дәстүрлермен, адамның қабілеттерімен байланысты, ал екінші жағынан — тек сана ғана емес, сонымен қатар эмоциялар, адамның сана-сезімі. Осыған байланысты антропологияны қолдану керек таным әдістері Канттың дизайны бойынша таза теориялық болуы мүмкін емес еді; атап айтқанда, қарым-қатынас бірінші рет жаңа ғылымға қажетті маңызды зерттеу әдісі ретінде бағалануы мүмкін.

Ол антропологияны екі бөліктен тұратын екі бөліктен тұратын ғылым ретінде қарастырды: физиологиялық және прагматикалық. Біріншісі табиғаттың адамнан не істейтіні туралы сұраққа жауап беруі керек, ал екіншісі адамның өзі не істей алады немесе жасай алады және жасауы керек деген сұраққа жауап беруі керек еді. Жаңа ғылымның мұндай құрылымын Кант кездейсоқ ұсынған жоқ-бұл оның адам туралы түсінігіне сәйкес келді.

Кант адамды тірі тіршілік иелерінің бір түрінің өкілі ретінде ғана емес, сонымен бірге тірі және жансыз денелердің табиғи эволюциясынан түбегейлі ерекшеленетін қалыптасу процесінде тұрған ерекше өзін — өзі дамытатын тіршілік иесі ретінде қарастырды. Канттың пікірінше, адамгершілік, еңбекке және бақытқа ұмтылатын, табиғат әлеміне де, бостандық әлеміне де тиесілі. Табиғат әлемінде адам табиғи қажеттілікке бағынады, ал бостандық әлемінде ол моральдық тұрғыдан өзін — өзі анықтайды және өзінің табиғи міндетін орындайды-өзін және ұрпағын тәрбиелейді. "Адам-тәрбиеге жататын жалғыз жаратылыс. Тәрбие дегеніміз-білім берумен бірге күтім, тәртіп және оқыту.

Канттың антропологиясы айқын "педагогикалық бағытқа"ие болды. Антропология оларға педагогиканы қолөнерден ғылымға айналдыруға мүмкіндік беретін педагогиканың теориялық негізі ретінде ұсынылды.

Сонымен, "антропология" ұғымын ғылыми айналымға И.Кант гуманитарлық, ең алдымен философиялық, білім — философиялық адамтанудың ерекше саласын белгілеу ретінде енгізді. Канттан бастап, адам тек пәндік тұрғыдан зерттеле бастады, ол туралы ғана емес, белгілі бір адамды ғана емес, жалпы адамзатты да қарастыра бастады.

Жазира Максутова

zhaziramaxutova — 2023-03-06 15:56:24 UTC

Презентация

aruzhankyzyr — 2023-03-07 03:26:26 UTC

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-03-08 09:21:45 UTC

Өмірдің мәні философия мәселесі ретінде

Бұл мақалада әртүрлі философиялық және идеологиялық позициялардан өмірдің мәні тұжырымдамасын жалпылауға және бір мезгілде қарастыруға тырысады.
Антикалық философияда бұл мәселенің әртүрлі шешімдері бар. Сократ өмірдің мәнін бақыттан көрді, оған жету ізгі өмірмен, мемлекет қабылдаған заңдарға құрметпен қараумен, адамгершілік ұғымдарды білумен байланысты; Платон – жан туралы уайымда; Аристотель – ізгі адам және саналы азамат болуға талпынуда; Эпикур – жеке бақытқа, тыныштық пен бақытқа жетуде; Синоптық Диоген – ішкі еркіндікте, байлықты жек көрушілікте; Стоиктер тағдырға мойынсұнуда деп қарастырды.
Бұл мәселені шешуде еуропалық философтардың да көзқарастары әртүрлі. Кант өмірдің мәнін моральдық борыш принциптерін ұстанудан, Фейербах – адамдардың бір-біріне деген жалпыға бірдей сүйіспеншілігіне негізделген бақытқа ұмтылудан, Маркс – коммунизм үшін күрестен, Ницше – «билікке деген ерік-жігерден, ХІХ ғасырдағы ағылшын философтары Бентам, Милл – пайдада, пайдада, табыста.

М.Горький: «Өмірдің мәні – мақсатқа ұмтылудың сұлулығы мен күштілігінде, өмірдің әрбір сәтінің өзіндік биік мақсаты болуы шарт» деп жазды.

Осы дәйексөзді оқығаннан кейін сұрақ туындайды, биік мақсат деген нені білдіреді? Биік мақсат адамды ақиқатқа жетелейтін мақсат деуге болады. Ақиқатқа ұмтылу адамды шабыттандырады, жетелейді, өмірді мән-мағынаға толтырады.

К.Маркс: «Уақыт – қабілеттерді дамыту кеңістігі» деп жазды.

Өмірдің мәні жеке, субъективті. Оны адам өз күшімен жасайды. Өмірдің мәні өзінен тыс емес, өз ішінде болуы керек. Жеке өмір адамдардың бірлескен ортақ өмірінің бір бөлшегі ретінде мәнге ие болады, ал тек өзі үшін өмір сүретін адам өзінің жеке өмірін жалпы өмірден бөліп алғандықтан өмірдің мәнін жоғалтады. Өзі үшін өмір сүретін адам өлімнен қорқады, өйткені ол үшін өлім барлық нәрсенің қатыгез және мағынасыз соңы

Қорытынды. Әр адам өмірдің мәнін таба алады. Мұны істеу оңай емес. Әр адам өзінің даралығына байланысты өз мәнін табады. Өкінішсіз өткен, қуанышқа, махаббатқа, үміт пен еңбекке толы өмір мәнге ие болады.

(Соловьев, В. А. Смысл жизни как проблема философии / В. А. Соловьев, А. Л. Михайлов. — Текст : непосредственный // Молодой ученый. — 2017. — № 19 (153). — С. 431-433. — URL: https://moluch.ru/archive/153/43299/ (дата обращения: 08.03.2023).)

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-03-08 09:34:59 UTC

Өмірдің мәні туралы философтардың даналық сөздері:

Аристотель өмірдің мәні туралы

Әр уақытта ойшылдар өмірдің мәні неде екенін анықтауға тырысады. Олар адамның өмір сүруіне әртүрлі қырынан қарауды ұсынады. Философтардың өмірдің мәні туралы дәйексөздері сізге жауап табуға көмектеседі.
Аристотель бүкіл өмірін ғаламның құпиясын ашуға тырысқан. Ол жаратылыстану және гуманитарлық ғылымдардың негізін қалады, адам және оның өмірі туралы көп айтты. Аристотель өмірдің мәні туралы не айтты?

Философ: « Бақыт – өмірдің мәні мен мақсаты, адам болмысының бірден-бір мақсаты » деген.

Бұл күйге әрқайсымыз қол жеткізе аламыз деп уәж айтты. Ол үшін тұтынушы болудың қажеті жоқ, материалдық игіліктерге мән бермей, еңбек етіп, бірдеңе жасап, жақсылық жасап, сүю жеткілікті. Бұл туралы ойшыл басқа тұжырымдарда айтады.

1)Өмірдің мәні неде? Басқаларға қызмет етіңіз және жақсылық жасаңыз.

2)Өмірді сезіну дегеніміз өзіне ләззат беретін нәрселерді білдіреді, өйткені өмір табиғатынан жақсы.

3)Өмір сүру - бұл заттарға ие болу емес, жасау.

Аристотель достықтың бақытты өмір сүру үшін қажет екеніне сенімді болды. Ол: « Достық - өмір үшін ең қажетті нәрсе, өйткені ешкім доссыз өмір сүргісі келмейді, тіпті егер оның басқа артықшылықтары болса да », - деп дәлелдеді. Достарсыз және өз адамдарымен қарым-қатынассыз адамның өмірі төмен және мағынасыз болады.

Конфуций өмір туралы не айтты?

Философиялық ой тарихында Конфуций, Сократ, Платон, Декарт, Спиноза және басқа да көптеген көрнекті философтар өмірдің қандай түрі «ең жақсы» (демек, ең мағыналы) туралы нақты түсініктерге ие болды. Әдетте, олар өмірдің мәнін ізгілік ұғымымен байланыстырды, оны өздерінің философиялық ілімдерінің ерекшеліктеріне қарай әртүрлі түсіндірді. Шығыс идеялары бойынша адам өмірі мен халық өмірі өзінің тіршілігін жаңа сапада жалғастыру үшін тұйық шеңбер (цикл) жасап, бастапқы нүктеге оралады.
Конфуций (б.з.д. 551-479 ж.) Будда, Фалес және Пифагормен бір уақытта өмір сүрген. Оның жазған еңбектері сақталмаған, бірақ оның ілімінің негізгі ережелерін философ шәкірттері жазып алып, Конфуцийдің «Әңгімелер мен үкімдер» («Лонгюй») деген сөздер жинағын құрастырған. Конфуций өзінің моральдық ұсыныстарын дүниенің құрылымы туралы дәстүрлі қытай көзқарастарына сүйене отырып тұжырымдайды. Оның мәлімдемелерінің контекстінен ол адамды табиғаттың ерекше объектісі ретінде қарастыратыны, оған бағынатыны, сонымен бірге оған қарсы тұруға қабілетті екендігі белгілі болады. Бұл оның Аспан мен Жерге қатысты ортаңғы орнымен түсіндіріледі: бір жағынан адам ғаламға сыйып, онымен біртұтас тұтастықты құрайды және Аспан мен Жерді байланыстыратын дәнекер ретінде әрекет етеді, ал екінші жағынан, ол оған өзін Аспанмен, сондай-ақ Жермен байланыстыруға мүмкіндік беретін ғаламдағы бірегей орын.

Конфуций өз философиясының мақсатын өмірдің мәнін түсінуді қойды. Алынған білім практикалық пайдалану мүддесіне қызмет етуі керек. Сонымен бірге ол үшін ең бастысы адамның жасырын табиғатын түсіну болды, т.б. оны және оның ұмтылыстарын не қозғайтынын анықтаңыз. Конфуций философиялық ілімінің негізгі мәселесі – дәстүрге сай адам бойына дұрыс өмір сүруге тәрбиелеудің жолдарын табу. Оның көзқарасы бойынша адам дәстүрді мұқият зерделеу арқылы ғана өзінің міндетін дұрыс түсінуге болады. Конфуцийдің басым идеясы - әлемнен қашу емес, оған бейімделу,

Конфуций былай деп жауап берді: «Адам құсқа да, жануарға да айнала алмайды. Мен адам баласы емеспін бе? Сонда мен кімге қосылуым керек? Дао империяда табылғанша, мен олармен орын айырбастамаймын».

Қорытындылай келе, Конфуций адам өмірінің мәні туралы өз идеяларын тұжырымдай отырып, өзінің кейбір замандастары сияқты, бар болуы туралы ештеңе білмейтін (Будда, Сократ) аксиологиялық тәсілді қолданғанын айту керек. Философ ең жоғары, сөзсіз құндылықты, өзін-өзі қамтамасыз ету құндылығын өмірге бейімделудің және адам мен адамзаттың тіршілігін жалғастырудың ең жоғарғы игілігі деп санаған дәстүрді ұстанудан көрді. Конфуцийдің идеяларына сәйкес дәстүр әлемдік тәртіптің ең жоғары формасының («дао») көрінісі ретінде әрекет етеді. Конфуций ілімінің практикалық бағыты – адамдарды «дұрыс өмір» бағытында тәрбиелеудің жолдарын іздеу мақсатында адамның жасырын болмысын зерттеу. Бұл конфуцийлік адам идеалына ең жақын текті адамдардың міндеті, өйткені оларда дәстүр мен адамгершілікті жетік білу сияқты белгілі бір қасиеттер жиынтығы бар, олар ең алдымен парыз ретінде түсініледі. Сондықтан, осы мақаланың басында қойылған мағыналы сұраққа «қай өмір жақсы (ең мағыналы)?» Конфуций бұл «дұрыс өмір», ең алдымен, асыл адамның өмірі деп жауап бере алады, өйткені ол дәстүрді сақтау үшін қажетті моральдық игіліктің иесі.

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-03-12 13:42:57 UTC

Ж.П.Сартр ЭКЗИСТЕНЦИАЛИЗМ еңбегі бойынша талдау
"Экзистенциализм — гуманизм" еңбегі 1946 жылы жарық көрді, бұл Сартр оқыған дәрістің мәтіні. Ол атеистік-экзистенциалды теория ұсынған негізгі тезистерді жалпылау және қол жетімді түрде ұсыну мақсатында жазылған. Бұл теория антропоцентристік болып табылады және оның көмегімен ол ХХ ғасырдың 20-30 жылдарында Құдайды жоққа шығаратын шындық жағдайында адам болудың негіздемесін табуға тырысады.
Сартрдың идеалистік философиясы-атеистік экзистенциализмнің бір түрі, ол адамның өмірін талдауға бағытталған, оны жеке тұлға өзі түсінеді және белгілі бір субъектінің болмысының заңдылығымен алдын-ала анықталмаған оның ерікті таңдауларының тізбегінде өрбиді деп қарастырады. Ең алдымен, шығармада экзистенциализм үмітсіздік квиетизміне енуге шақырады деп айыпталады: ешқандай проблема мүлдем шешілмегендіктен, әлемде әрекет ету мүмкін емес деп айтады; сайып келгенде, бұл ойшыл философия, ал ойлау сән – салтанат болғандықтан, біз буржуазиялық философияға қайта ораламыз. Бұл негізінен коммунистердің айыптауы. Екінші жағынан, біз адамның төменгі жағына баса назар аударамыз, барлық жерде арам, қараңғы, жабысқақ болып көрінеміз және көптеген жағымды және әдемі нәрселерді елемейміз, адам табиғатының жарқын жағынан бұрыламыз деп айыпталамыз. Негізгі айып-біз адам өмірінің жаман жағына ерекше назар аударатынымыз белгілі. Расыменде, адамның жасаған мың жақсылығы ұмытып, жасаған бір жамандығын өмір бойы айтып жүретіндер біздің қоғамда көп кездеседі. Автор өз еңбегінде экзистенциализмнің мына екі түрін бөліп қарастырады.
Трансцендентті екіұшты түсіндіру экзистенциализмдегі екі негізгі бағытты бөлуге мүмкіндік береді: атеистік және діни. Екі бағыт та болмыс субъектіден бұрын немесе субъектіден бастау керек деген сенімді біріктіреді. Адамның адам табиғаты бар. "Адам" ұғымы болып табылатын бұл адам табиғаты барлық адамдарда бар. Бұл әрбір жеке адам "адам"жалпы ұғымының ерекше жағдайы екенін білдіреді.
Егер Құдай болмаса да, яғни болмыс болмыстан бұрын болатын кем дегенде бір болмыс, оны қандай да бір ұғыммен анықтауға дейін бар болмыс және бұл болмыс адам. Экзистенциалистік философияның бастапқы нүктесі- "болмыс" категориясы (экзистенция). Бұл әлеуметтік қатынастар мен сыртқы әлемді, танымдық актілер мен эмоционалды реакцияларды, қоғамдық институттар мен жеке тұлғалардың іс-әрекеттерін қарастыруда маңызды. Бұл философия барлық басқа мәселелерге қатысты "адам өмірінің" басымдығына негізделген. Хайдеггердің көзқарастарымен бөлісе отырып, Сартр адам таза қатысу ретінде өмір сүреді деп сенді. Сартрдың негізгі тезисі - "болмыс мәннен бұрын". Бұл арқылы Сартр адамның табиғаты жоқ екенін түсінеді, адам шындығын анықтау мүмкін емес. Адам әлемде пайда болады, содан кейін ғана ол не екенін анықтайды.
Сартр пышақпен мысал келтіреді. Пышақты қолөнерші жасаған, пышақ ұғымы және оның мақсаты оны жасаудан бұрын да бар. Егер қолөнерші пышақтың не үшін қажет екенін білмей жасаса, оның еш мәні болмайды, яғни оны жарамыз деп қарастырамыз. Демек, пышақтың өмір сүруге дейінгі мәні бар "Адамды елестету мүмкін емес", — деп жазады Сартр. Және бұл әлемге техникалық көзқарас. Адамның мәні жоқ, адамның қандай да бір идеясы немесе табиғаты бар деп айтуға болмайды деген пікірді ұстанған. Сартр экзистенциалисттер үшін бастапқыда оның өзгелер үшін еш нәрсені білдірмейтініне көну қиын. Адам өз өзін дамыту арқылы, яғни жеке тұлға ретінде қалыптасқан кезде толық адамға айналады. Егер адам өз - өзін қалыптастырмаса, оның табиғаты жоқ және оны қолдайтын Құдайдың да жоқ екені хақ дейді Сартр. Адам ортада өзін қалай көрсетсе, өмірде қандай адам болғысы келсе соны бейнелейді. Сартр "Адамды жаратылыс жобасы" деп жазады. Ол ұмтылатын нәрсе, оның барлық шешімдерін өзі, өзі ойлап тапқан "моделі" анықтайды. Бірақ адам Құдай емес және мұндай кәсіпорын әрқашан құлдырау қаупін тудырады. Ол барлық жағдайларды білмейді, оған толық жағдай берілмейді, сондықтан оның қандай да бір шешімі не әкелетінін білмейді, бірақ соған қарамастан адам өз өмірінде таңдау жасауы керек. Таңдау жауапкершілікті өз мойнына алуды қамтиды. Сондықтан таңдау мазасыздықты тудырады. Басшы басқалар үшін шешім қабылдайды, әскери басшы жауынгерлерді ұрысқа жібереді, олардың және басқа адамдардың өмірі үшін жауапкершілікті өз мойнына алады. Бірақ, шын мәнінде, мұндай жағдайда әр адам қандай да бір мағыналы шешім қабылдайды: және ол басқаларға әсер етеді. Экзистенциалистер құдайдың жоқтығына алаңдайды, өйткені Құдаймен бірге ақылға қонымды әлемде іргелі құндылықтарды табудың барлық мүмкіндігі жоғалады. Жақсылықты ойлайтын ақыл жоқ, сондықтан еш жерде жазылмаған, адал болу керек, өтірік айтпау керек және т.б. Бастапқы нүкте ретінде Сартр Достоевскийдің "Егер Құдай болмаса, бәріне рұқсат етіледі" формуласын қабылдап, оған жеткілікті кең түсінік берді: "шынында да, егер Құдай жоқ болса, бәріне рұқсат етіледі. Демек, адам кетеді, дәрменсіз, өйткені өзіне де, сыртына да сүйенетін ештеңе жоқ. Ең алдымен, оның ақтауы жоқ. Егер болмыс мәннен бұрын болса, онда адамның осы табиғатына біржола сілтеме жасай отырып, ештеңе түсіндірілмейді. Бірақ егер адам ештеңені анықтамаса - өзінің табиғаты да, Құдайы да, тікелей немесе табиғат арқылы, онда ол еркін, адам-еркіндік.
Бостандық-бұл адамның тағдыры:" мен өз тағдырыма қарап, оны білдім; бұл менің еркіндігім ғана болды", — деп жазады Сартр. Сонымен қатар, ол еркін болуға сотталды. Өйткені ол өзін өзі жаратпады; және әлі де еркін, өйткені бір күні әлемге лақтырылған адам барлық істеріне жауап береді.
Экзистенциализмді гуманизм деп санауға болады, өйткені ол адамдарға өзінен басқа заң шығарушы жоқ екенін еске салады, жалғыз өзі өз тағдырын өзі шешеді, ол тек мақсатты сырттан көріп, трансцендентальға барып, босатылып, өзін-өзі жүзеге асыруға ұмтыла алады. Менің ойымша, экзистенциализм адам болудың көптеген мәселелерін (өмірдің мәні, адамның еркіндігі мен жауапкершілігі, оның даралығын сақтау) қойды, бірақ ол ешқашан бір мәселені шешкен жоқ. Сондықтан мен оған соңына дейін оң көзқараспен қарай алмаймын. Бірақ адам өзінің тәжірибесімен, эмоцияларымен, қорқыныштарымен және үміттерімен басты философиялық проблема болып табылады деген ойды ештеңе жоққа шығара алмайды. Адамның өз жауапкершілігімен қатар, Құдай алдындағы жауапкершіліктерінд естен шығармай, адамның тағдырын Құдаймен байланыстырумыз қажет деп есептеймін

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-03-13 04:19:52 UTC

Фатализм бағыты
Фатализм кез-келген оқиғаның нақты себебі болғандықтан, адамның барлық әрекеттері алдын-ала анықталған деп тұжырымдайтын философиялық теория болып табылады. Яғни, таңдау еркіндігі жоқ. Себепсіз ештеңе болмайды деген тұжырым ұтымды деп есептелгенімен, шешім қабылдау еркіндігінің жоқтығы туралы тұжырым философиялық әлемде қызу пікірталас тудырды.

Фатализм теориясын түсіну үшін оның төрт негізгі қағидасын талдайды.
1. Әмбебап кондиционерлеу принципі. Әр оқиғаның себебі бар.
2. Ерік бостандығы принципі. Бұл қағидаға сәйкес, кейде адамдар ерік бостандығын пайдаланып әрекет етеді.
3. Аулақ болу және Бостандық принципі. Егер адам еркін әрекет етсе, ол басқаша әрекет етуі мүмкін. Бірақ егер ешкім басқаша әрекет етпесе, онда ешкім еркін әрекет етпейді.
4. Қосымша принцип. Оған сәйкес, егер әр оқиғаның себебі болса, ешкім істегеннен басқаша әрекет ете алмайды. Егер адам басқаша әрекет ете алса, кейбір оқиғалардың себебі болмас еді.

Барлық төрт қағида бір қарағанда интуитивті болып көрінеді, бірақ олардың бір-бірімен үйлеспейді. Олардың бәрі бірдей дұрыс емес. Көптеген философиялық пікірталастар қай принциптердің шын және қайсысы жалған екенін талқылауға арналды.
Фатализм теориясы аясында үйлесімсіздік мәселесі келесідей шешіледі: ерік бостандығы принципінен басқа барлық принциптер қабылданады.
Алғышарт 1. Әр оқиғаның себебі бар (әмбебап кондиционерлеу принципі).
Алғышарт 2. Егер әр оқиғаның себебі болса, онда ешкім іс жүзінде жасағаннан басқаша әрекет ете алмайды (қосымша принцип).
Алғышарт 3. Егер ешкім басқаша әрекет ете алмаса, онда ешкімде ерік-жігер жоқ (аулақ болу және ерік-жігер принципі).
Қорытынды: ерік бостандығы жоқ(ерік бостандығы принципін жоққа шығару).
1-алғышарт фатализм теориясының тезисі: әрбір оқиға себеп-салдар заңына бағынады. Ол ақылға жүгінеді: шартты емес оқиғаны елестету қиын.
2-алғышарт себеп пен салдарды анықтайды: егер оқиға шартты болса, ол орын алуы керек. Содан кейін басқа ештеңе болмайды.
3-алғышарт "Бостандық" ұғымын көрсетеді. Егер бірдеңе болуы керек болса, онда бұл оқиғаға қатысатын адамның басқа амалы жоқ, яғни ол еркін әрекет етпейді.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-03-13 04:41:10 UTC

Фатализм өкілдері
Стоиктердің пайымдауынша, тыныштықты сақтаудың бір жолы-болып жатқан жағдайға қатысты фаталистік ұстанымға ие болу. Сенеканың айтуы бойынша, тағдырға берілу керек, өйткені "сізді бүкіл әлеммен бірге сүйреп бара жатқаныңызды білу үлкен жұбаныш".

Эпиктет бойынша, біз тек басқа біреу, атап айтқанда Мойра (Мойра - ежелгі грек мифологиясындағы тағдыр құдайы) жазған пьесадағы актерлер екенімізді есте ұстауымыз керек. Біз бұл пьесадағы рөлімізді таңдай алмаймыз, бірақ қайсысы болса да, оны ең жақсы түрде ойнауымыз керек. Эпиктет егер мойралар бізге Қайыршы рөлін берсе, біз оны мүмкіндігінше жақсы орындауымыз керек — егер бізге патша рөлі тағайындалса, біз жақсы өмірге ұмтылсақ, дейді Эпиктет, онда біз оқиғалардың біздің қалауымызға сәйкес келуін емес, оқиғаларға сәйкес келуін қалауымыз керек: басқаша айтқанда, "не болып жатқанын сол күйінде қабылдау".

Маркус Аврелий де өмірге фаталистік көзқараспен қарайды. Басқаша әрекет ету табиғатқа қарсы бүлік шығаруды білдіреді, ал егер біз жақсы өмір іздесек, мұндай бүліктерден аулақ болуымыз керек, олар кері әсер етеді деген ұстанымды ұстанды. Егер біз тағдырдың шешімдерін қабылдамасақ, онда қайғы, ашу мен қорқыныш біздің тыныштығымызды бұзады дейді. Бұған жол бермеу үшін біз тағдыр орналастырылған ортаға бейімделуді үйренуіміз керек және тағдыр бізді қоршап алған адамдарды жақсы көру үшін қолдан келгеннің бәрін жасауымыз керек. Марк Аврелийдің айтуынша, жақсы адам "тағдырды және оған өлшенген нәрсені қабылдайды". Ежелгі римдіктердің көпшілігі сияқты, стоиктер де олардың тағдыры бар деп қабылдады. Ежелгі римдіктер де өмірді өзгеше сүруден бас тартады деп күтуге болады: болашақ анықталғандықтан, неге алаңдау керек? Алайда, олардың детерминизміне қарамастан, болған жағдайдың бәрі болуы керек деген сенімге қарамастан, ежелгі адамдар болашаққа қатысты фаталист емес еді. Стоиктер Болашаққа дейін кішіпейілділікпен отырмады-керісінше, олар күндерін алдағы оқиғалардың нәтижесіне әсер ету үшін тұрақты әрекеттермен өткізді. Сол сияқты, римдік сарбаздар соғысқа батылдықпен барды, тіпті егер олар бұл шайқастардың нәтижесі алдын-ала шешіліп қойды деп ойласа да, шайқастарда мықты шайқасып отырды.

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-03-13 05:03:34 UTC

Адамның өлімі мен өлместігі
Қайсыбір өмірдің өліммен аяқталатынын әрбір адам біледі. Бұл Дүниеге келгеннен кейін уақыты келгенде кету керек. Ол бізге тәуелді емес, қолымызда тұрған жоқ, ол - табиғи заңдылық. Адамзаттың мыңдаған жылға созылған өмір тәжрибесі бірде-бір өлген адамның тіріліп өмірге қайта келгенін көрсеткен жоқ.
Әсіресе, жақын адамдардың бұл дүниеден кетуі біздің жан-дүниемізде ауыр жаралар қалдырады. Енді біз оларды ешқашан да көре алмай, іштегі сырымызды айтып, бірге қуанып, сонымен бірге қайғы-қасіретімізді бөлісе алмаймыз. Бәрі де өткен шақтың қойнауына кетті. Сол сәтте біз өзімізді де сондай тағдыр күтіп тұрғанын үрейлене аңғарамыз.
Сонымен қатар, біз ақыл-ой таразысына “мәңгілік өмір сүру” мәселесін салсақ, онда оны адамға берілген ең ауыр жаза екенін байқауға болар еді. Өйткені, егер адам шексіз өмір сүре берсе, онда оның еш мән-мағнасы болмай қалады. Шексіз өмір жөніндегі ой өрісі бүгінгі күннің ашынған өзекті мәселелеріне немқұрайлы қарауды тудырып, қоғам өмірі мелшиіп бір орнында тұрып қалар еді.
Мәселеге терең қарағанда, өмірдің мән-мағнасы болуының өзі оның өліммен бітетінінде болса керек. Расында да, біле-білген адамға өмірдің шектелгені әрбір күн мен жылды, минут пен сағатты бағалауға, тиімді жұмсауға итереді. Өйткені, өмірді ешқандай байлыққа сатып алуға болмайды, бірақ, оның бір ғана өлшемі бар – ол “Ұлы мәртебелі Табиғаттың” (я болмаса, егер адам сенімде болса - Құдайдың) әр адамға берген өмір жасы, яғни, уақыты. Бұл дүниеде бір де бір жасалған ұлы нәрсені істеген адамдар, әрине, өз өмірінің шектелгенін біліп, сондықтан, асығып, “соны үлгірсем екен”,- деген ой-үмітпен оларды аяқтады емес пе?! Егер ол мәңгілік өмір сүрсе, сол ұлы істерді бастамас та еді ғой !! Антик дәуіріндегі стоиктер “Өлімді есіңнен шығарма !”,- деген болатын. Оның терең мәні - өз өміріңде әр іс-қимыл, басқа адамдарға деген қатынастар, айтайын деген сөзіңді өмірдің соңындағы сияқты сезінуде. Мұндай өмірлік бағытты ұстау - адам өміріндегі қайсыбір уақиғаны терең сезініп-тебіренуге, мейлінше мазмұнды өмір сүруге әкеледі. Жайшылықты өмірде байқалмайтын кіші-гірім нәрселерге көңіл бөлініп, Дүниенің ғажаптығы айқындалып сезіледі.
Бұл Дүниеде қайсыбір тіршілік формасы – соның ішінде адам да – бір ұрпақты екінші ұрпақпен ауыстырып өз өмірін жалғайды. Табиғаттың “даналығы” осында. Соның арқасында алға өрлеу – даму бар.
Әр адам өлімді адамның жүрегі мен тынысы тоқтап, санасының өшуімен теңейді. Дегенмен де, адамның кейбір жақтары әлі де болса талай күндер тіршілік жасайды. Мысалы, адамның сақал-мұрты, шашы, тырнақтары дене толығынан шіріп біткенінше өсе береді… Егер адамның жүрек қысылымы өсіп, оның миына қан құйылса, ол ешкімді танымай, өзіндік санадан айырылғанмен, талай айлар төсек тартып, тірі болып қала беруі мүмкін. Бірақ, ол тұлғалық қасиеттерден толығынан айырылды. Кейбіреулер ондай адамға “тірі өлік” ( живой труп) деген ат береді…
Уақытында ұлы Платон философия ғылымы бізді абыроймен өлуге үйретеді,- деген болатын. Бұл пікірге толығынан қосылуға болатын сияқты. Кейбіреулер өмірінің жартысын “гүлге қонған көбелек” сияқты өткізіп, қырыққа келіп, ақылы тоқталған кезінде өз алдына өмірлік мақсаттар қойып, оны асыға істей бастайды. Бірақ, көп жағдайда “Ұлы мәртебелі Табиғат” оларды аяқтауға уақыт бермейді. Ондай адам өлер алдында бұлқан-талқан болып, бүкіл ағайын-туғандарын тік тұрғызып, көп жағдайда азапқа салады. Ондай адамға өлер алдында “Әттең-ай!”,- деген өкініш келіп, сол аянышты сезіммен өмірден кетеді.
Екіншілерге өлім үрейін аттап өтуге діни сенім көмектеседі. Олар тәні болмағанмен, жан-дүнием мәңгі өмір сүреді,- деген үмітпен өмірмен қоштасады.
Үшіншілер бұл күйбең өмірде ішіп-жеу, ойын-сауық құру, әр сәттен ләззәт алудан басқа еш нәрсе жоқ,- деген өмірлік бағыт ұстайды. Бірақ, оқтын-оқтын мешітке барып (кім біледі, мүмкін Алла–тағала бар шығар,- деген ой кейбір кезде оның жүрегін сыздатады) садақа беріп, намаз оқытады. Бірақ, бәрібір ол болашақ өлімнің мұздаған лебінен құтыла алмай, жаны түршігеді.
Енді Платонның айтқан философиялық дайындығы бар адамға келсек, ол өз өмірін бүкіл Табиғаттың, Ғарыштың өмірімен байланыстырып, өзін телегей-теңіздегі бір ғана тамшы ретінде сезінеді. Ол оны үлкен тебіреніске әкеліп, өлім өмірдің соңында келетін заңды табиғи үрдіс екеніне көзі жетеді. Ондай адамды өлім үрейлендіре алмайды.
Бесінші адамдар өз тағдырының шеңберінде тырысып бағып өмірдің шаттығын да, зардабын да толығынан басынан өткізіп, бұл өмірде өзіне тән із қалдыру жолында бар күш-қуатын аямай жұмсап, өлім алдына өмірден шаршаған сияқты сезіммен келеді. Ол өз өмірін толығынан аяқтады. Ешқандай өкініш жоқ. Орындалмаған армандар болғанның өзінде, ол оны табиғи заңдылық ретінде түсінеді. Ол – нағыз адам. Ондай адам көп жұрттың есінде мәңгілік қалады.
Бүгінгі таңдағы иудаизм, христиандық және ислам діндері адам өлгеннен кейінгі оның жан-дүниесінің өлместігін мойындайды. Дегенмен де, бүгінгі таңдағы бірде-бір дін өмір, я болмаса, өлімнің не екенін түсінікті ғылып адамға жеткізе алмайды.
Идеалистік философиядағы өлместік жөніндегі ойлар діни көзқарасқа өте жақын. Алайда, мыңдаған жылдарға созылған адамзат тәжірибесінде ешкім де қайта тірілген жоқ және қазіргі білімді адамға “о дүниеде денесіз мәңгі өмір сүретін жанды” көзге елестету өте қиын шаруа екенін ашық айту керек. Көп адамдар оған сенбейді де.
Олай болса, өлместік деп нені түсінуге болады? Бүгінгі таңдағы ғылыми деректерге сүйене отырып, біз тіпті дене ретінде де мүлде өшпейтінімізді айтып кетуіміз керек. Өйткені, өмір жаңа өмірді тудырып өз өмірін жалғастыра береді. Біздің бет-әлпет, мінез-құлық, сезім, дене бітім, табиғи дарын т.с.с. ерекшеліктеріміз – толығынан болмаса да – болашақ ұрпақтарға дариды. Олай болса, біз толығынан бұл өмірден кетпейміз, бала, немере өмірі арқылы қала береміз.
Енді адамның жан-дүниесі, рухына келер болсақ, ұлы адамдардың шығармашылық ісі адамзат тарихында мәңгілік сақталады. Абай, Құрманғазы, Шоқан, т.с.с. мыңдаған қазақ халқы тудырған асылдар өз шығармашылығымен тарихта мәңгі өмір сүреді. Олардың тудырған рухани құндылықтарынан біз мәңгіліктің қоңыр лебін сезінгендей боламыз.
Енді миллиондаған қарапайым адамдардың тағдырына келер болсақ, олардың өлместігі - өз өмір шеңберіндегі жасаған басқа адамдарға деген жақсылығымен байланысты болса керек. Өйткені, ол олардың есінде қалады. Ол дене ретінде көз алдымызда жоқ болса да, рух ретінде – бізбен бірге өмір сүріп қала береді. Ұлы Конфуцзы айтқандай, жақсы адам халықтың сый-сияпатына ие болса, жаман адам ит сияқты бір шұңқырда ұмыт болып қалады.
Десек те, әрине, қазіргі адам мұндай көзқараспен келіскісі келмейді, ол шынайы өлместікті армандап, барлық үмітін ғылымға артады. Әсіресе, тез қарқынмен дамып келе жатқан гендік инженерия саласы болашақта адам өмірін бейнақтылы ұзарта беруге болатынын айтады. Алайда, біздің ойымызша, ол – жалған жол болса керек. Әрине, гендік инженерияның жетістіктеріне сүйене отырып тұқым қуатын аурулармен күрессек - ол жақсы. Ал адамның өмірін гендік жолмен ұзартуға бағытталған зерттеулер қандай салдарларға әкелуі мүмкін – оны ешкім бүгінгі таңда білмейді. Кейбір ғалымдардың айтуына қарағанда, оның теріс салдары – ядролық бомбаны ойлап шығарғаннан да жаман болуы мүмкін. Екінші жағынан, адам Дүниедегі ең теңдесі жоқ биік құндылық болғаннан кейін оның өмірі мен денесіне жасанды тәжірибелер жасау - қылмыс болар еді (адам көлбақа емес қой).
Мәселенің ғылыми емес, моральдық жағына келер болсақ, бірде-бір жер бетінде өзі тудырған қауып-қатерді адамзат әлі шешкен жоқ. Жеке адамның өмірін ұзартпақ түгіл, бүкіл адамзаттың құрып кету мүмкіндігі (ядролық соғыс, я болмаса экологиялық апат) осы уақытқа дейін күн тәртібінен шығарылған жоқ. Осы адамға шынайы өлместіктің керегі қанша, егер ол күнбе-күн соғыс-қақтығыстарда бір-бірін осы уақытқа дейін өлтіріп жатса?,- деген заңды сұрақ дереу ойға келеді.
Қорыта келе, шынайы өлместік бүкіл миллиардтаған жылдар бойы қалыптасқан іргетасты табиғат заңдылықтарына қайшы келеді,- дер едік. Әңгіме бізге берілген теңдесі жоқ сый - өмірді – бақытты мүмкіндіктерді іске асыруға, өз өмір шеңберінде үлкен маңызды істерді жасап өз ізіңді қалдыруда болса керек. Оларды өлім жоя алмайды.

Марат Аяулым

ayaulymmarat — 2023-03-13 15:22:44 UTC

Әр адам өмірінде кем дегенде бір рет өмір мен өлімнің мәні туралы ойлады. Әрине, бұл сұрақтарға жауап беру мүмкін емес. Біреу өз отбасында өмірдің мәнін көреді, Біреу махаббатта, біреу достықта, біреу Отанды қорғауда, біреу кедейлерге, науқастарға және кедейлерге көмектесуде, ал біреу өмір сүріп, өмірден бәрін, дәлірек айтсақ, барлық ләззаттарды алуда бұл әлем. Бұл адамдардың әрқайсысы өзінше дұрыс, өйткені жоғарыда айтылғандардың бәрі біздің өміріміздің құрамдас бөліктері болып табылады.

Өлімнің өзі жұмбақ. Сондай-ақ, өмірдің мәні сияқты, адам да өлім туралы басқаша ойлайды. Мысалы, біреу сені өмір сүрді және жоғалып кетті деп санайды, басқаша айтқанда, сен жоқсың. Адамдардың тағы бір бөлігі, әсіресе діндар адамдар, өлім – бұл өмір кезеңі, дәлірек айтсақ, жердегі өмірден көктегі өмірге көшу, бұл жердегі өмірден әлдеқайда жақсы деп санайды. Алайда, ол жер бетіндегі өмірден де жаман болуы мүмкін, өйткені егер сіз өзіңізді жер бетінде орынсыз ұстасаңыз, онда сіз жұмаққа кіресіз немесе тыныштық табасыз, бірақ егер сіз жердегі лас, арсыз, азғын, жүрексіз өмірді енгізсеңіз, онда сіз тозаққа түсуіңіз мүмкін, немесе сіздің жаныңыз азап шегеді, немесе одан да көп егер сіз жерде тұрсаңыз.

Белгілі философ Сократ өмірдің мәні ізгі өмірде, мемлекет қабылдаған заңдар мен адамгершілікті сақтауда көрінетін бақытта жатыр деп есептеді. Платон өмірдің мәні оның жанына қамқорлық деп сенді. Аристотель өмірдің мәнін ізгі адам және жауапты азамат болуға ұмтылудан көрді:" басқаларға қызмет ету және жақсылық жасау " . Эпикур өмірдің мәнін әлемде бақытты және бақытты өмір сүруден тапты. Маркстің коммунизм үшін күрестен тұратын өмірдің мәні туралы теориясы қызықты болды. Өмірдің мәні билікке деген ерік деп санайтын Ницше де ерекше көзқарасқа ие болды.

Өлім жайлы айтатын болсам, Эпикур өлімнен қорқудың мағынасы жоқ деп айтқан, өйткені біз тірі кезімізде ол жоқ, ал ол болған кезде біз емес: "өлімнің бізге ешқандай қатысы жоқ; біз болған кезде өлім әлі жоқ, ал өлім келгенде біз енді жоқпыз"

Платон христиан теориясына өте ұқсас адамның өлімі туралы қызықты теорияны алға тартты. Бұл теория адамның тек денесі өлімге әкеледі, ал жан өлмейді. Яғни, Платонның пікірінше, өлім-бұл жанды денеден бөлу процесі, содан кейін дене күлге айналады: "жан денеден босатылып, жалаңаш болған кезде оның барлық табиғи қасиеттері және адам өзінің әрбір кәсібінің жанына салған барлық іздері байқалады"

Әр түрлі діндердегі өмір мен өлімнің мағынасын түсіндіру де қызықты.

Христиандықта өмірдің мәні адамды рухани жетілдіру, күнәкар әрекеттер мен ойлардан бас тарту болып табылады. Бұл діндегі өлім соңғы нүкте емес, адам жанының өміріндегі бетбұрыс. Өлімнің көмегімен адамның жаны өмір сүруді жалғастырады және жұмаққа немесе тозаққа көтеріледі.

Исламда жердегі өмірдің мәні адамды рухани тазарту және жетілдіру, сондай-ақ мінсіз адам болуға ұмтылу болып табылады. Адам қайтыс болғаннан кейін, дәлірек айтсақ, оның жерлеу рәсімінен кейін оған Мункар және Накир есімді екі періште келеді, олар қайтыс болған адамнан тірі кезінде жасаған жақсы немесе жаман істері туралы жауап алады (мұндай процесс "қабірдегі сот"деп аталады). Осы соттан кейін жанның тағдыры шешіледі: немесе ол қабірде жұмақты сезінеді немесе азап шегуді жалғастырады. Жан үшін түпкілікті нәтиже-жұмақ немесе тозақ.
Буддизмде өмір азап шегеді, оның себебі адамдардың қалауы мен құмарлығы. Өмір азап болмас үшін жердегі құмарлықтар Мен тілектерден бас тарту керек. Сондай-ақ, индуизмдегідей, буддизмде тірі жан қайта туады, яғни ол бес деңгейдің бірінде туылуы мүмкін: тозақ тұрғындары, Жануарлар, рухтар, адамдар және аспан. Бір немесе басқа таңдау қалау мен кармамен анықталады, ал қайта туылу процесі тірі зат қайтыс болған кезде ыдырағанға дейін немесе шуньятаға ("үлкен бос орын") жеткенше қайталанады.

Осылайша, көптеген философтар мен діндер Өлмейтін жанға, оның тыныш, тыныш, бейбіт жерде болуына сенеді. Олар өмірдің мағынасын адамның рухани және моральдық жетілуінде, оның ізгілігінде көреді. Өлгеннен кейін адамның нақты анықтамасы, өмірдің мәні сияқты, ешкім бермейді. Әр философ, дін өзінше дұрыс. Бұл мәселеде әр адам өзі үшін осы тұжырымдаманы таңдайды және оның пікірінше, ең жарамды және дәл екеніне сенеді.

Абай Мади

abaymadi — 2023-03-13 19:17:28 UTC

Өмір ұғымы, философиялық мәні. Өмірдің онтологиялық және аксиологиялық мазмұны.. Өмірдің мәні – оның шектеулілігін ұғыну.
Адам өмірінің мәні оның қызметінің негізгі мақсаты мен мұратынан тұрады. Тарихтаң түрлі кезеңдерінде өзгеріп отыратын адам өмірінің мәнін, құндылығын айқындаушы-сол адамның өзі. Және ол жеке адамнан, қоғамнан тыс ұғым емес, адамның мақсаттары мен қоғамды диалектикалық тұрғыдан біріктіретін ұғым.
Француз ғалымы және философы Блез Паскаль (1623-1662): «Адам – бар болғаны құрақ, табиғат жаратылыстарының ішіндегі ең әлсізі, бірақ ол – ойланушы құрақ. Оны жою үшін бүкіл Ғаламның тіпті де керегі жоқ: желдің соғуы, су тамшысы да жеткілікті. Алайда, тіпті оны Ғалам жойса да, адам бәрібір де одан гөрі асқақтау, өйткені өмірмен қош айтысатынын және Ғаламнан әлсіздеу екендігін ұғынады, ал Ғалам ештеңені ұғынбайды» деп жазған. Басқа тірі жаратылыстардан айырмашылығы – адам өз өмірін ұғынады. Адамның саналы жаратылыс ретіндегі өз өмірі мен өзді-өзіне қатынасы оның өмірінің мағынасы мен мақсатында өрнектеледі.
Өмірдің мәні туралы айтқанда, біз тоқталмай өте алмайтын бір ұғым бар. Ол өзіміз жоғарыда талқылап кеткен бақыт ұғымы. «Өмірдің мәні оны бақытты етіп өткізуде» деген тұжырымның кез келген адамға түсінікті әрі жылы естілетіні содан болса керек.
Өмірдің мәні мен мақсаты неде? Неге бұл сұрақтың жауабын білу маңызды? Себебі, өміріңнің мәнсіз, мақсатсыз өтіп жатқанын білуден жаман нәрсе кемде-кем. Мұндай ой жаныңды жегідей жеп, күйзеліске ұшыратады. Ал керісінше, адам не үшін өмір сүріп жатқанын анық білсе, өзін әлдеқайда бақытты сезінеді. Холокостты басынан кешірген Виктор Франкл есімді невролог былай деп жазды: «Не үшін өмір сүріп жатқаныңды білу ең сұрапыл жағдайда да аман қалуға көмектеседі деп сеніммен айта аламын».
Бірақ, назар аударыңыз:
- «Адам өз еркімен туылмайды». Ол әлемдегі өзінің пайда болу актісіне жеке қатыспайды;
- «Адам өз еркімен өмір сүрмейді». Ол өз еркі бойынша өмірді тоқтата алады, бірақ өзінің өмірлік күшінің алғашқы себебі емес. Адамның барлық физиологиясы, қан айналымы, ас қорыту, тыныс алу, жүйке жүйесі және басқа органдар дербес жұмыс істейді;
- «Адам өз еркімен өлмейді». Өмірлі сақтау инстинктісі өте күшті және адам мәңгі өмір сүргісі келеді, дегенмен өлуге тура келеді.
Мұны түсінбей, адам бірден белсенділікті дамыта бастайды, өзін өмірдің толық иесі ретінде сезінеді, тағдырды «өз қолына» алуға тырысады және осы әлемде қалай «мәңгі» орнығуға болады.
Сол кезде де жаһандық сұрақ туындайды: перзентханадан зиратқа дейінгі барлық өмір процесі адамға не үшін берілді? Егер соңында өлсе, онда не үшін туу керек? Егер туған болса, неге өлу керек?
Өмір осылайша ештеңемен аяқталады ма?!
Сонымен, адамның өмір сүруі, оның туылуы мен өлімінің құпиясы оның өмір сүру мәні туралы сұраққа жауап береді және талап етеді. Оған және бүкіл адамзатқа не үшін өмір берілді? Өмір не үшін бұл әлемде бар?
Адам – өз өмірінің мәні туралы сұрақ қойып қана қоймай, оған жауап іздейді,сонымен қатар онсыз өмір сүре алмайды. Өз өмірлерін ұғыну адамның ақыл-ойы мен оның «менінің» болуын талап етеді.
Сол себепті, ақыл-ой өз өмірінің мәнін іздейді. Өйткені, адамның барлық құрамдас бөліктерінің мақсаты бар; демек, жалпы адамда да мағынасы болуы керек. Алайда, бұл жайлы адамдар түрлі әрі қарама-қайшы пікірлер айтады. Көпшілік өмірдің мәні мен мақсаты неде екенін әр адам өзі үшін өзі шешуі керек деп ойлайды.

lauramukhanbediyeva — 2023-03-13 19:22:46 UTC

Аристотель - Никомахова этикасы

lauramukhanbediyeva — 2023-03-13 19:29:44 UTC

Кант - Категориялық императив

Абай Мади

abaymadi — 2023-03-13 19:40:31 UTC

Өмір мен өлім-оның барлық бөлімшелеріндегі адамзаттың рухани мәдениетінің мәңгілік тақырыптары. Олар туралы пайғамбарлар мен діндердің негізін қалаушылар, философтар мен моралистер, өнер және әдебиет қайраткерлері, педагогтар мен дәрігерлер ой қозғады. Ерте ме, кеш пе өзінің болмысының мәні, алдағы өлім және өлместікке жету туралы ойламайтын ересек адам болуы екіталай. Бұл ойлар балалар мен жас ересектердің ойына келеді, олар туралы өлеңдер мен прозалар, драмалар мен трагедиялар, хаттар мен күнделіктер айтады. Тек ерте балалық шақ немесе қартайған маразм адамды осы мәселелерді шешу қажеттілігінен құтқарады. Шын мәнінде, бұл үштік туралы: өмір - өлім - өлместік, өйткені адамзаттың барлық рухани жүйелері осы құбылыстардың қарама-қайшы бірлігі идеясынан шыққан. Мұнда ең көп назар өлім мен басқа өмірде өлместікті табуға аударылды, ал адам өмірінің өзі адамға өлім мен өлместікке лайықты дайындалу үшін жіберілген сәт ретінде түсіндірілді.

Өлім мен ықтимал өлместік философиялық ақыл үшін ең күшті жем болып табылады, өйткені біздің барлық өмірлік істеріміз мәңгілікке сәйкес келуі керек. Адам өлім туралы ойлауға мәжбүр болады және бұл оның өлімге әкелетін, бірақ бұл туралы білмейтін жануардан айырмашылығы. Рас, жануарлар өлімнің жақындағанын сезінеді, әсіресе үй жануарлары, және олардың өлім-жітім мінез-құлқы көбінесе жалғыздық пен тыныштықты іздеуге ұқсайды. Жалпы өлім-биологиялық жүйенің күрделенуі үшін төлем. Біржасушалы іс жүзінде өлмейтін және амеба бұл мағынада бақытты тіршілік иесі. Дене көп жасушалы болған кезде, оған геноммен байланысты дамудың белгілі бір кезеңінде өзін-өзі жою механизмі енгізілген сияқты.

Ғасырлар бойы адамзаттың ең жақсы ақыл-ойлары кем дегенде теориялық тұрғыдан бұл тезисті жоққа шығаруға, нақты өлместікті дәлелдеуге, содан кейін жүзеге асыруға тырысады. Алайда, мұндай өлместіктің идеалы-амебаның болуы да, жақсы әлемде періштелік өмір де емес. Осы тұрғыдан алғанда, адам үнемі гүлдену кезеңінде мәңгі өмір сүруі керек. Адам өмір қайнап жатқан осы керемет әлемнен кетуге тура келетінін қабылдай алмайды. Ғаламның осы керемет суретінің Мәңгілік көрермені болу, Киелі кітаптағы пайғамбарлар сияқты "күндердің қанықтылығын" сезінбеу - бір нәрсе қызықтыруы мүмкін бе?

Бірақ бұл туралы ойлана отырып, сіз өлім бәріне тең келетін жалғыз нәрсе екенін түсіне бастайсыз: кедей және бай, лас және таза, сүйікті және сүймейтін. Ежелгі уақытта да, қазіргі уақытта да әлемді "сонда" болып, қайтып оралған адамдар бар екеніне сендіруге тырысулар үнемі жасалып, жасалуда, бірақ ақыл-ой оған сенуден бас тартады. Сенім қажет, ғажайып қажет. Адамның даналығы көбінесе өмір мен өлімге сабырлы көзқараспен көрінетіні байқалады. Сонымен бірге, көптеген ұлы адамдар бұл мәселені қайғылы түстермен түсінді.

Сонымен, өмір, өлім және өлместік проблемаларының алғашқы өлшемін ажыратуға болады-Биологиялық, өйткені бұл күйлер іс жүзінде бір құбылыстың әртүрлі жақтары болып табылады. Ұзақ уақыт бойы панспермия, ғаламда өмір мен өлімнің үнемі болуы, олардың қолайлы жағдайларда үнемі көбеюі туралы гипотеза айтылды. Жұлдыздар, тұмандықтар, планеталар, кометалар және басқа да ғарыштық денелер туады, өмір сүреді және өледі, сондықтан ешкім де, ештеңе де жоғалып кетпейді. Бұл аспект Шығыс философиясында және мистикалық ілімдерде ең дамыған, олар тек осы ғаламның мағынасын ақылмен түсіну мүмкін невозможстігінен туындайды.

Өмір, өлім және өлместік мәселесінің екінші өлшемі адам өмірінің ерекшелігін және оның барлық тіршілік иелерінен айырмашылығын түсіндірумен байланысты. Отыз ғасырдан астам уақыт бойы әртүрлі елдер мен халықтардың данышпандары, пайғамбарлары мен философтары осы бөліністі табуға тырысты. Көбінесе бұл алдағы өлім фактісін түсіну туралы деп есептеледі: біз өлетінімізді білеміз және өлместікке жол іздейміз. Қалған тіршіліктің бәрі тыныш және бейбіт түрде өз жолын аяқтайды, жаңа өмірді қайталай алады немесе басқа өмірге топырақ тыңайтқышы ретінде қызмет етеді. Адам өмірдің мәні немесе оның мәнсздігі туралы өмір бойы азапты ойларға ұшырайды, өзін және көбінесе басқаларды азаптайды.

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-03-14 03:02:14 UTC

Сартрдың "Экзистенциализм" тақырыбы бойынша талдау
"Экзистенциализм — гуманизм" еңбегі 1946 жылы жарық көрді, бұл Сартр оқыған дәрістің мәтіні. Ол атеистік-экзистенциалды теория ұсынған негізгі тезистерді жалпылау және қол жетімді түрде ұсыну мақсатында жазылған. Бұл теория антропоцентристік болып табылады және оның көмегімен ол ХХ ғасырдың 20-30 жылдарында Құдайды жоққа шығаратын шындық жағдайында адам болудың негіздемесін табуға тырысады. Сартрдың идеалистік философиясы-атеистік экзистенциализмнің бір түрі, ол адамның өмірін талдауға бағытталған, оны жеке тұлға өзі түсінеді және белгілі бір субъектінің болмысының заңдылығымен алдын-ала анықталмаған оның ерікті таңдауларының тізбегінде өрбиді.
Ең алдымен, экзистенциализм үмітсіздік квиетизміне енуге шақырады деп айыпталады: ешқандай проблема мүлдем шешілмегендіктен, әлемде әрекет ету мүмкін емес және мүмкін емес; сайып келгенде, бұл ойшыл философия, ал ойлау сән – салтанат болғандықтан, біз буржуазиялық философияға қайта ораламыз. Бұл негізінен коммунистердің айыптауы. Екінші жағынан, біз адамның төменгі жағына баса назар аударамыз, барлық жерде арам, қараңғы, жабысқақ болып көрінеміз және көптеген жағымды және әдемі нәрселерді елемейміз, адам табиғатының жарқын жағынан бұрыламыз деп айыпталамыз.
Негізгі айып-біз адам өмірінің жаман жағына ерекше назар аударатынымыз белгілі. Қазіргі таңдада солай, адамның жасаған мың жақсылығын ұмытып, бір жамандығын еске сақтап жататын адамдар да бар.
Трансцендентті екіұшты түсіндіру экзистенциализмдегі екі негізгі бағытты бөлуге мүмкіндік береді: атеистік және діни. Екі бағыт та болмыс субъектіден бұрын немесе субъектіден бастау керек деген сенімді біріктіреді. Адамның адам табиғаты бар. "Адам" ұғымы болып табылатын бұл адам табиғаты барлық адамдарда бар. Бұл әрбір жеке адам "адам"жалпы ұғымының ерекше жағдайы екенін білдіреді. Егер Құдай болмаса да, яғни болмыс болмыстан бұрын болатын кем дегенде бір болмыс, оны қандай да бір ұғыммен анықтауға дейін бар болмыс және бұл болмыс адам. Оның мазмұнын анықтайтын экзистенциалистік философияның бастапқы нүктесі- "болмыс" категориясы (экзистенция). Бұл әлеуметтік қатынастар мен сыртқы әлемді, танымдық актілер мен эмоционалды реакцияларды, қоғамдық институттар мен жеке тұлғалардың іс-әрекеттерін қарастыруда маңызды. Бұл философия барлық басқа мәселелерге қатысты "адам өмірінің" басымдығына негізделген.
Хайдеггердің көзқарастарымен бөлісе отырып, Сартр адам таза қатысу ретінде өмір сүреді деп сенді. Сартрдың негізгі тезисі - "болмыс мәннен бұрын". Бұл арқылы Сартр адамның табиғаты жоқ екенін түсінеді, адам шындығын анықтау мүмкін емес. Адам әлемде пайда болады, содан кейін ғана ол не екенін анықтайды.
Осы тұста Сартр пышақпен мысал келтіреді. Пышақты қолөнерші жасаған, пышақ ұғымы және оның мақсаты оны жасаудан бұрын да бар. Егер қолөнерші пышақтың не үшін керек екенін білмесе, оны жасамас еді.
Демек, пышақтың өмір сүруге дейінгі мәні бар. Және бұл әлемге техникалық көзқарас. Ал Сартр:
"Адамды елестету мүмкін емес", – деп жазады. Адамның мәні жоқ, адамның қандай да бір идеясы немесе табиғаты бар деп айтуға болмайды деген пікірді ұстанған.

Экзистенциалист үшін адам бастапқыда ештеңені адам ретінде көрсетпейтінін анықтауға көнбейді, содан кейін ол өзін өзі жасаған адам болады. Осылайша, адамның табиғаты жоқ, оны ойлайтын Құдай да жоқ. Адам жай ғана бар және ол өзін қалай көрсетсе, солай ғана емес, ол қалай болғысы келеді. Және ол өмір сүре бастағаннан кейін өзін бейнелейтіндіктен және ол өмір сүре бастағаннан кейін ерік-жігерін көрсететіндіктен, содан кейін ол тек өзі жасайтын нәрсе. Сондықтан біз қоғамда өзімізді қалай көрсетсек, адамдардың алдында да сондай бейнеміз қалыптасады екен.
Адам - жаратылыс жобасы деп жазады Сартр. Ол не болатынын өзі таңдайды және ол болуға ұмтылады. Ол ұмтылатын нәрсе, оның барлық шешімдерін өзі, өзі ойлап тапқан "моделі" анықтайды. Яғни адам өзінің қабылдаған шешімдері бойынша әрекеттер жасайды. Бірақ адам Құдай емес және мұндай кәсіпорын әрқашан құлдырау қаупін тудырады. Ол барлық жағдайларды білмейді, оған толық жағдай берілмейді, сондықтан оның қандай да бір шешімі не әкелетінін білмейді, бірақ соған қарамастан таңдау керек. Тек таңдау жасау арқылы ғана өз жолын қалыптастыра алады.
Сартр адам туралы өзінің тұжырымдамасын атеизм туралы түсінігінен шығарады. Экзистенциализм, дейді ол, Құдайдың жоқ екенін дәлелдейтін атеизм емес. Өйткені ол үшін Құдай бар болса да, бұл ештеңені өзгертпес еді. Мәселенің мәні-Құдай бар ма, жоқ па. Мәселенің мәні мынада: адамды ешкім өзінен құтқара алмайды, тіпті Құдайдың бар екендігінің ең сенімді дәлелі. Адамды тек адамның өзі құтқара алады. Экзистенциалистер құдайдың жоқтығына алаңдайды, өйткені Құдаймен бірге ақылға қонымды әлемде іргелі құндылықтарды табудың барлық мүмкіндігі жоғалады. Жақсылықты ойлайтын ақыл жоқ, сондықтан еш жерде жазылмаған, адал болу керек, өтірік айтпау керек және т.б. Бастапқы нүкте ретінде Сартр Достоевскийдің "Егер Құдай болмаса, бәріне рұқсат етіледі" формуласын қабылдап, оған жеткілікті кең түсінік берді: "шынында да, егер Құдай жоқ болса, бәріне рұқсат етіледі. Демек, адам кетеді, дәрменсіз, өйткені өзіне де, сыртына да сүйенетін ештеңе жоқ. Ең алдымен, оның ақтауы жоқ.
Бостандық-бұл адамның тағдыры:" мен өз тағдырыма қарап, оны білдім; бұл менің еркіндігім ғана болды", — деп жазады Сартр. Сонымен қатар, ол еркін болуға сотталды. Сотталды, дейді Сартр, өйткені ол өзін өзі жаратпады; және әлі де еркін, өйткені бір күні әлемге лақтырылған адам барлық істеріне жауап береді. Сол үшін Сартр өзін жаратқан Құдайды мойындамайды, ол өзін еркін санап, өзінің жасаған күнәларына жауапкершілік алмайтынын баяндайды. Экзистенциалист, дейді Сартр, ешқашан адамды мақсат ретінде көрмейді, өйткені адам әрқашан аяқталмайды. Яғни, адам әрқашан даму процессінде болуы шарт. Гуманизмді осы мағынада түсінуге болады. Адам үнемі өзінен тыс. Ол өзін жобалап, өзін сыртқа жоғалтады, ол адам ретінде өмір сүреді. Екінші жағынан, ол трансценденттік мақсаттарды көздеу арқылы ғана өмір сүре алады. Осы шектен шығу бола отырып, объектілерді тек осы өзін-өзі жеңуге байланысты ұстай отырып, ол өзегінде, өз шегінен тыс шығудың орталығында орналасқан. Адам әлемінен, адам субъективтілігі әлемінен басқа әлем жоқ. Адамды қалыптастыратын трансценденттіліктің (Құдай трансцендентальды мағынада емес, оның шегінен шығу мағынасында) және субъективтіліктің бұл байланысы – адам өзін – өзі ұстамайды, бірақ әрқашан адам әлемінде болады деген мағынада-және оны біз экзистенциалистік гуманизм деп атаймыз.
Менің ойымша, экзистенциализм адам болудың көптеген мәселелерін (өмірдің мәні, адамның еркіндігі мен жауапкершілігі, оның даралығын сақтау) қойды, бірақ ол ешқашан бір мәселені шешкен жоқ. Сондықтан мен оған соңына дейін оң көзқараспен қарай алмаймын. Бірақ адам өзінің тәжірибесімен, эмоцияларымен, қорқыныштарымен және үміттерімен басты философиялық проблема болып табылады деген ойды ештеңе жоққа шығара алмайды. Менің ойымша Сартрдың ойымен келісуге келіспеуге де болады. Бірақ адам Құдайды мойындау арқылы, оның бар екеніне сену арқылы ғана өзінің бар екенін, өзін Құдайдың жаратқанын түсіну арқылы, өзін дамыта алады деп есептеймін.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-03-14 03:23:36 UTC

Өмір алдындағы өмірдің мәні

Өлім тәжірибесімен соқтығысу өлім алдындағы өмірге әсер ететін, адамның болмыс туралы көзқарасын қайта қалыптастыратын түрткі болуы мүмкін деп жалпы қабылданған. Жақын өлім тәжірибесі, шекараның жақындығын тікелей сезіну әдебиет пен кинода, адам өмірі оған өте аз өлшенетінін түсінуден қалай өзгеретіні туралы әңгімелерде әртүрлі рефракция тапты. Өлім қаупі жағдайында өмірді қабылдауды өзгерту тақырыбы бойынша бірқатар зерттеулер бар. Олар өмірдің мәнділігінің тікелей өсуін көрсетпесе де, әлі де солай деп қабылдауға болатын кейбір өзгерістер бар.
Американдық психотерапевт Ирвин Ялом өлімді қабылдаудың әртүрлі аспектілері туралы ой қозғай отырып, былай деп жазады: «1926 жылы Мартин Хайдеггер өлім идеясы адамды неден құтқарады деген сұрақты зерттеді және ол маңызды түсінікке ие болды: алда болатын сана туралы. жеке өлім бізді жоғары өмір сүру режиміне көшуге итермелейді.

Адам заттың ең жоғарғы өнімі.

Ежелгі заманнан бері данышпандар адамның шығу тегі мен мәні мәселелерін түсінуге тырысты. Бірінші философ Гомер адамның Мұхит арқылы жаратылғанын атап өтеді. Қазір адамның пайда болуы туралы көптеген теориялар бар, оларды 5 топқа бөлуге болады:

1 – Иләһи: «Алла адамды өзіне ұқсатып, өзіне ұқсатып жаратты». Теория «Інжілде» және «Құранда» барынша егжей-тегжейлі баяндалған.
2 - Эволюционизм. «Түрлердің шығу тегі» (1859) еңбегінде баяндалған Ч.Дарвиннің (1809 - 1982) теориясы. Өзгергіштік, тұқым қуалаушылық және табиғи сұрыптау арқылы адам маймыл тектес ата-бабалардан тараған.
3 - Гюго де Вриздің «Мутациялық даму теориясы» («биологиялық секіріс теориясы») (XX ғасырдың 30-жылдары). Оның пікірінше, адамның пайда болуы геномдағы мутациялық өзгерістермен байланысты. «Секіру» кездейсоқ.
4. – «Палеоконтакт теориясы», ең даулыларының бірі. Оның жақтаушылары адам шамамен 40-40 мың жыл бұрын, яғни палеолит дәуірінде «жоғары ақыл-ойдың бөтен шабуылының» нәтижесінде өзгерген тіршілік иесі екенін айтады.
5. - «Синтетикалық теория», бұл адам эволюцияның нәтижесі, бірақ оған Жанды Құдай үрлеген.

Философияда өмірдің мәні мәселесі бірнеше аспектіде қарастырылады:
1) объективистік көзқарас (Спиноза, Гегель және т.б.), ол христиандық дәстүрмен байланысты, мұнда адам өзіне жоғарыдан тағайындалған тағдырға бағынады. ;
2) субъективист. Ол шығармашылық дербестік пен адам әрекетіне негізделген.

Өмірдің мәні мәселесінде олар үш өлшемнен қарайды: 1 - Әлемдегі барлық тіршілік иелері туғанына байланысты өмір сүруге құқылы,
2 - өмір шектеулі;
3 - өлместік іздеу

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-03-14 03:37:12 UTC

Аббаньяно

«Позитивті экзистенциализм», А.-ның пікірінше, адамға өзін, басқа адамдарды, бар дүниені түсінуге көмектесетін адам болмысының «мәңгілік философиясының» бір түрі. Ол концепцияларды дамытумен, жүйелерді құрумен шектелмейді, сонымен қатар іргелі таңдау, шешім, қамқорлық, азап, т.б. осы философияның арқасында адам шынайы өмір сүріп, өзі бола алады. Ол адамға шексіз мүмкіндіктер көкжиегін ашады. Белгісіздік пен еркіндік адамның шынайы болмысын, адам мен адамның субстанциясын құрайды, ол шындықтың да, адам тағдырының да шарты, сондай-ақ басқа адамдармен бірге өмір сүрудің негізі болып табылады. Тек бірге өмір сүру арқылы ғана адам өзінің Менін жүзеге асыра алады.Адамның табиғаты мен конституциясының ең маңызды сипаты - уақыт, өйткені ол оның алдына шексіз мүмкіндіктер ашады. Өткен мен болашақтың өзара толып кетуі адамның Мені мен болмыс субстанциясын немесе болмыс субстанциясын қатар жүзеге асыратын адам болмысының тарихилығын құрайды. Тарихилық тарихилықпен байланысқан да, оған қарама-қарсы да ағымдағы және өтіп бара жатқан уақыт пен мәңгілік арасындағы шиеленістен туады. Тарих проблемалары тарихи шындықтың немесе тарихи пайымдаудың мәселелері емес, болмыстың немесе адамның болмысының мәселелері. Болмыстың еркіндігі болмысқа қатысты ғана мағынаға ие. Еркін болу-болмауды адам өз еркін таңдау барысында шешеді. Адам болмыс ретінде тұтастық ретінде әлемнің органикалық бөлігі болып табылады. Дүниені жоққа шығару – шынайы болмыстан бас тарту. Табиғатты заттардың объективті тәртібі деп санады, онда шындық пен құралдық сәйкес келеді, өйткені адам заттармен тікелей және жанама түрде, техниканың көмегімен әрекеттеседі. Бұл техника, А.-ның пікірінше, табиғат пен адам арасындағы «кездесу». Бірақ егер технология адамның заттарға әсер ету құралы ғана болса, онда өнер табиғатқа қайта оралу, сондықтан ол тарих. Табиғатқа оралған адам оны тарихқа «енгізеді». Табиғатқа қайта оралу ретінде өнер - бұл шын мәнінде еркін таңдау, сондықтан өнерде адам өзінің еркіндігін бекітеді.

Экзистенциалистер адам өзінің өлімі туралы санадан қашпауы керек деп санайды, сондықтан жеке адамға оның практикалық бастамаларының бостығын еске түсіретін барлық нәрсені жоғары бағалайды. Бұл мотив Ясперстің «шекаралық жағдайлар» доктринасында айқын көрінеді. Шекаралық жағдайлар - адамның мезгіл-мезгіл құлайтын өмірлік жағдайларын шектейді: ауыр ауру, жақындарының қайтыс болуы, төтенше жағдайлар. Шекаралық жағдайлар адамды шайқайды, оны «күнделікті өмірдің сиқырынан» оятады.Адам – тасталған жоба, оны ешкім жасамайды, жаратпайды. Бар нәрсе сияқты себепсіз туады, күш жетіспегендіктен жалғасады және кездейсоқ өледі. Ол әлемде кездейсоқ пайда болады және оған сенетін ештеңе жоқ. Құдай жоқ, Құдай өлді. Христиандық мораль да, басқа зайырлы мораль да адамға қалай әрекет ету керектігін айта алмайды. «Дүниеде ешқандай белгі жоқ». Біз өз әрекеттерімізді ақтау үшін ешқандай өсиетке сене алмаймыз. Адамның өзі оларды іс-әрекеті мен қарым-қатынасы барысында қалыптастырады. Белгілі бір құндылықтар мен идеалдарды таңдай отырып, белгілі бір әрекеттерді жасай отырып, индивид өзін тұлға ретінде қалыптастырады. Оның таңдауының сипатын ештеңе анықтамайды және анықтай алмайды. Сартр айтқандай, «адам өзін өзі таңдайды, ол бостандыққа ұшырайды». Адамның өмір сүруінің негізгі белгісі - оның еркіндігі. Адам – еркіндік. Экзистенциалистер адамның өз мақсаттарын жүзеге асырудың нақты мүмкіндіктеріне қарамастан - еркін екенін атап көрсетеді. Адамның еркіндігі кез келген жағдайда сақталады және таңдау, таңдау жасау қабілетінен, ең болмағанда санада көрінеді. Бізге айналамыздағы әлемді өзгерту берілмейді, бірақ өзіміздің дербес шындықты өзімізде дербестендіретін және жасайтындай етіп әлемге деген көзқарасымызды өзгерту біздің қолымызда. Бостандық әлем мен әлеуметтік тәртіптердің сандырақтығын толық жоққа шығару ретінде Декарттың «Мен бүлік шығарамын, сондықтан мен бармын» деген сөзін Камю романдарында экстремалды түрде көрсетті. Қалған болмыс шынайы емес, сондықтан бір ғана шын мәнінде маңызды философиялық мәселе бар - суицид мәселесі.

lauramukhanbediyeva — 2023-03-14 16:07:55 UTC

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-03-16 07:14:56 UTC

Аксиология 19 ғасырдың аяғында ғана ие болған тарихи дамудың ұзақ және қиын жолынан өтті. Антикалық дәуірде құндылықтар (тауарлар) онтологиясына полярлық көзқарастар білдірілді: адам құндылықтардан жоғары (софистер); құндылықтар адамнан жоғары (Сократ). Басқаша айтқанда, тәуелсіз болмысты құндылықтарға жатқызу керек пе деген сұрақ туындады. Міндет шындыққа батырылған құндылық сипатын анықтау болды. Осының негізінде құндылықтардың табиғатын түсінудің үш тәсілі қалыптасты: натуралистік, интуитивтік және аксиологиялық эмотивизм немесе нигилизм. Аксиологияда ерекше маңызға ие позиция И.Кант ,Сот сынында ұсынылған. Дүниенің құндылық мәніне ерекше философиялық назар аударудың бастауы парасатты болмыстар үшін құндылықтардың болуын және адамға тән құндылықты дәлелдейтін дүниеге бағалаушы қатынас болды. Канттың теориялық көзқарасқа қатысты адамның әлемге практикалық қатынасының бірегейлігін талдауы қызығушылық тудырады. Теориялық көзқарас болмыстың бейнелеуден бұрын (бар болу – себебі), практикалық позициядан – бейнелеу болмыстан бұрын болады, дүниетанымның қалыптасуына екі фактор да қатысады деп тұжырымдайды. Осы тұрғыда «әдемі», «асыл» және «ұлы» өнерді ажырату идеясы алға қойылды, ол қазіргі эстетикадағы ықпалды неокантиандық бағыттың бағытын анықтады, оның негізгі мәселесі болып табылады.

Неокантшылар, әсіресе Баден мектебі, философияның өзі «жалпыға бірдей жарамды құндылықтар туралы ілім ретінде» түсіндірілді [5, б. 387] және философияның міндетін маңызды құндылықтар туралы ілім негізінде адам өмірінің мәнін түсіндіруде көрді.

Кантқа жүгінсек, біз құндылық туралы («жеке құндылықтар») адами идеялармен қатар шындыққа жанаспайтын және елес құндылықтардың бар екенін көреміз. Ойшыл мұндай, мысалы, «атақтық елесін» – «атақтар мен ордендерге құштарлық» тудырған адамдардың пайымдауларына сілтеме жасайды [6, б. 240]. Жалпы алғанда, Кант адамдардың таза субъективті бейімділіктері мен қажеттіліктеріне, соның ішінде ләззатқа негізделген құндылық критерийлерін жоққа шығарады. «Егер өмірді тек біз ләззат алатын нәрселермен бағалайтын болсақ, біз үшін қандай құндылық болатынын болжау қиын емес ... Бұл мән нөлден төмен түседі».
Кант аксиологиясының мәңгілік жетістігі – құндылықтардың гуманистік табиғаты мен жалпыадамзаттық маңызын бекіту. Мораль философиясы біздің құндылықтарымызды анықтайды - біз үшін не маңызды, не маңызды емес. Құндылықтар шешімдерімізге, әрекеттерімізге және сенімдерімізге басшылық етеді. Сондықтан моральдық философия біздің өміріміздегі барлық нәрсеге әсер етеді.

Канттың моральдық философиясы бір қарағанда ерекше және қарама-қайшы. Ол сенімді болды: бір нәрсе әмбебап болса ғана жақсы деп санауға болады. Әрекетті бір жағдайда дұрыс, екінші жағдайда бұрыс деп айту мүмкін емес

Өтірік айту жаман болса , оны кім және қашан жасаса да, ол әрқашан жаман. Кант мұндай әмбебап этикалық принциптерді категориялық императивтер деп атады. Бұл өмір сүру ережелері. Олар кез келген адамға кез келген жағдайда жұмыс істейді. Олардың кейбіреулерін басқа философтар талқандаса, басқалары уақыт сынынан өтті. Императивтердің бірі мені қатты таң қалдырды. Кез келген жағдайда ол қалай әрекет ету керектігін және неге екенін анық көрсетеді. «Құндылық – бұл қандай да бір маңыздылық емес, жағымды мән; Сонымен қатар, бұл мән адамда, оның іргелі мақсаттары мен мұраттарынан бастау алады» [2]. Шынында да, бір затта немесе құбылыста бір адам екінші адам көрмейтін нәрсені көреді. И.Канттың бейнелі өрнектері бойынша, бірі шалшыққа қарап, одан тек кірді көрсе, екіншісі ондағы шағылысқан жұлдыздарды көреді.
Барлық құндылықтар адамдардың қажеттіліктері мен мүдделеріне тікелей байланысты, бірақ олармен шектелмейді. Қажеттіліктер мен мүдделер, әдетте, динамикалық, иерархиялық және олардың иерархиясы үнемі өзгеріп отырады, ал құндылықтар салыстырмалы түрде тұрақты, өйткені идеалдар салыстырмалы түрде өзгермейді, оларды адам өзінің тарихи қалыптасу процесінде танып, игереді. даму. Құндылық – адамның материалдық қажеттіліктер мен рухани қажеттіліктерге саналы қатынасы.

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-03-23 09:17:05 UTC

Құндылық деген не?
Құндылық – бұл қандай да бір нәрсенің мәнділігі, маңыздылығы, қалаулылығы, пайдалылығы және қымбаттығы. Ол қашанда әлдекімнің (немесе әлдененің) бағалылығын, яғни объективті болмысты және сонымен бір мезетте оның әлдекім (немесе әлдене) үшін құндылығын, яғни субъективті бағалауды білдіреді. Дүние құндылыққа толы – материалды (заттар, әшекей бұйымдар, алтын мен асыл тастар, ақша, меншік және т.б.), табиғи (күннің атуы мен батуы, теңіздер мен таулар, гүлдер және т.б.), көркем (әдебиет пен өнер туындылары) және адами (сұлулығы мен ізгі қасиеттері) құндылықтар. Бір нәрсені екіншісінен артық көру жалпы тірі табиғатқа тән. Аң екеш аңның өзі төлін қызғыштай қорғайды. Дегенмен, құндылықтың антропогенді, яғни адамға тән екендігін баса айту қажет, өйткені барлық жаратылыстың ішінде адам ғана табиғи және мәдени туындыларды, идеялар мен амал-әрекеттерді, жалпы басқа адам мен қоғамды, сондай-ақ өзін-өзі бағалауға қабілетті. Құндылықтар адамның әлеуметтік болмысына тартылған, адам құндылықтарға мүдделі әрі мұқтаж болып табылады. Адам құзырындағы заттар, қоғамдық қатынастар жəне олар қамтыған табиғат құбылыстары құндылықты қатынастар нысандары ретінде танылған және бағалы заттар сипатында іс-əрекетке қосылады. Яғни бұлардың бəрі де жақсылық пен жамандық, шындық пен жалған, əсемдік пен ұсқынсыздық, əділдік пен əділетсіздік жəне т.б. тұрғысынан пайымдалады. Белгілі құбылыстарды бағалауға негіз болған тəсілдер мен өлшемдер субъективті баға түрінде қоғамдық сана мен мəдениетте бекиді де, адам əрекетін бағыттаушы құралдарға айналады.
Алайда құндыны қарапайым бағалыдан, қажеттіден, тиімдіден, пайдалыдан ажырата да білу керек. Барлық тірі және шынайы сүйікті нәрселер құрал бола алмайды. Әдетте материалдық игілік пен тұтынушылық нарықты, еңбек өнімі мен тауар айырбасының нәрсесін білдіретін қарапайым құндылықтар экономикалық құндылықтар болып табылады. Айырбасқа көнбейтін, орны толмайтын жоғары құндылықтар да болады, әдетте оларды «баға жетпес» деп жатады. Бұл тұрғыдан алғанда олар қасиеттілік ұғымына жақындайды. Діндар адамдар үшін барынша қастер тұтып, қадірленетін құндылықтар бұл – діни құндылықтар. Құндылықтар әлемі шексіз десе де болады, тіпті жаратылыстың өзі біз үшін танымдық, философиялық және эстетикалық тұрғыдан құнды болып саналады.

Діни құндылықтар Құдайға сенуге негізделеді және әрбір дін адамның Жаратушымен рухани-практикалық байланысын анықтап қана қоймай, оның жалпы қоғамдағы және тұтас әлемдегі орнын реттейді. Жоғары діни құндылықтар адамдардың өмірінің мәні мен қамын айқындайды. «Құндылықтық фактор» Құдай идеясының өзінде болады, өйткені құндылықтық басымдылықтардың мазмұны мен мәртебесі Жаратушының өзінен туындайды. Көптеген діни жүйелерде этикалық, яғни моральдық-адамгершілік қасиеттердің эталоны Құдайдың аты мен затынан, сипаттарынан алынады, содан әрбір діни ағым құндылықтық императивтерді, парыздар мен тыйымдарды қалыптастырады. Кәсіби философияда құндылықтар туралы ілім аксиология деп аталады және өзінің бастауын жүзеге асқан құндылық – пайдалылықты игілік деп қарастырған ежелгі гректерден алады. Батыстық философияның тарихында бірқатар аксиологиялық теориялар белгілі: натуралистік психологизм (Мейнонг, Перри, Дьюи), трансцендентализм (Виндельбандт, Риккерт), персоналды онтологизм (Шелер, Гартман), мәдени-тарихи релятивизм (Ницше, Дильтей), социологизм (Вебер, Парсонс, Толкотт). Жалпы құндылық термині еуропалық рационалдық философия мен христиандық моральдың іргелі ұғымдарын теріске шығарған XIX ғасырдағы неміс ойшылы Фридрих Ницшенің «балғамен шеге қаққандай» етіп жазған атақты «Билікке деген ерік» атты трактатында «құндылықтарды қайта бағалау» қажеттігін афористік тұрғыда негіздегенінен кейін кең қолданысқа түсті. Сөйтіп батыс еуропалық философияның негізгі тақырыбының біріне айналып, танымның барлық салаларында пайдаланыла бастады.

Құндылықтардың көптеген жүйесі мен жіктеу түрлері бар. Олардың жоғарыда аталған діни, философиялық, моральдық, эстетикалық және экономикалық түрлерінен өзге, құқықтық, әлеуметтік, мәдени, саяси, қаржылық, экологиялық және тағы басқа түрлері аталады. Құндылықтарды материалдық және рухани, жеке және ұжымдық, адамзаттық және ұлттық, дәстүрлі және қазіргі заманғы және басқаша да жіктей беруге болады.
Бүгінгі біздің қоғамда ата-бабаларымыз берік ұстанған бұл кісілік құндылықтардың көмескілене бастағаны байқалады. Оны күнделікті отбасының тұрмысынан да, қоғам өмірінен де аңғарып жүрміз. Батыстық бұқаралық мәдениеттің тегеуірінді ықпалы интернеттен де, теледидардан да, басқа ақпарат құралдарынан да қарқынды жүргізілуде. Әрине, поэзия мен ән-күй өнерінде қазақы қоңыр үн мен ырғақ, бояу мен нақыш сақталып отыр, оған да шүкір дейсің, әйтпесе дүниеге келген нәрестеге не тыңдатып, не көргізеріңді білмей дал боласың. Дегенмен, жалаң еліктеушілік, «өзгенің асылын малшылау» басым, оған тоғышарлық, көзбояушылық, науқаншылдық, ұраншылдық, әсіреқұмарлық, шенқұмарлық, даңғазалық, мақтаншақтық сияқты антиқұндылықтар қосылып отыр. Ол күнделікті тіршіліктен де, ғылым, әдебиет, өнер тәрізді «рухани» мәдениет салаларынан да анық байқалады. Мұндай келеңсіз құбылыстарда құндылық қайдан болсын, рух қайдан болсын.

Не құнды? Рухы бар нәрсе құнды. Риясыз, өз болмысына сай болған шынайы дүние құнды.

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-03-24 10:03:07 UTC

Жыраулар дүниетанымындағы еркіндік мәселесі.

Ж. Ошақбаева бойынша

Еркіндік — адамның немесе халықтың өз мүдделері мен мүмкіндігіне сай әрекет етіп, өз қалауын жүзеге асыруы. Адамдар өз әрекеттерінің объективті жағдайларын қалауынша таңдап алуға ерікті емес, алайда олар нақтылы және салыстырмалы еркіндікке ие. Ғылыми-техникалық ілгерілеу әрбір адамға, әлеуметтік топқа, тұтас ұлтқа қызмет ете отырып, олардың табиғаттың объективті заңдарын игеруіне, іс жүзінде қолдануына жәрдемдеседі. Жеке адам мен ұлттың еркіндік дәрежесінің артуы тұтастай алғанда қоғамның ілгерілеу үрдісінің өзекті өлшемі болады.

Қазақ хандығының құрылуының өзі бір философия деп қарастыратын болсақ, хандардың қасында сенімді серіктестері болып қызмет еткен, жыраулар мен жыршылар еркіндік мәселесін өз жырларына қосқан. Философиялық тұрғыдан еркіндік мәселесі әрқашан жырауларға сенімділік ұялатып, хандарға дұрыс шешімдер қабылдауда септігін тигізген.

Еркіндік мәселесіне байланысты адам мен қоғамның өзара қатынасының бірнеше түрі бар. Біріншіден, еркіндік үшін күреске адамдар ашық түрде, қоғаммен келіспес жанжал арқылы шығады. Бұл қиын да, қауіпті жол еркіндік үшін күресте адам басқа барлық қасиеттерінен айырылып, бұрынғыдан да жаман күйге түсуі мүмкін. Екіншіден, өзін әлемнен бөлек ұстап, қашу арқылы, монастрьға өз әлеміне еніп кету арқылы өз еркіндігін тапқысы келеді. Үшіншіден, көбінесе өзі өмір сүрген ортаға бейімделіп, еркіндікті ұмытып, мойынсұнып кетеді. Еркіндік – жеке тұлғаның ішкі немесе сыртқы зорлықтың салдарынан емес өз пікіріне сай ойлап, іске асыра алатын мүмкіндігі бар, адам мен оның тіршілік етуінің мәнін сипаттайтын негізгі философиялық категориялардың бірі.

Қазақ халқының өмірінде сөзге тыйым салынбаған, өзара сын – пікірге шек қойылмаған. Көшпенді халық үшін еркіндік қандарына сіңген қасиет болу керек. Еркіндікті жырларына қосқан жыраулардың қатарында Асан Қайғы, Қазтуған, Бұқар жырау, Үмбетей жырау секілді тұлғалар болған. Осы жыраулардың ішінде Қазтуған мен Бұқар жыраудың шығармаларында аталып өткен, еркіндік мәселелеріне тоқталып өткім келіп тұр.

Қазтуған өз жырларында халықты ерлікке, бірлікке, адамгершілікке шақырып, ақыл айтқан, батыр, ел басқарған би болған. Адамгершілігі күшті үлкендердің айтқанын тыңдасақ, бізден батыр да би де шығады деп сенемін. Оның саяси – құқықтық ойлары туған жер, атамекенді қорғау, ата – жұртты мадақтау, елдің тыныш өмірін жақтау екендігі айқын.

Ел қияға қонғай ма?
Еділ, Жайық арасы
Кеңшілік қоныс болғай ма?!
Ебей басты құба үлек
Ернімен шырпы шалғай ма?!
Бұл қоныста отырып,
Біздің мұсылман баласы
Жағасы босап тынғай ма?! – деп жырлап өткен.

Ол Еділ мен Жайыққа жетер жер жоқ екенін, Ноғайлы қазаққа жететін халық жоқ екендігін, бірақ халықтың бұрынғыдай өмір сүруіне қауіп – қатер төніп тұрғанын жырлары арқылы жеткізген. Егер тәуелсіз, еркін мемлекет болғысы келсе, халықтың бар күшін бірлікке біріктіруге шақырады. Ол бірнеше жылдардан соң болатын оқиғаларды болжау арқылы халық тағдырын дәл табады.

Ал Бұқар жырау болса Абылай ханның ақылшы биі бола отырып, мемлекет істеріне араласқан. 18 ғасырда жазылған оның «Ханға жедел айтпасам» атты өлеңінде халықты еркіндікке шақырып, үндеу жариялағандай:

Судан қашып қарағай

Шөлге біткен бір дарақ,

Шортан шөлге шыдамсыз

Балықтан шыққан бір қарақ.

Ойлама шортан ұшпас деп,

Қарағайға шықпас деп, - дейді.

Бұқар жырау өте әділ, гуманист тұлға. Ол мемлекет арасында болатын жанжалдарға қарапайым халықтың қатысы жоқ екенін, билеушілердің арасында болатын жанжалдар үшін қарапайым халық зардап шекпеу керек екенін жырларына қосқан. Қазақ хандығының өркендеп тұрған кезінде өмір сүрген ол үшін елеімздің еркін, тәуелсіз болуы өте маңызды болды. Осы еркіндікті сақтап қалу үшін халықтар арасында достастық орнауы қажет екенін баяндайды. Ол әрдайым халық мүддесін қорғап келген.

Қазақ жырауларының пікірінше, еркіндік руханилыққа нұқсан келтірмеуі керек, еркіндік жеке тұлғалардың менмендік, пендешілік әрекеттерін шектеп, кісілік қасиеттерден ажырамауын қарастыруы керек. Жыраулардың жырларынан, шығармаларынан халықты бірлікке, достастыққа, әділеттілікке шақырғандарын анық байқауға болады. Біздің бүгінде еркін өмір сүруіміз кезіндегі ата – бабаларымыздың маңдай терінің жемісі деп білемін!

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-03-24 10:03:27 UTC

М.Хайдегердің шығармаларындағы еркіндік пен ақиқаттың байланысы.

Ерік еркіндігі. Еркіндік деңгейлері. Оң және теріс еркіндік.

Неміс экзистенциализмінің негізін салушылардың бірі М. Хайдеггер пікірлері осы еркіндік мәселесі тұрғысынан өзі қызық әрі құнды. Адамның шынайылығы-оның еркіндігінде. Еркіндік болмыста негізделген және болмысты негіздейді. Еркіндік-адам шынайылығының ақиқаты "осында орныққан" адам ерікті, себебі: "осындағы болмыс"орын және адамға Адам болу мүмкіндігін беретін орын қасиетін ашады. Орынды жоғалту өліммен бір. Орынға иелік ету-белгілі бір нәрсені тірлігіне мүмкіндік жоқ болу емес, орын - адам өз-өзін зерделей бастайтын шынайылықтың түрі. Бұл оның тірлік негізі және оның жүзеге асу мүмкіндігі.
Алайда, орынның шартты анықтамасы адам орны жүзеге асатын саяси, экономикалық және әлеуметтік сияқты нақты сұрақтарда ақырына жетеді. Осы аумақтардың әрбірі еріктілік жүзеге асуы үшін қажет. Метафизикалық еріктілік аздық етеді. Хайдеггердің еріктіліктің нақты өлшемі жөніндегі ілімді тірліктің экономикалық па, әлеуметтік пе немесе саяси аспекттерге енгізуге қабілетсіздігі осы ілім мен метафизика арасындағы диалектикалық байланысты түсінуге үлкен кедергі болып тұр. Біз адам—саяси мақұлық деп айтқанда біз оның метафизикалық еріктіліктің шынайылығы және мойындауы болатын саяси еріктілікті сақтау мағынасында түсінеміз. Бұған қарамастан, метафизикалық еріктілікті жариялау, тәуелсіз адамды саяси тәуелдендіру арқылы сіңіріп кетуге жол бермейді.
Ерік ұғым ретінде де, нақты болмыстық құбылыс ретінде де тарихи сипатқа ие. Ежелгі және орта ғасырлық дүние ерік құбылысын бүгінгі біздің түсінігіміздей танып білмеген. Мысалы, ежелгі қоғамда адам еркі жөнінде тіпті сөз болмаған, оның орнына «даналық мұраты» ұғымын қолданған. Адамның қылық әрекеттері табиғат пен өмірдің ақыл бастауларына және логика қағидаларына бағынады деп түсінген.
Ерік – бұл алға қойған мақсатты орындау жолында кездесетін қиыншылдықтар мен кедергілерді жеңуге бағытталған адамның саналы психологиялық ісәрекеті. Еркіндік пен ерік синоним ретінде қолданылады. Ерік өз тілегеніңді алдыңа қойған мақсатыңды жүзеге асыру, саналы ұмтылыс, тілек, талап, билік, мүмкіндік, ал «еркіндік дегеніміз – ерікті күй». Ар-ождан қоршаған орта алдындағы өнегелі жауапкершілік сезімі.
Еркіндік ішкі және сыртқы болып бөлінеді. Сыртқы ерткіндікті құқық реттейді.Ішкі еркіндік бұл субъективті еркіндік, яғни адамның адамның ойлау еркіндігі, сенім, көзқарас еркіндігі және т.б.
Құқықтық еркіндік барлық еркіндік түрлерінің жүзеге асуына кепіл болады, яғни саяси, экономикалық, рухани және т.б. еркіндік.
Фихте еркіндіктің мынадай деңгейлерін көрсетеді:
- инстинкт арқылы сананың шексіз басшылық ету кезеңі;
-саналы инстинкт сыртқы мәжбүрлі беделге айналған кезең;
- арылу кезеңі, бұл кезеңде кез-келген ақиқатқа селқос қарау басым болды;
- саналы ғылым кезеңі- ақиқаттың мойындалған кезеңі;
- саналы өнер кезеңі - адамзат сенімді түрде сананың жеткен жетістігін пайдаланған кезең.
Белгілі философ Фромм еркіндікті оң және теріс деп бөліп көрсетеді. Оң еркіндік барлық байланыстардан қол үзуді талап етпейді, тек ойластырған мәселені жүзеге асыруға кедергі келтіретіндерден бас тартуды талап етеді. Ол адамға қуаныш сыйлайды, дамуына ықпал етеді. Ал теріс еркіндік дегенеіміз адамдар алдындағы жауапкершіліктен, барлық міндеттерден бас тарту. Бұл қоғамда кері пікір қалыптастыратын еркіндік түрі.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-03-24 10:04:27 UTC

Гегельдің философиясындағы еркіндік ұғымы

Ерік болмыстың барлық құбылыстарының мәні ретінде қарастырылды, ол барлық бар нәрсенің өзіндік себебі ретінде ұсынылды. Бұл көзқарастар А.Шопенгауэр мен Ф.Ницше философиясында барынша айқын көрініс тапқан.

Детерминистер ерік еркін емес, адам қатаң табиғи және әлеуметтік қажеттілікке бағынады және ол не істесе де, оның іс-әрекетінің нәтижесі толығымен алдын ала белгіленетінін айтты. Ал мұндай пайымдаулардың нәтижесінде детерминистер мен индертерминистер әртүрлі тұжырымдарға келгенімен: ерік не абсолютті еркін, не еркін емес, қатаң қажеттілік шеңберімен қысылған, олардың іс жүзінде қолданылуы ұқсас салдарға әкелді.

Осылайша, ерік мәселесінің бірінші маңызды кесіндісі ерік бостандығы мәселесі, адам қызметінің белсенді түрленетін жағының дүние моделімен арақатынасы деп жарияланды. Бұл мәселеге классикалық кезеңдегі неміс философтарының еңбектерінде көңіл бөлінген. И.Кант үлкен тарихи кезеңдегі ізденістерді қорытындылай отырып, бұл жағдайды проблемаға айналдырды.

Кантқа дейін ойшылдардың алдында тұрған (қажеттілікті бостандықпен ұштастыру) және оның материалистермен полемикасында оның мәнін ашқан мәселе ол арқылы толық шешілген жоқ. Кант адам үшін трансценденттік, тәжірибелік емес еркіндіктің болуын талап етті. Ол жариялаған еркіндіктің себептері мен шарттары түсінікті дүниеде қалып, эмпирикалық, жердегі әлемге жете алмады.Канттық қағидалар бойынша адамның өз іс-әрекетінде қаншалықты қабілетті екенін нақты айту мүмкін емес. Егер ақыл әрекетті себепті түрде анықтаса, - деп дәлелдеді ол, онда әрекетті еркін деп санауға бола ма? Өйткені ол міндетті түрде эмпирикалық себептермен анықталады. Сондықтан «іс-әрекеттердің шынайы моральдық қасиеті (еңбегі мен кінәсі) біз үшін толығымен жасырын болып қалады... Біз өзіміздің ақылдылығымызды тек эмпирикалық сипатқа жатқыза аламыз».Бостандық қажеттілікпен, ал ерік еркіндігі (практикалық парасаттылық) – теориялық парасатпен үзілген Канттық концепцияның дуализмін Гегель жеңуге тырысты.

Гегель бұл мәселені шешуге байланысты теориялық қиындықтарды да, оның практикалық мәнін де анық түсінді. Халықтар мен жеке адамдар үшін еркіндік сөздің кең мағынасында, оның пікірінше, теңдесі жоқ тартымдылыққа ие.Егер бұрын ерік бостандығы ұғымы ең алдымен жеке аспектіде қарастырылса, Гегельде ол философиялық аспектімен бірге жалпы бостандық ұғымымен синоним бола отырып, әлеуметтік-саяси аспектіні де қамтиды.

Гегельдің пікірінше, «Ерік бостандығы – бұл жалпы бостандық, ал қалған барлық бостандықтар оның түрлері ғана».

Олардың қатарында сөз бостандығы, саяси еркіндік бар. Олар ерік бостандығының әмбебап тұжырымдамасының модификациялары, ерекше көріністері ретінде қарастырылады.

Еріктен басқа ешнәрседе еркіндік жоқ екенін Гегель ерекше атап көрсетеді. Оның пікірінше, еркіндік пен ерік арасындағы қатынас физикалық дене мен оның ауырлығы арасындағы қатынасқа ұқсас.

Ауырлық күші дененің өзі сияқты еркіндіктің өзі ерік. Еркіндіксіз ерік бос дыбысқа, жоққа айналады, ал бостандық тек ерік ретінде шынайы нәрсеге айналады. Демек, бостандық пен ерік бірдей, мәні бойынша субстанциялық ұғымдар.

Ойлау, деп атап өтті Гегель, алыпсатарлық даму процесінде ол өз мазмұнын меңгеріп, онымен сусындағанда ерікке айналады. Гегельдік философиядағы ерік – субъективті рухтың шыңы, оның ішкі мақсаты мен ең жоғарғы анықтамасы, субстанциялық концепцияның прогрессивті қозғалысының қажетті қадамы. «...Ол өзінің дамуында алға жылжитын анықтамалар – сезінуден бейнелеу арқылы ойлауға дейін – ол өзін ерік-жігер ретінде тудыратын жол...», – деп атап өтті Гегель.

Гегель философиясындағы ерік бостандығы концепциясын талдау ой мен ерік бірлігі бұл жерде органикалық сипатқа ие болып, оның негізгі принципінен туындайтынын көрсетеді. Гегель ерікті рухтың туындысы деп жариялайды, ерік ойлаудан тыс және ойлаудан бөлек мүмкін емес, бұл ерік ойлаумен бірге адамда болатын қандай да бір ерекше мән емес деп есептейді. Ерік пен ойлауды байланыстыра отырып, Гегель бұл тұрғыда Спинозадан шыққан дәстүрдің мұрагері болды, сонымен бірге тек сәйкестік сәтін ғана емес, сонымен қатар айырмашылықтарды да көрсетті.

Гегельдің бейнелі көрінісі бойынша, ерік ондағы, бір қалтада, ал ойлау басқа қалтада. Ақыл адамның сезімінде, ойлауында және ерік-жігерінде бірдей бір ғана себеп әрекет ететінін, бұл ерік адамда ақыл-ойдың болуының режимі немесе формасы болып табылатынын, сондықтан ақылсыз ерікті және еріксіз ақылдың болуы мүмкін емес екенін түсіне алмайды. .

Ойлау мен ерік, Гегель бойынша, рухтың екі жағы: теориялық және практикалық; олар бір-біріне еніп, бірін-бірі толықтырады. Екі жақ - әрқайсысы белгілі бір жолмен - субъективті және объективті бірлікті тудырады. Олардың арасындағы айырмашылық сыртқы әлемге көзқарас ерекшелігінде жатыр: ойлау оны барынша адекватты түрде білуге ұмтылады, ал оны өзгертуге деген ерік-жігер. Сайып келгенде, ерік рухтың теориялық және практикалық жақтарының бірлігі, оның объективті әсерлі көрінісі. Гегель ерікті адамның практикалық іс-әрекетінің қажетті алғышарты ретінде, осы қызметтің субстанциялық негізі мен принципі ретінде сипаттайды. Мақсатты ұтымды ерік адам болмысының тірі жанын құрайды және осы болмыстың өзі. Адам санасының мазмұндық құрамдас бөліктері – мақсат, ұмтылыс, т.б. - өздігінен тек мүмкіндік түрінде өмір сүреді; бұл тек жеке адамның субъективті, ішкі ниеті. Олар детерминативті болмыстағы өзінің нақты болмысын ерік арқылы алады, бұл оларды мүмкіндіктен нақтылыққа айналдырады.

Күнделікті өмірде, деп атап өтті Гегель, адамдар еркіндікті өздері қалаған нәрсені істеу мүмкіндігі ретінде елестетеді, яғни. өз қалауыңыз бойынша әрекет етіңіз. Мұндай идея ойлау мәдениетінің мүлдем жоқтығын және шын мәнінде ерік бостандығының не екенін абсолютті дұрыс түсінбеуден туындаған.

Сонымен, Гегель өз жүйесінің ішінде ең маңызды қорытындыға келеді: адам болмысы тарихи шындыққа айналады, еркіндіктің дамуы әрбір тарихи дәуірдің басты сипаты болып табылады. Ежелгі Шығыс қоғамдарында, дейді Гегель, тек тиран ғана еркін, ал қалғандарының бәрі өздерінің бастапқы мәніне қайшы, еркін емес. Әйтсе де, тиранның еркіндігі – өзін еркін анықтайтын ақылға қарама-қарсы, кісілікті құлдыққа түсіретін нәпсінің үстемдігі болып табылатын озбырлықтан басқа ештеңе емес.Гегель жалпы алғанда бостандық біреудің меншігі бола алмайтынына сенімді, яғни. бұл басқалардың бостандығын жоққа шығарады. Ол былай деп жазады:

«... Мен шын еркінмін, егер басқасы да еркін болса және мен оны еркін деп мойындасам.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-03-24 10:52:23 UTC

Еркіндік мағыналарының трансформациясы: көне дәуірден қазіргі уақытқа дейін

Даль сөздігінде ол былайша түсіндіріледі:

«Бостандық – адамның өз еркі, кеңістігі, өзінше әрекет ету мүмкіндігі; шектеудің жоқтығы, тұтқындық, құлдық, біреудің еркіне бағыну »[1]

Бұл термин мыңдаған жылдар бойы өмір сүріп, қоғамның дамуына байланысты уақыт өте келе бірқатар өзгерістерге ұшырады. Бостандық жеке сана ұжыммен сәйкестендірілмеген жерде пайда болады.
1)Ежелгі Греция философтары бостандық түсінігіне полис жүйесі шеңберінде анықтама берді. Азат болу – өз жеріне қызмет ету деген сөз. Адамның жеке ерекшеліктері мен оның мақсаттары ұжымның игілігіне және оның дамуына бағындырылды. Сондықтан іс-әрекеті жалпы игілікке жетуге бағытталған адам еркін деп саналды. Платон бұл теорияның жақтаушысы болды. Аристотель өз ілімінде басым бостандық идеясының шеңберінен шығып, полистік ойлаудың орнына жеке ойлау пайда болады. Оның ойынша, еркіндіктің ең жоғарғы көрінісі – өз қалауын басшылыққа алып, өз қалауымен әрекет ете білу арқылы бақытқа жету. «Ерікті» арқылы Аристотель жеке адамның еркі мен ақыл-ойына тәуелді және оларға бағынатын нәрсені түсінді.
2)Адам бостандығы идеясының өзгеруі орта ғасырларда Құдай мен дін мәселесі басты назарда болған кезде болды. Киелі кітапта бостандық идеясы адамдарды босату әрекеті ретінде түсіндіріледі. Бірақ сонымен бірге Құдайдың күнәлар мен осы күнәлар үшін жазалар туралы айтатын өсиеттерінде шешім бостандығы туралы жасырын идеялар бар.Бостандық туралы алғашқы философиялық ойлар Филон Александрияда кездеседі. Дүние пайда болған, осы дүниені билеуші құдірет – жақсылықтың иесі Алла ғана азат бола алады деп есептеді. Тәңір еркіндік берген адамды ғана еркін адам деп атауға болады. Кейінірек орта ғасыр философтары жер бетінде зұлымдық бар және бұл жерде Құдайдың кінәсіздігі туралы мәселені қарастыра бастайды. Бұл мәселеде жетекші рөлді Августин Аврелий алады. Оның шығармаларында жамандық Құдайдан емес, адамдардан келеді деген ой анық байқалады. Бұл зұлымдықтың пайда болуының бастапқы нүктесі болып табылатын адамға берілген таңдау еркіндігі.
3)Қайта өрлеу дәуірі Киелі кітап мәтіндерін емес, адамды оның назарының орталық нысанына айналдырады. Пико делла Мирандоланың ойынша, адамның ерекшелігі оның өнермен айналысуына және айналасындағы әлемді өзгертуге мүмкіндік беретін еріктілігінде. Адамның бұл дүниедегі орны Құдайға және оның еркіне байланысты емес, әр адамның өз қалауы мен тілегіне толығымен бағынады. Алға қойған мақсатына берік бола отырып, адам биікке де, төменге де жетуі мүмкін.
Қорытынды: Қорытындылай келе, адамның еркіндік идеясы уақыт өте келе, дәлірек айтқанда, қоғамның дамуымен өзгерді деп айта аламыз. Сонымен, ежелгі дәуірде бостандық қоғам игілігі үшін әрекет ету қажеттілігін сезіну ретінде түсіндірілді.Орта ғасырларда Құдай бүкіл әлемнің орталығы болған кезде бостандық құдайдың болмысының бір бөлігімен сәйкестендірілді. Демек, Құдайдың рақымына бөленетін адам бостандыққа қол жеткізе алады.Қайта өрлеу дәуірі бостандық идеясын, әсіресе ерік бостандығын қалыптастыруды жалғастыруда. Сол кезеңдегі философтардың пікірінше, адамның өзі – өз тағдырын жасаушы.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-03-24 11:40:31 UTC

Видео материалда философтар үшке жіктелетіні айтылады. Олар: біз еркінбіз, біз еркін емеспіз және екі тарапты да қолдайтынтар. Сартр адамды бос нәрсеге теңейді. Және біздің еркіндігіміз біздің болмысымзды құрайды дейді. Біз әр күн сайын еркін түрде бірнеше мыңдаған таңдаулар жасаймыз. Біздің таңдауымыз біздің болмысымызды қалыптастырады. Және біз еркін таңдаған әр таңдауымыз үшін жауаптымыз. Ницще еркіндікті екіге бөлген: свобода от и свобода для. Біріншісқұлдардыңі ойындағы еркіндік. Екіншісі еркін таңдауы арқылы өзін өзі қалыптастыра алатын тұлғаға тиесілі.

Марат Аяулым

abaymadi — 2023-03-25 21:49:36 UTC

Құндылық-бұл құбылыстар мен іс-әрекеттердің адами, әлеуметтік және мәдени маңыздылығын көрсететін ұғым. Бұл адамның дүниетанымдық бағдарының ерекше түрі, идеал, адамгершілік, жақсылық, сұлулық туралы белгілі бір мәдениетте қалыптасқан идеялар. Сондай-ақ, бұл объективті, табиғаты бойынша адам үшін оны жаратылыста бекітуге, оның шығармашылық мүмкіндіктерін жүзеге асыруға бағытталған игілік болып табылатын құбылыс.

"Құндылық" ұғымының қалыптасуы күрделі тарихи жолдан өтті. Ежелгі және ортағасырлық философияда құндылық сипаттамалары өмірдің өзіне еніп, оған тән деп саналды, шындықпен ажырамас. Құндылықтарды зерттеу шындық ұғымы өз мағынасында шындыққа және адамның сүйіспеншілігі мен ұмтылысының объектісі ретіндегі құндылыққа бөлінген кезде мүмкін болды.

Құндылық категориясын классикалық неміс философиясы, әсіресе Кант әзірледі. Ол құндылық ұғымдарын ізгі ниет ұғымымен байланыстырады. Ізгі ниеттің өзі бар бағалау ол қандай да бір бейімділіктің пайдасына жасаған кез келген нәрседен салыстырмалы түрде жоғары. Канттық талдауда құндылық ұғымының маңыздылығы - бұл ұғым адаммен мақсат, оның дамуы және құндылық аспектісі, пайдалылық сияқты-тілектер әлемімен байланысты. Канттың бұл аспектісі салыстырмалы, шартты құндылық деп аталады. Ол құндылықтың субъективті аспектісіне назар аударады, ол жарықтандыруға тырысады.
Құндылықтар теориясы құндылықтардың табиғаты туралы мәселені анықтауға тырысады. Құндылықтардың табиғаты туралы әртүрлі көзқарастар бар-заттардың адамның қажеттіліктерін, тілектерін, идеяларын қанағаттандыру қабілеті, адамның үміттерін, үміттерін, үміттерін тудырады. Сұрақтар маңызды болып қала береді: құндылықтардың объективті немесе субъективті мәні; сұлулықтың, әдемі, асыл, адалдықтың болуы; құндылықтардың талғаммен, жеке тұлғаның психологиялық қалауымен шартталуы. Онтологиялық аксиологизмді жақтаушылар құндылықтардың өздері объективті деп санайды.
Құндылықтардың әртүрлілігі олардың деңгейіне қарай жіктеуді қарастырады. Сонымен, жеке, әлеуметтік және кәсіби топтардың, ұлттық, жалпыадамзаттық құндылықтар ерекшеленеді. Жеке құндылықтармен өмір, бақыт, әл-ауқат, денсаулық, отбасылық әл-ауқат. Ұлттық құндылықтар Тәуелсіздік, тату көршілік, патриотизм, қадір-қасиет, әлеуметтік тыныштық, бейбітшілік сияқты ізгіліктерді қамтиды. Адам өмірі мен қызметінің кез-келген саласында өзіндік құндылықтар жүйесі жұмыс істейді.

Кейде құндылықтар "төмен" және "жоғары" болып бөлінеді. Алайда, материалдық, биологиялық, қонақ бөлмесі, яғни өмірлік маңызды, өмірлік құндылықтар адам үшін рухани, интеллектуалды, моральдық, эстетикалық құндылықтардан кем емес.

Қазіргі уақытта жалпыадамзаттық құндылықтар ерекше маңызға ие. Олар адамзаттың мінез-құлқын реттеушілер болып табылады, адамдар арасындағы түсіністік пен келісімнің жолдарын табудың маңызды критерийлері, ынталандырулары мен құралдары ретінде әрекет етеді. Мұндай жалпыадамзаттық құндылықтарды ажыратуға болады: адам өмірінің құндылығы; өмірдің мәні, жақсылық, әділеттілік, сұлулық, шындық, бостандық.

Марат Аяулым

abaymadi — 2023-03-25 21:50:18 UTC

Этика – мораль, адамгершілік, ізгілік сияқты дүниелерді зерттеп, адамдардың қоғамда бірігіп өмір сүруін қамтамасыз ететін өзара әрекеттесу принциптері мен механизмдерін зерделейтін философиялық пән. Зерттеудің ерекше саласын білдіретін термин ретінде бұл сөзді алғаш Аристотель қолданған деп саналады.
Бұл терминнің ғылыми, философиялық теориясына кіріспес бұрын, оны біршама қолданбалы мағынада сипаттап берсек, бұл тұжырымдаманы ұғыну біраз жеңілдеу болар. Ең қарапайым бір мысал: қоғамдағы күнделікті орын алып жатқан түрлі іс-әрекет, мінез-құлықтарды саралай отырып, біз дәрігер, журналист, заңгер, кәсіпкер, саясаткер немесе мұғалім сияқты кейбір кәсіпқой адамдардың мінез-құлқы немесе іс- әрекеті жайлы сөз қозғап жатамыз. Осыған орай біз медициналық этика, журналистік этика, құқықтық этика, кәсіпкерлік этика, саяси қайраткерлердің кәсіби этикасы және педагогикалық этика деген ұғымдарды келтіреміз. Этиканы заңмен шатастырып алуға болады, дегенмен, көптеген заңдардың түп-тамыры осы этикалық принциптерден бастау алып жатады.
Әйткенмен, заңнан бір өзгешелігі – үкімет немесе қоғам бір де бір адамды этикалық нормаларды қатаң сақтауға мәжбүрлей алмайды, әрі оны осы ережелерді бұзғаны үшін ешбір жазаға тарта алмайды (әлбетте, егер заң этикаға қатысты мәселелер бойынша ешбір қаулы қолданбайтын болса).
Әрине, этика тек кәсіби салада ғана қолданылып қоймайды, оның арнасы адам өмірінің барлық тармақтары мен салаларына тарқатылады. Дегенмен, әрбір адам өз кәсібінің аясында өзін қалай ұстауы тиіс екендігін нұсқау ететін кәсіби этика кодекстері бар.
Ендігі жерде жиі көтерілетін сұрақтардың бірін атайық: бұл – этика мен моральдың айырмашылығы. Этика мен мораль өзара байланысты, бірақ олар екі түрлі. Мораль нормаларға, дәстүрлерге немесе мәдени, иерархиялық және діни тәртіптерге бағынуға негізделген. Ал, этика болса, өз кезегінде, өмір салтын адами көзқараспен негіздеуге талпынады.
Философияда этика, әдетте, дәстүр немесе әдет ретінде ұғынылатын моральмен шектеліп қана қоймай, өмірдің ең үздік үлгісін сүруге немесе асқақ мұраттарға ұмтылудың ең үздік жолдарын іздеудің теориялық тұжырымдарын іздейді.
Этика антропология, психология, әлеуметтану, экономика, экология, педагогика, саясат, тіпті, дене шынықтыру мәдениеті және т.б. салаларды қамтиды.

Абай Мади

abaymadi — 2023-03-25 22:06:35 UTC

Құндылық - бұл белгілі бір құбылыстар мен іс-әрекеттердің адами, әлеуметтік және мәдени маңыздылығын көрсететін ұғым

Құндылық-бұл адамның дүниетанымдық бағдарының ерекше түрі, идеал туралы белгілі бір мәдениетте қалыптасқан идеялар, адамгершілік, жақсылық, Сұлулық табиғаттағы, қоғамдағы, өмірдегі және жеке адамдағы кез-келген оқиғалар мен құбылыстарды ол тек ғылыми негізделген теориялардың көмегімен ғана емес, сонымен бірге өз көзқарасының объективінен де өтеді.оларға.

"Құндылық” ұғымының қалыптасуы күрделі тарихи жолдан өтті тек осы ұғымды қазіргі заманғы түсіну үшін маңызды болып табылатын құндылық туралы көзқарастардың тарихына тоқталған жөн

Ежелгі грек философиясының қызықты тұжырымы-бұл құндылықтың ең жоғары өлшемі және ең жоғары құндылық-бұл белгілі Протагор тезисі: " адам-бұл барлық нәрсенің өлшемі"

Ежелгі және ортағасырлық философияда құндылық сипаттамалары өмірдің өзіне еніп, оған тән деп саналды, шындықпен ажырамас құндылықтарды зерттеу шындық ұғымы өз мағынасында шындыққа бөлінгенде және құндылық адамның сүйіспеншілігінің, құмарлығының және ұмтылысының объектісі ретінде мүмкін болды.

Құндылық категориясын классикалық неміс философиясы толығымен дамытты, әсіресе Кант құндылық ұғымын ізгі ниет ұғымымен байланыстырады ізгі ниеттің өзі бағаланады және ол қандай да бір бейімділіктің пайдасына жүзеге асырғаннан салыстырмалы түрде жоғары канттық талдауда құндылық ұғымы бұл ұғымды адаммен мақсат ретінде байланыстырады, оның дамуы, сондай - ақ құндылық аспектісі, пайдалылық ретінде-тілектердің табиғаты әлемімен бұл аспект пен Кант салыстырмалы, шартты құндылық деп атайды, ол құндылықтың субъективті аспектісіне назар аударады, ол жарықтандыруға тырысады және уақыт объективті аспектінің бар екендігін баса көрсетеді,бірақ оны канттық тұжырымдаманы егжей-тегжейлі дамытпайды. құндылықтар негізінен қабылданды, кейбір өзгерістермен классикалық неміс фило софе философиясының барлық өкілдері.

Қазіргі заманғы әлеуметтік-философиялық әдебиеттер құндылықтардың табиғаты туралы әртүрлі көзқарастармен сипатталады және оларды түсіну олар, сайып келгенде, неміс классикалық фило ософиясында белгіленген проблеманы нақтылау немесе соңғысына қарама-қарсы қою арқылы дамиды.

Ең дәлелді, кең таралған және қолайлы болып табылады, оған сәйкес құндылықтар адамның қажеттіліктері мен мүдделерінің мәні болып табылады, бұл заттар, құбылыстар немесе идеялар, ойлар осы түрге тәуелділікнемесе құндылықтардың екі тобы:

- материалдық-бұл еңбек құралдары мен құралдары, заттар мен тікелей тұтыну заттары;

- рухани-бұл идеялар, теориялар, Пікірлер: саяси, құқықтық, моральдық, эстетикалық, философиялық, діни, экологиялық және т. б.

адамның әлемге құндылық қатынасына тәуелділігі құндылықтар пәндік және субъектілік ретінде анықталады

Пәндік құндылықтар-бұл адам қызметінің, әлеуметтік қатынастардың және олардың шеңберіне енгізілген табиғи құбылыстардың барлық түрлері құндылық қатынастарының объектілері ретінде олар жақсылық пен жамандық, шындық немесе жалғандық, сұлулық немесе ұсқынсыздық, рұқсат етілген немесе тыйым салынған, әділ немесе әділетсіз арық..Субъектілік құндылықтар - олардың негізінде тиісті құбылыстарды бағалаудың ең көп рәсімдері жүргізілетін әдістер мен критерийлер қоғамдық сана мен мәдениетте бекітіліп, адамның іс-әрекетінің бағдары ретінде әрекет етеді.

Құндылықтардың әртүрлілігі олардың деңгейіне қарай жіктелуді қамтиды, сондықтан жеке тұлғаның, әлеуметтік және кәсіби топтардың, ұлттық, жалпыадамзаттық құндылықтар ерекшеленеді.Қазіргі уақытта жалпыадамзаттық құндылықтар ерекше маңызға ие, олар адамзаттың мінез-құлқын реттеушілер болып табылады, олар өзара түсіністік, зұлымдық пен адамдардың өмірін сақтау жолдарын іздеудің маңызды критерийлері, ынталандырулары мен құралдары ретінде әрекет етеді. планеталар жалпы адамзаттық құндылықтардың нақты тарихи сипаты бар екенін есте ұстаған жөн. олардың ежелгі немесе орта ғасырлардағы түсінігі қазіргі кездегі түсініктерінен айтарлықтай ерекшеленеді ақпараттық қоғам.

Қазіргі философияда жалпыадамзаттық құндылықтар деген бірде-бір көзқарас жоқ, барлық халықтар, жүйелер мен ур культі үшін біртұтас, жалпыға бірдей құндылықтарды анықтауға мүмкіндік беретін негіз бар, "жалпыадамзаттық"ұғымына қатысты пікірлердің алуан түрлілігі бар.

Абай Мади

abaymadi — 2023-03-25 22:19:55 UTC

Жалпы тиістілігі бойынша этика философияға жатады, оның нормативтік-практикалық бөлігін құрайды. Сонымен қатар, ол метафизикамен айтарлықтай байланысты және бұл, ең алдымен, оның философиялық сипатын білдіреді. Адамгершілік адам өмірінің соңғы құндылық тірегі болу үшін абсолюттілікті талап етеді, сондықтан адамгершілік туралы ілім әрқашан болмыс туралы іліммен байланысты; мораль негіздерін түсіндіру сипаты бойынша барлық философиялық моральдық жүйелерді гетерономды және автономды деп бөлуге болады. Этиканың маңызды ерекшелігі-ол мораль туралы ғылым бола отырып, сонымен бірге белгілі мағынада соңғысының бөлігі болып табылады. Этиканы практикалық философия ретінде теориялық философиядан бөле отырып, Аристотель оның түпкілікті не бағытталғанын және оның кемелдігі неден тұратынын анықтай отырып, адам қызметінің шекті мақсатты негізін белгілейтінін білдірді. Осылайша, Этика ізгіліктің не екенін білу үшін емес, ізгілікке айналу үшін зерттеледі. Ол практикамен айналысады, өйткені бұл соңғысы адамның өзін ақылға қонымды түрде таңдауға байланысты. Этика саналы, жеке-жауапты таңдау тұрғысынан бүкіл адам өмірін қайта қарастырады. Бұл этиканың тұжырымдамалық аппаратын, оның өте жақсы анықталған проблемалық өрісін анықтайды. Этикалық жүйелердің барлық доктриналық әртүрлілігімен олардың барлығы қандай да бір жолмен үш негізгі тақырыптық кешенмен айналысады:

Мен не істеуім керек (қандай нормаларды ұстану керек, неге ұмтылу керек, нені қалау керек)? Бұл сұраққа жауап беру үшін differentia spezifica Этика, өмірдің мәні неде, жақсылық пен ізгілік дегеніміз не, зұлымдық пен жамандықтан айырмашылығы, қандай іс-әрекеттер этикалық айыптауға жатады, ерік бостандығы қалай мүмкін болатындығын зерттеу қажет.

Мен моральдық мотивті әртүрлі қызығушылықтармен, табиғи бақыт тілегімен қалай байланыстыра аламын? Бұл сұрақ бақыт деген не, қандай өмірді бақытты деп санауға болады, өмір салтының қайсысы осы тұрғыдан қолайлы, адамның әртүрлі табиғи және әлеуметтік мақсаттарына қатысты нақты міндеттері қандай, ол қандай қасиеттерді дамытуы керек екенін қарастыруды қамтиды.

Менің игілігімді басқа адамдардың игілігімен қалай байланыстыруға болады немесе адамның моральдық автономиясы жалпы мағыналы нормалар түрінде қалай пайда болады? Мәселенің мұндай тұжырымы этика тарих философиясымен, мінсіз әлеуметтік құрылым туралы идеялармен тікелей байланысты. Ол әлеуметтік институттар мен қатынастарға моральдық вектор беретін бірқатар ұғымдарды дамытады. Кез-келген дамыған этикалық жүйе азды-көпті егжей-тегжейлі мінез-құлық бағдарламасын қамтиды, ол өмір салтын жүзеге асыруға арналған, бұл жеке тұлғалардың қайшылықтарын жоюға мүмкіндік береді және олар моральдық тұрғыдан лайықты деп танылады. Бұл бағдарламалардың нормативтік сенімділігі оларды жіктеудің маңызды белгілерінің бірі болып табылады. Осы критерий бойынша этиканың гедонизм, евдемонизм, ішкі төзімділік, сентиментализм, ойлау, утилитаризм, скептицизм және басқалары сияқты түрлерін ажыратуға болады.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-03-27 06:11:10 UTC

ҚҰНДЫЛЫҚ ИДЕЯСЫН ДАМЫТУДЫҢ НЕГІЗГІ КЕЗЕҢДЕРІНІҢ БІРІ - ЕЖЕЛГІ ДӘУІРДЕГІ ҚҰНДЫЛЫҚ ИДЕЯСЫ

Құндылық ұғымы құндылық ұғымынан бөлініп кете бастаған алғашқы философиялық мәтіндердің бірі, әлі де сол сөзбен белгіленіп тұр, псевдоплатондық диалогтағы өту деп санауға болады "Гиппарх" (231e–232a), мұнда Философия тарихындағы алғашқы дерлік әрекет жасалады (қараңыз) Философия) көлемдерді салыстыруға тырысу "құнды "және " жақсы". Біріншісінің көлемі екіншісіне қарағанда кеңірек, өйткені бұл диалогтың терминологиясында "жақсы" "құндылыққа" енеді, бірақ оған қосымша сипаттама кіреді — шынайы пайда әкеледі, шынайы пайда әкеледі. "Жақсы" — бұл рентабельділіктен басқа пайдалы," жай құнды " — тек пайдалы," құнды емес " - пайдасыз және рентабельділіксіз құнды нәрсе. Платонның "Лисид" алғашқы диалогында құндылық туралы ежелгі пайымдаудың барлық болашақ кеңістігін алдын — ала анықтайтын этикалық параметрлердің таралуы жоспарланған: "қандай да бір үш ұрпақ — жақсы, жаман және үшінші–жақсы да, жаман да емес" (216d-217b) ерекшеленеді. Соңғысы "Горгияда" нақтыланған және терминологияланған: ол немқұрайлы — адиафора ретінде белгіленеді. "Заңдарда" Платон әдеттегі тәртіптің құндылықтарын (ақыл-ой, дене, сыртқы) және екінші ретті құндылықты, "метационды" ажыратады, оның болуы ең құнды құндылықты анықтайды.

Аристотельде тауарлардың салыстырмалы мәні мақсат категориясымен байланысты: мақсатқа жақынырақ игілік құндырақ; екі игіліктің ішінде мен үшін ғана емес, сонымен бірге "жалпы"игілік құндырақ. "Никомах этикасында "өзін-өзі бағалауға немесе ізгілікке" қадір-қасиет " сілтеме жасау үшін қолданылатын сөздер. "Құндылыққа", "бағалауға", "құндылыққа" байланысты Лексика сөзден басталады ("баға"). Философия, Аристотельдің пікірінше," бәрінің құндылығы туралы титулдық ғылым", сондықтан ол ғылыми білім мен"табиғаттағы ең құнды нәрселерді түсіну" бірлігі болып табылады.

Адиафора идеясы тек академиктерде ғана емес, сонымен қатар перипатетиктер мен киниктерде де қабылданады. Толығырақ, ол тек стоиктерде жасалады. Қытай Зенонында" немқұрайлы "адамгершілік игіліктің түпкі мақсатына қатысты бейтарап бар, бірақ ол өзінің салыстырмалы құндылығына қатысты" немқұрайлы " емес. "Табиғатқа" сәйкес келетін (денсаулық, сұлулық, байлық және т.б.) құнды немесе "артықшылықты", керісінше — құндылығы жоқ немесе "қалаусыз". Сонымен қатар, Зенон игіліктің өзі "жоғары құндылыққа"ие деп санайды. Жалпы, Диоген Лаэрций бойынша, "құндылық" сөзі ерте стоиктерде: (а)" келісілген өмірге барлық игілікке тән жәрдемдесу", (б)" табиғатқа сәйкес өмірге ықпал ететін пайда", (в) тауардың әдеттегі айырбастау құны (VII. 105). Хрисипп жақсылық пен құндылық арасындағы түбегейлі айырмашылықтарды талап етті: біріншісі өзгеріссіз және екіншісіне қарағанда өсуге немесе төмендеуге жол бере алмайды. Құндылық жақсылық саласына жол берілмейді; жақсылық пен қолайсыздықтың арасында оған тағайындалған ештеңе болмайды. Хрисипптің уақытына Диоген Лаэрций (VII. 102–105. Секст Эмпирик. XI ғалымдарға қарсы. 59-63, III пиррондық ережелер. 177, 191–192). Орташа өмір деп аталатын дәуірді ашқан Родос панетиусы "табиғи құндылықтарды" (Денсаулық, Сұлулық және т.б.) қосу арқылы жақсылық ұғымын түбегейлі өзгертеді. Скептиктердің пікірінше, "немқұрайлылықтың" жоқтығынан табиғатта құнды ештеңе жоқ, өйткені табиғи игілік пен зұлымдық та жоқ.

Құндылықтар санатына ежелгі жуықтауларда қазіргі заманғы аксиологиялық проблемалар қазірдің өзінде болжанған. Сонымен қатар, құндылықтың ежелгі категориясы ежелгі философияда тіпті ең Жеке антропологияның болмауына байланысты "персонализмнен" айырылды. Орта ғасырлар құндылықты өз мағынасында "қараңғы ғасырларда"зерттеуге арналған. Латын корреляциясы грекше-aestimatio-Цицероннан бері болғанымен, батыста ол негізінен оның экономикалық коннотацияларында игерілді. Схоластикалық ой "Никомах этикасына" және жалпы платондық-аристотельдік мұраға, "жақсылық онтологиясына", иерархиялық бағынуға, шартты және шартсыз игіліктерді ажыратуға сүйене отырып, егжей-тегжейлі зерттелді, бірақ жеке тұлғаның ішкі әлемі мен оны қалыптастыратын құндылықтар ол үшін жабық күйінде қалды.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-03-27 06:24:36 UTC

"Спиноза әлемі" - бұл шынымен де әлем. Ең бастысы, Бенедикт Спиноза мен оның әлемі біртұтас болды. Яғни, ілім көптеген көріністерде мұғалімге сәйкес келді. Спиноза әртүрлі философиялық бағыттардың бастаушысы болды. Оның" этикасы " көптеген онтологиялық мәселелерді геометриялық дәлдікпен қарастырады. Олардың арасында бостандық тақырыбы бар. Нидерланд ойшылы үшін ең маңыздыларының бірі. Бостандық дегеніміз не? Адам еркін бола ала ма? Осы сұрақтарға ғана емес, біз бірнеше эстетикалық құрылымдармен жауап беруге тырысамыз.

Экзистенциализм туралы дәрістерінің бірінде Мәскеу философиясының тарихшысы П. В. Рябов белгілі және категориялық метафораны келтіреді: адам-Еркін құлаған тас. Бұл метафора ХХ ғасырдағы экзистенциализмнің маңызды құрамдас бөлігіне айналды. Мұнда бірден парадокс көрінеді: еркін құлау. Бір жағынан, бұл еркіндік. Және оны түсінуге болады. Бірақ қажеттілік ретінде түсіну. Өйткені сіз құлап кетпеуіңіз керек (бұл бастапқы шарт). Спинозада " этикада "біз мынаны табамыз:" Еркін-бұл өз табиғатының қажеттілігі үшін ғана бар және іс-әрекетке өзі ғана анықталатын нәрсе. Қажетті немесе, ең дұрысы, мәжбүрлеу дегеніміз-белгілі және белгілі бір имиджге сәйкес өмір сүру және әрекет ету үшін басқа нәрсемен анықталатын" (курсив мой — м. Н.). Енді экзистенциализмнен толығымен алыстап, делдалдарсыз біздің тақырыпқа оралайық. "Спиноза әлемінде" адамның ерік-жігері жоқ. Ол, адамның еркі, жеке тілектердің көрінісі. Өз кезегінде тілектердің пайда болуы да шартты және себептері бар. Дегенмен, барлық себептерді білу мүмкін емес. Бұл бостандық елесін тудырады. Адамдар "еркін әрекет етеді, өйткені олардың тартымдылығының қандай себептері бар екенін білмейді" деп ойлайды . Сондықтан ерік-жігерді еркін себеп деп атауға болмайды-бұл тек қажетті себеп болуы мүмкін (теорема 32). Яғни, себебі бар себеп. Дәл сол нәрсе, сәл артқа оралғанда, таспен де болады-ол құлаудың себебін білмейді. Бұл жерде сұрақ туындайды: себебін білу еркіндік береді ме, әлде оның еркіндігі туралы ғана біле ме?

Жоғарыда келтірілген 32 теоремасына оралайық. Осы теореманың дәлелі ретінде Спиноза былай деп жазады:" ерік ақырлы немесе шексіз болып көрінсе де, оны әрқашан болмыс пен әрекетке анықтайтын себеп болады, сондықтан ерік еркін себеп деп аталмайды, бірақ тек қажет немесе мәжбүрлі". Бұл қажеттілік туралы алғашқы ойды тағы бір рет растайды. Спиноза бізге әсер ету туралы ілім береді. Оларсыз оны түсінудегі еркіндік туралы айту мүмкін емес. Аффекттер тілектермен байланысты. Аффект (ака жанның құмарлығы) "бұлыңғыр идея, онда жан өз денесінің немесе оның кез-келген бөлігінің болу Күшін бұрынғыдан да азды-көпті растайды және жанның өзі анықталады біреуінің ойлауына, негізінен екіншісінің алдында" . Кез-келген әсердің де өзіндік себептері бар. Сондай-ақ, аффект еркіндіктен жалғыз ауытқу деп болжауға болады. Төменде Құдай мен бостандықтың байланысы көрсетіледі (өйткені кемелді Құдай жетілмеген аффекттер жасай алмайды). Аффект-бұл еркіндік, еркін қателік. Бұл жалпы мүмкін болатын жалғыз еркіндік. Спиноза үшін мұндай еркіндік теріс. Аффекттерге байланысты жан пассивті болады. Бірақ жанға әсер етудің әсерін азайтатын бір жол бар. Бұл жол-әсерлерді түсіну. Оның көмегімен сіз өзіңіздің түпкілікті бостандығыңызды түсінуге жақындай аласыз. Сондай-ақ Құдайда көрінетін еркіндік.

Спиноза жүйесіндегі Құдай-барлық заттардың, сондай-ақ олардың болмысының жалғыз еркін себебі. Ол, құдай, күшті және кемелді. Мұнда маңызды-Құдай құдіретті емес, өйткені құдірет бар және Құдай бар, және оларды біріктіре отырып, біз Құдіретті Құдайға ие боламыз. Жоқ. Құдайдың мәні қазірдің өзінде құдірет. Ол, егер қаласаңыз, бірінші және соңғы шек. Құдай да тұрақты. Ол өзгере алмайды, оның жаратылу тәсілі өзгере алмайды. Әр түрлі заттардың жетілу дәрежесін өзгерту мүмкін емес. Заттар Құдай жаратқан дәрежеде кемелді. Өйткені Құдай оған қарама-қарсы әлемді жасамайды. Ол имманентті және заттардан бөлінбейді. Ол қайталайды, олардың қажеттілігінің себебі. Осыған байланысты ештеңе өздігінен бола алмайды. Бұл Құдайдың айрықша құзыреті. Ол өздігінен бар жалғыз нәрсе. Осы ережелерден, әрине, адамның бостандығы туралы қорытынды жасауға болады.

Әрине, Спиноза мұнымен тоқтап қалмайды. Құдай мен адамның қарым-қатынасы туралы айту маңызды. Спинозаның іліміндегі Құдай-бұл жеке емес абсолютті қажеттілік. Ол жеке тұлға емес. Христиандық "жеке Құдайдан" айырмашылығы. Жеке Құдай — бұл маған деген жеке көзқарасын өзгертетін адам. Спиноза жағдайында бұл мүмкін емес. Құдай өзгермейді және тұрақты. Алайда, адам Құдайға деген көзқарасын өзгерте алады. Құдайға деген ең жақсы көзқарас-бұл қажеттілік. Бұл көзқарас Құдайдың өтуі болып табылатын әлемдегі барлық нәрсенің шарттылығы мен қажеттілігін түсінуге негізделген. ИЯ, бейбітшілік-бұл Құдайдың аяқталуы (немесе шығу тегі). Мұнда Спиноза неоплатонизмге өте жақын. Құдай-бұл Құдайдың өзі де, қалған барлық адамдар туралы идея.

Құдайдың сүйіспеншілігі туралы айту бірдей маңызды. Жоғарыда Құдайдың идеясы туралы айтылды. Құдайдың идеясы-оның себебі. Бұл Құдайдың шексіз кемелділігімен рахаттануымен бірге жүреді. Мұндай ләззат Құдайдың өзіне деген сүйіспеншілігімен байланысты. Мұны айту оңай: Құдай өзін шексіз танымдық сүйіспеншілікпен жақсы көреді. Адамның жаны да шексіз. Ол Құдайдың көрінісі. Егер адамның жаны Құдайды жақсы көретін және білетін болса, онда Осылайша Құдайдың өзіне деген сүйіспеншілігі көрінеді. Сол сияқты, жан өзі туралы ойлайды. Құдайдың сүйіспеншілігі мен танымы-оған жақындау. Құдай жалғыз еркін болғандықтан, оған жақындау-бостандыққа жақындау.

Бірінші қорытындыны шығарайық. Тек Құдай-еркін себеп. Спиноза бұл туралы нақты айқындықпен айтады: "тек Құдай ғана еркін себеп. Тек ол жалғыз болғандықтан және оның табиғатының қажеттілігі бойынша әрекет ететіндіктен, ол жалғыз ғана еркін себеп бар" . Қалғанының бәрі өз себептері бар. Демек, мұның бәрі еркін емес.

Екінші қорытындыға келейік. Адам да еркін емес. Ол-құдай анықтаған және шартталған. Адамдағы барлық нәрсе үшін, оның әр әрекеті үшін оның себептері де бар. Ойларға дейін: Құдай ойлайды, Біз Құдайдың ойларын ойлаймыз. Барлық себептер бізге белгісіз болғандықтан, Бостандық елесі пайда болады (таспен метафора). Бірақ-еркіндік жоқ. Және екі жол бар (шығу). Бірінші жол қажеттілікке "махаббат" түрінде болады. Мұны кейінірек ф. Ницше қолданатын латын афоризмі білдіруі мүмкін: Амор Фати. Сөзбе-сөз - "тағдырға деген сүйіспеншілік". Алайда, бұл Спинозаның детерминизмін мүлдем сұрамайды. Екінші жолды Спинозаның өзі ұсынады: Құдайдың сүйіспеншілігі мен танымы. Яғни, Құдайдың Өзін-өзі тануы, оны адамның жаны жүзеге асырады. Бұл бостандыққа жақындау (сонымен қатар Спинозаның айтуынша, құтқару мен бақыт). Бастапқыда қойылған сұрақтың жауабы: Иә, Спиноза әлеміндегі адам еркін емес. Құдайды білместен және оған деген сүйіспеншіліксіз, бұл себебін білмейтін және оны еркін деп санайтын қызметші тас. Еркін емес адамның еркіндікке ие болуы мүлдем еркін Құдай арқылы өтеді. Адам Спиноза әлемінде еркін болуы мүмкін.

Марат Аяулым

ayaulymmarat — 2023-03-27 19:20:35 UTC

Еркіндік мәселесі-адамзаттың ғасырлар бойғы тарихында көптеген ойшылдарды мазалаған маңызды және күрделі мәселелердің бірі. Бұл ғаламдық адам проблемасы деп айтуға болады, бұл ғасырлар бойы шешуге тырысатын жұмбақтың бір түрі.

Әр дәуірде еркіндік мәселесі әртүрлі тәсілдермен, көбінесе қарама-қарсы мағынада, қоғамдық қатынастардың сипатына, дамудың өркениеттік деңгейіне, қажеттіліктері мен тарихи міндеттеріне байланысты қойылады және шешіледі. Ежелгі уақытта еркіндік табиғи және ғарыштық тәртіптің атрибуты болып табылады. Діни философияда шынайы еркіндік — Құдайда.

Ежелгі Грецияда ереіндік ұғымы жеке емес, әлеуметтік болды. Жалпы игілік үшін қызмет еткен адам еркін адам болып саналды. Бұл идеяны Платон дамытты. Оның кейінгі диалогтарында еркіндіктің ең жоғарғы формасы-бұл саясаттың "мінсіз" қоғамында жүзеге асырылатын Достық екендігі атап өтілді. Сократ сонымен қатар еркіндік жақсылық пен жақсылыққа ұмтылу қабілеті деген идеяны қолдады.

Кейінірек Аристотель өзінің ілімдерінде полистік ойлаудан асып түсті. Оның пікірінше, еркіндік-бұл өз қалауы мен ерік-жігерін басшылыққа алу мүмкіндігінің арқасында бақытқа жету.

Неміс философы Георг Гегель еркіндік тіршіліктің негізгі қағидасы деп санады. Еркіндік идеясының күрделілігі туралы айта отырып, Гегель былай деп жазды: "бірде-бір идея туралы бұлыңғыр, көп мағыналы, ең үлкен түсініспеушіліктерге қол жетімді деп айтуға толық құқықпен айтуға болмайды, сондықтан оларға еркіндік идеясы сияқты әсер етеді". Еркіндік-бұл рух қызметінің нәтижесі. Сонымен қатар, еркіндік неғұрлым көп болса, белгісіздік соғұрлым көп болады. Сонымен, әрбір әрекет біздің алдымызда мыңдаған мүмкіндіктерді жабады, соның салдарынан дабыл пайда болады. Осыған байланысты адам ешқашан қанағаттанбайды: ол әрқашан басқа сценарий жақсырақ болуы мүмкін деп ойлайды.

Фридрих Ницше "өмірге деген ерік" және "билікке деген ерік"сияқты негізгі ұғымдарды енгізді. Олар философтың адамдардағы қозғаушы күш деп санайтын нәрсені — амбиция мен өмірді жақсартуға деген ұмтылысты сипаттайды. Бұл тұжырымдама әлсіздерге және еріксіздерге күшті және шешуші үстемдік ету идеясына әкелді.

IV ғасырда грек полис жүйесі ыдырағаннан кейін еркіндік ұғымы қоғаммен емес, жеке адаммен байланысты болды. Стоицизмде адамның еркіндігі оның ақылымен және еркімен тағдырға қарсы тұра алатындығында болды. Ежелгі грек стоик философы Эпиктет еркіндік деп өзінің ұмтылыстарын түсінді:"еркін-бұл өз шешімдерінде болатын нәрсе". Бірақ сонымен бірге ол Құдайдың еркін ұстану қажеттілігі туралы айтты. Бұл стоицизмдегі бостандық туралы диалектикалық түсінікті көрсетеді.

Шопенгауэр еркіндік ұғымының теріс мәселесін ұсынады, яғни еркіндіктің мазмұнын ұғым ретінде анықтау, мүмкін адамның өзін-өзі жүзеге асыруына кедергі келтіретін белгілі бір кедергілерді ғана көрсету. Яғни, еркіндік қиындықтарды жеңу ретінде айтылады: кедергі жойылды – еркіндік дүниеге келді. Ол әрқашан бір нәрсені жоққа шығару ретінде пайда болады. Еркіндікті өзіңіз арқылы анықтау мүмкін емес, сондықтан сіз мүлдем басқа, бөгде факторларды көрсетіп, олар арқылы еркіндік ұғымына тікелей жетуіңіз керек. Н. А. Бердяев неміс философынан айырмашылығы, еркіндіктің оң және мағыналы екенін баса айтады:"еркіндік-озбырлық пен кездейсоқтық патшалығы емес"

Кант еркіндікті түсіндірудің екі аспектісі ерекшеленеді: еркіндікті «свобода от» және «свобода для». Біріншісі сыртқы еркіндікті анықтайды — физикалық, экономикалық, саяси. Екіншісі — ішкі еркіндікті -интеллектуалды, рухани, адамгершілік.

Қоршаған орта жағдайлары жеке тұлғаларға мінез-құлықтың белгілі бір шеңберін жүктейді, сондықтан абсолютті еркіндік туралы оны идеалистік нұсқа ретінде қарастырған жағдайда ғана айтуға болады. Адамға өз өмірін басқару құқығын беру біздің әлемді хаос әлеміне айналдырады. Еркіндік жақсы, ал адам өзінің екпінін жұмсартады.

Идеал өркениетті қоғамда ішкі және сыртқы еркіндіктің арасында үйлесімділік орнатылады: қоғамның, халықтың қадір-қасиеті әрбір жеке адамның азамат, әлеуметтік қызмет субъектісі ретіндегі жеке қадір-қасиетінде көрінеді. Табиғаттың күштерін игеріп, әлеуметтік даму заңдылықтарын түсінген адам өзінің ішкі және сыртқы болмысының шынайы Жаратушысына айналады. Бұл жоғары адамгершілік құндылықтарды, өмірдің мәні мен мәнін анықтау мәселесін шешеді.

Абай Мади

abaymadi — 2023-03-27 19:23:55 UTC

Философиялық тұрғыдан қарағанда еркіндік ұғымы, үш бөлікте қарастырылады: әрекет еркіндігі мәселесі, таңдау еркіндігі мәселесі және ерік еркіндігі мәселесі. Оның үстіне ерік бостандығы мәселесін зерттеуге, яғни біздің іс-әрекеттеріміз бен қимылдарымыздың соңғы негіздерін зерттеуге баса назар аударылады. Еркіндік ұғымы философияда орталық мәселе болып табылады. Ерік еркіндігін адамның өз іс-әрекеттерінде өзін-өзі анықтауға негізделе отырып түсіндіруге болады. Ерік еркіндігінің проблемасы адам даралығы мен әмбебаптықтың қарым-қатынасы немесе ішінара, бірлік болмыстың жалпы тұтастықтан тәуелділігі мәселесіне негізделеді. Нақты еркіндік-адам болмысының шығармашылық және конструктивті жағы, ол саналы ерік-жігерді жүзеге асырады.

Философияда еркіндік-бұл қызмет субъектісіне қатысты сыртқы себептерден тыс қызмет болып табылады. Философиядағы еркіндік ұғымына әртүрлі тұрғыдан қарауға болады. Онтологиялық көзқарас тұрғысынан еркіндік негіз қалаушы, субстанциялық қағидат ретінде қарастырылады. Осылайша түсінілетін еркіндік әлемнің пайда болуын, оның мәнін, әлемдегі адамның орнын анықтайды. Еркіндік мәселесіне гносеологиялық көзқарас шеңберінде адамның өз қызметін сезіну мүмкіндіктері мен шекаралары зерттеледі. Қызмет құралдары мен мақсаттарының арақатынасының мәселесі, мақсат қою алғышарттарының маңыздылығы негізінде талданады. Этикалық-психологиялық тәсіл еркіндікті білдіру бостандығы және басқа адамның еркін басуға немесе оны басқаруға (билік етуге) мүмкіндік ретінде қарастырылады.

Адам ойының антикалық даму кезеңінде еркіндік көбінесе абстрактілікке қарамастан ақыл негізінде адам мен мемлекеттің өмірін құру мүмкіндігі ретінде қарастырылды. Бұл кезең бостандықты қарастырғанда оны түсінудің әртүрлі қағидаттарының үйлесімсіз бірлігін ажыратады.

Ежелгі гректер қажеттіліктен, дәлірек айтқанда, адамның ақыл - ой заңдарына сәйкес әрекет ету мүмкіндігі ретінде түсінілетін еріктен, еркіндікті ерекшеледі. Антикалық түсінік болмыстың әр түрлі деңгейлерінде: космоста, табиғатта және мемлекетте көрініс табатын себептер мен заңдылықты қамтиды.

Осылайша, Демокрит қажеттілік терминін қолданды, оның жалпы детерминациялығын түсінді және осы қажеттіліктің сыртқы және ішкі бөлінуін көрсетті . Сыртқы қажеттілік байланыстар арқылы іске асырылады. Индивидуум сыртқы қажеттіліктерге байланыссыз қол жеткізе алмайды, сондықтан еркін болып табылады. . Еркіндікті қажеттілік емес, кездейсоқтық жоққа шығарады. Демек, еркін әрекет кездейсоқтық емес, қажеттілікке негізделеді. Демокрит үшін еркіндік ойлаудың өткір мәселесі емес. Полистің азаматы детерминациялайтын тәртіптен, еркіндік әрекетін шектейтін ештеңе байқамайды.

Еркіндік-адамның өз өмір сүру әрекетін саналы-ерікті түрде таңдау қабілеті мен мүмкіндігі болып табылады. Ол адамның сыртқы жағдайлар мен мән-жайлардан белгілі бір тәуелсіздігін көрсетеді. Алайда, еркіндік адамның қасиеті ретінде абсолютті емес және әрдайым салыстырмалы сипатқа ие, яғни белгілі бір шеңбермен шектеледі.

Индивид еркіндігін шектейтін факторлардың екі тобы:

1. Адамның биологиялық табиғатына негізделген табиғи-биологиялық: ішу, тыныс алу, ұйықтау, табиғи қажеттіліктерді жіберу және т. б. қажеттілігі.

2. Адамның әлеуметтік табиғатына байланысты, әлеуметтік. Бұл, ең алдымен, адам қалауларын шектейтін жалпы сипаттағы ережелер (әлеуметтік нормалар). Әлеуметтік нормаларға: мораль, дін, әдет-ғұрып, сән, корпоративтік ережелер, құқық және т.б. жатады.

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-04-02 08:42:10 UTC

Қазақ өнер философиясы

Қазақ халқының философиясы ежелгі қазақ халқында этникалық бейімділіктің пайда болуынан басталады. Тайпалар өздерінің тарихи дамуында қоғамдық еңбек бөлінісіне жетті, мал шаруашылығы пайда болды, нәтижесінде көшпелі өмір салты пайда болды, қазақтар шексіз дала кеңістігінің билеушісі болды.

Киіз үйлерде тұрып, жылқымен далалықтарды аралап, малға шырынды жайылым іздеп, көшпенділер ерекше күнделікті даналықты, бейбіт тыныштықты үйренді. Бірте-бірте олар табиғаттың табиғи сұлулығына тәуелді болды. Өмірге деген сүйіспеншілік, табиғатты сакрализациялау, патриотизм, жарқын болашаққа деген сенім, ашықтық, табиғилық, ерекше дүниетаным, белгілі бір еуро-азиялық дүниетанымдық бағыт қазақ менталитетін сипаттайды. Мобильді тайпалардың бұл маңызды белгілері қазақ философиясының болашақ қалыптасуына негіз болады.

Көшіп – қонып өмір сүрген қазақ халқының өздеріне тән мәдениеті мен өнері болды. Қазақ халық музыкасы пентатоника элементтері үлкен орын алатын жеті сатылы диатоникалық мажор және кіші ритмдерге негізделген. Ұзақ уақыт бойы батыстық музыкалық мәдениеттің ықпалында болмаған басқа халықтардың музыкасы сияқты, ол дамыған және қозғалмалы тоналдылықпен ерекшеленеді. Қазақ музыкасының ерекшелігі синкретизация болып табылады. ХХ ғасырда халықтық дәстүр классикалық шығармалардың негізіне айналады. Қазақ халқының өнерінің дамуы олардың ұлттық аспаптарының шығуымен ерекшеленеді. Қазақ халқының ұлттық аспаптарының қатарына: домбыра, қобыз, жетіген, саз сырнай, дауылпаз, адырна жатады. Осылардың ішінде домбыра ертеден бері қазақ халқының отбасыларында киелі деп саналған. Ол арқылы неше түрлі күйлер орындалған.

Күй – мазмұны мен жылтыратылған формасы терең, күрделі ритмдегі дамыған әуені бар аспаптық пьеса, ол кейбір жанрлық ерекшеліктерді де, музыкалық дыбыстың белгілі бір логикасын да бейнелейді. Күй дыбыс уақыты бойынша аз (шамамен 2-4 минут). Негізінен күйлер ішекті және шымшу аспаптарында орындалды: домбырада немесе қобызда. Күй орындаушыларын күйшілер деп атайды. Пайда болуының бастапқы кезеңінде күйлер сиқырлы функцияларды атқарды. Барлық шығармаларда бір күйден екіншісіне ауысатын және бірнеше рет қайталанатын музыкалық мотивтер - қобыз дыбыстарында ежелгі дұға, өсиет, Құдайға, рухтарға, табиғаттан тыс күштерге арналған тылсым сөздер мен күштер бейнеленеді.

Қазақтың күйшілік өнеріндегі ең бір көне күйлердің бірі халық күйі «Ақсақ құлан» болып есептеледі. Бұл күйдің шығу тарихы қазақтың төл аспабы домбырамен байланысты. Бізге жеткен, осы күнде айтылып, әртүрлі басылымдарда жарияланып жүрген бұл күйдің аңызы бойынша ертеректе домбыра үш ішекті, көмей тесігі болмаған деп жазылып келеді. Күйші Кербұқа ханның алдында күй тартқанда домбыраның үнінен «Балаң өлді, Жошы хан» деген сөздер естілді деп келтіріледі.

Күйді жеткізуші оның мазмұнын былай деп баяндаған екен: Ертеде Жошы деген ханның үлкен баласы аңға шығып, құлан атуға барғаннан қайтып оралмапты. Баласын біраз күндер күтіп , ақыры келмеген соң, оның тірі емес екенін әкесі сезеді. Енді не болса да жаман хабарын естігісі келмеген хан:

— Кімде кім, менің баламның қайғылы хабарын естіртсе, соның көмейіне қорғасын ерітіп құямын, деп халыққа жар салыпты. Оны естіген бір күйші ханның сарайына барып естіртуді көздейді. Ханнан рұқсат алған домбырашы күйін боздата тартқанда, домбыраның көмейінен:

Ақсақ құлан шошыған,

Қырда еркін жосыған.

Тынышын бұзып құланның,

Оқ атқан сіздің ұлыңыз,

Опат болды осыдан.

Хабарын соның айтуға,

Арып-ашып алыстан,

Келіп тұр мынау домбыра,

Болған істің барлығын,

Қалдырмай түгел баяндар.

Үніне оның құлақ сал,

Қаумалаған, халайық,

Хан бастаған жарандар, — деген қайғылы үн күңіреніп естіледі. Әсіресе домбыраның әрбір буынында: «опат болды», — деген сөздер адам айтқандай ап-анық естіліп, қайталанып тұрады. Мұны естігенде төрде отырған хан егіліп жылайды. Ханның шешесі мен әйелі, қызы қатты қапаланып зарлайды. Домбыраның «сиқырлы сазы» мен қайғылы үнінен есі кетіп әлсіреген хан баласының қаза болғанын ұғынады деседі.

Мұның өзінде үлкен философия, үлкен өнер жатыр. Өнер арқылы адам аузы бармайтын дүниелерді жеткізе білген.

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-04-02 08:42:25 UTC

Г. В. Ф. Гегельдің Эстетикасы және өнер туралы түсінігі

Гегель үшін бар нәрсенің бәрі, рухани қызметтің ауыспалы формалары сияқты, өнерде, дінде, философияда өзін-өзі көрсететін абсолютті идеяның өзін-өзі дамытуының нәтижесі болып табылады. "Бар нәрсенің бәрі шынайы, өйткені ол абсолютті идеяның болуы" - бұл Гегель философиясының бастапқы алғышарты. Сұлу-бұл бірдей абсолютті идея, бірақ оған сәйкес келетін сезімтал көріністе әрекет етеді.

Өнерді Гегель көркемдік іс-әрекет актісіндегі абсолютті рухты өзін-өзі ашудың маңызды формаларының бірі ретінде түсінді. Тиісінше, ол өнердің басты мақсатын шындықтың көрінісінде көрді, ол рухты жаңартудың осы деңгейінде ол әдемімен іс жүзінде анықталды. Сұлу "сезімтал құбылыс, идеяның сезімтал көрінісі"деп түсінілді.

Гегель мәдениет тарихында өнердің дамуының үш кезеңін қарастырды: символдық, егер идея көркемдік өрнектің тиісті формаларын әлі ала алмаса (Ежелгі Шығыс өнері); классикалық, форма мен идея толық адекваттылыққа жеткенде (грек классикасының өнері) және романтикалық, руханилық белгілі бір сезімтал өрнектің кез-келген түрінен асып, босатылған рух жыртылған кезде өзін — өзі танудың басқа түрлері-Дін және философия (Орта ғасырлардан бастап еуропалық өнер). Бұл деңгейде өнердің құлдырауы басталады, өйткені оның мүмкіндіктері таусылды.

Өнердің миметикалық принципін нақты шындықтың көрінетін түрлеріне еліктеу ретінде жеңілдетілген түсінуді сынай отырып, Гегель Эстетика мен өнер пәнінің маңызды категориясы ретінде мимесисті емес, өнердегі сұлулықты білдіретін идеалды алға тартты. Атап айтқанда, өнер туындысында идеал "шығарманың барлық элементтерінің бір мақсатқа бағынуында"анықталады. Эстетикалық ләззат қабылдау субъектісі таза рухтың туындысы бола отырып, табиғаттың органикалық өнімі туралы әсер қалдыратын өнер туындысының табиғи "жасалуынан" сезінеді.

Сұлулықтың маңызды қасиеттерінің бірі-сезімтал бейнеде әмбебап ұғым ретінде әрекет ете отырып, ол теориялық және практикалық қатынастың біржақтылығын жояды: әдемі құбылыс "еркін емес аяқты" "еркін шексіздікке"айналдырады. Өнерді тек өзіне сүйене отырып түсінуге болады. Оның құндылығын өлшеуге болатын сыртқы критерийлер мен масштабтар қажет емес. Өнердің ең жоғары субстанциялық мақсаты, Гегельдің қорытындысы бойынша, өнер шындықты сезімтал түрде ашады.

Шығарма-бұл адам рухы тудырған дәрежеде ғана өнер туындысы. Өнердің ең маңызды ерекшелігі, Гегельдің пікірінше, адамның рухани болмыс ретіндегі сыртқы әлемнің өзі жасаған бейнелерінде өзін екі есе арттыру мүмкіндігі. Өзін сыртқы жағынан көрсете отырып, адам табиғи әлемді өзіне бағындырады, өзін ойлайды және сыртқы формада өзінің шындығынан ләззат алуға мүмкіндік алады. Сонымен қатар, ішкі мазмұнды сыртқы (өнер) бейнелеу арқылы ғана адам өзін тұтастық ретінде сақтауға мүмкіндік алады.

Гегель дилемма туралы көп ойлайды: көркем әдебиет пен Қиял әлемінде тұйық өнер, әдемі, бірақ шынайы емес; және даулы, төмен, лайықсыз шындықтың барлық жақтарын қамтитын өнер, шынайы, бірақ әдеміден алыс. Философ осы екі әлемнің қарама-қайшылығынан сақтандырады, өйткені олардың арақатынасында ғана олар белгілі бір шындықтың көркем портретін құра алады, өйткені олар идеалды жоғалтпайды. Гегель ежелгі бейнелерге тән "бақытты-қуанышты тыныштық" қарама-қайшылықтар мен күресіп жатқан заманауи адамды қанағаттандыра алмайтынын толық түсінді; тек оң мазмұнды бейнелейтін шығарма шындықтан алыс, сондықтан қазіргі суретші "ИӘ" деп айта алады, бұрын ол "жоқ"деп айтуы керек.

Философ тарихи процестің дамуы адам табиғатының ең жаман жақтарымен байланысты және дәстүрге бағышталғанды жоққа шығару мен қорлау арқылы жүреді деп санайды. Гегельдің пікірінше, құмарлықтар, өзімшіл мақсаттар, өзімшілдікті қанағаттандыру ең үлкен күшке ие. Сонымен бірге, ол адамдардың мүдделері мен құмарлықтарының объективті сипатқа ие екендігін үнемі атап көрсетеді; қантөгіс, қатыгездік, адамзаттың қорқынышты шығындары нәтижесінде прогрессивті даму кезеңдеріне айналады. Бұл тарихта әрқашан адамдардың іс-әрекеттері тікелей бағытталған нәтижелерден өзгеше нәтижелерге қол жеткізетіндіктен болады. Ең маңызды нәтиже көбінесе олардың тікелей ниеттеріне кірмеген, жеке жамандықтар, сайып келгенде, мәні қоғамдық ізгіліктер; теріске шығару рухы зұлымдықты қаласа да, ол үнемі жақсылық жасауға мәжбүр.

Неміс классикалық эстетикасы өкілдерінің әдіснамалық тәсілдерінің айырмашылығына қарамастан, олардың жалпы өнер теориясында көптеген ұқсастықтар болды. Өнер мен сұлулықтың табиғатын анықтайтын негізгі ұғымдар эстетикалық салаға қарама-қарсы принциптердің ерекше бағыты мен тепе-теңдігі ретінде көзқарасты білдіреді. Бұл анықтамалардың мәні өнер мен сұлулықты өзінің интегративті табиғатына байланысты барлық қарама-қайшылықтарды шеше алатын, әмбебаптың толықтығының көрінісі бола алатын тұтастық ретінде түсіндіруде.

Гегельдің өнер туралы 6 ойы:

1. "Өнерді ойын ретінде, ләззат алу және жағымды уақыт өткізу, қоршаған ортаны безендіру және т.б. құралы ретінде пайдалануға болады, бірақ бұл жағдайда ол еркін емес, қызметтік, бағынышты іс болар еді. Өнер жоғары тапсырманы шешеді, өйткені ол дін мен философиямен қатар қойылады және адамның терең мүдделерін білудің бір әдісі болып табылады".

2. Өнер туындысы-өз туындыңызды ойлау қажеттілігінің нәтижесі.

3. "Өнерге деген қызығушылық практикалық қызығушылықтан ерекшеленеді, өйткені ол өз тақырыбын өзінің еркін тәуелсіздігінде қалдырады, ал оның затын одан пайда алу үшін пайдалану арқылы оны бұзады".

4. "Өнердің ақиқатты ашу міндеті бар, өзінің түпкі мақсатына ие. Басқа мақсаттар үшін, мысалы, тәрбиелеу, тазарту, түзету, ақша табу, атақ пен құрметке ұмтылу көркем шығармаға ешқандай қатысы жоқ".

5. "Өнер уақыттың маңызды моральдық, философиялық ерекшеліктерін білдіруі керек".

6. "Буржуазиялық қоғам жағдайында адамның жалпы құлдығы орын алады. Ал еркін тұлға жоғалған жерде шынайы өнер үшін топырақ жоғалады".

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-04-02 08:42:40 UTC

Би философия ретінде

Ерте кезеңнен би өнері халықтың жүрегінен орын таба білген. Фридрих Ницше биде денесі де көркем шығармаға айналатынын бірінші болып байқады, бірақ идеяны, ойды да біледі, көрсетеді. Ницше сөзбе-сөз классикалық философияның есігін бұрды. Және ол мұны би арқылы жасады. Исадора Дункан сияқты, Ницше де ежелгі дәуірді жақсы көрді және Ежелгі Грецияда адам дамуының ең жоғары сатысына — адамдар бастаған Алтын ғасырға қол жеткізілді деп есептеді. "Трагедияның тууы туралы музыка рухы" кітабында Ницше биге — ежелгі және мәңгілік жас биге нағыз ода жасайды: "адам биде әуе биіктігіне көтерілуге дайын. Оның дене қимылымен сиқыршылық сөйлейді. ...Ол өзін құдай сияқты сезінеді"" ал философиялық поэмада Заратустра осылай айтқан "Ницше былай деп жазады: "Мен тек тани алатын Құдайға сенер едім". Оның Заратуштра жасыл шалғындарда нимфалармен дөңгелек билер жүргізеді. Ницше үшін би ең жоғары, құдайлық өнер мен ойдың атрибутына айналады. Сондықтан Ницше үшін би-бұл ойдың метафорасы. Дененің құдайлық жеңілдігі "сұр, салмақты, терең, жеңіске жететін" барлық нәрсеге қарсы тұрады. "Барлық заттар жерге түсетін ауырлық рухына"қарсы тұрады. Заратустраның аузымен философ "ұшуды үйренуге", "жеңіл болуға"," тек аяғымен ғана емес, басымен де билеуге " шақырады, яғни еркіндік пен биде жақсы жағажай сияқты ойлауда жеңіл және еркін болуға шақырады.

Ресейде күміс ғасыр деп аталатын уақытта көптеген адамдар ницшеандықтар болды, олар би метафорасын қолдана отырып, оның тілінде сөйледі. Ақын Андрей Белый оның шығармашылығы "өзін-өзі жүзеге асыратын ойдың биі"болғанын армандады. Дәл осы идеяны француз философы Ален Бадью сияқты бүгінгі ницшеандықтар қайталайды. Ол үшін би де "бағынбайтын, жеңіл, талғампаз ойдың метафорасы", "денеге жазылған өнер мүмкіндігінің белгісі". Еркін, догматикалық емес ой би деп қарастырды.

Осы көрнекті зиялы бишілердің Ницше идеясы қандай болды? Біріншіден, барлық жасанды сынға. Исадора балетті өзінің жасандылығы, конвенциясы және денеге тигізетін зияны үшін қатты сынға алды. Оның өзі балама — табиғаттағы қозғалыс сияқты "табиғи" биді ұсынды. Оның үлгілері алты балет позициясы емес (яғни классикалық балеттің бүкіл хореографиясы негізделген қолдар мен аяқтардың бірнеше позициясы), бірақ "толқындардың тербелісі мен желдің ұмтылысы, тірі заттардың өсуі мен құстардың ұшуы, қалқымалы бұлттар және адамның ойы... ғалам туралы...". Балеттің экстремалды жасандылығының бір көрінісі Дункан ондағы қозғалыстар бөлшек, оқшауланған, бір-бірінен ағып кетпейді, бір-бірімен байланысты емес және "табиғи емес, өйткені олар үшін тартылыс заңдары жоқ сияқты елес жасауға тырысады"деп есептеді. Керісінше, еркін биде іс — әрекеттер "барлық кейінгі қозғалыстар дами алатын эмбрионды алып жүруі керек" - табиғаттағы эволюция қалай жүреді. Исадораның пікірінше, әр адам билеуі керек, және бұл оның балет канондарына емес, өз денесінің құрылымына сәйкес келетін жеке биі болады. Басқаша айтқанда, ол биде даралықты, еркіндікті, стихиялылықты талап етті — бұл табиғаттың өзі осылай әрекет ететіндігіне түрткі болды. "Дункан — бұл жай ғана атау емес, бағдарлама", — деп жазды оның Ресейдегі жанкүйерлерінің бірі, өнертанушы Алексей Сидоров.

Неміс бишісі Мэри Уигман (шын аты — Мари Вигманн) 86 жыл өмір сүрді (1886-1973). Айтпақшы, бұл бишілер арасында ұзақ өмір сүрудің жалғыз оқиғасынан алыс — менің ойымша, өз ісімен күйіп қалған бұл адамдар өліп, бұл істі жерге қалдыра алмады. Сонымен, Уигман өзінің билерін ерекше жерде — ақиқат Тауында, Монте-Веритада жасай бастады. Лаго-Маджоре көлінің жағасында итальяндық Швейцарияда колония құрған суретшілер, философтар, анархистер, теософистер, вегетарианшылар, нудистер қауымдастығы осылай аталды. 1913 жылы сол кезде Парижде сәулет өнерін оқыған Австрия-Венгриядан келген фельдмаршалдың ұлы Рудольф Лабан келді. Міне, ол "дөңгелек билерде" билейтін Заратуштра сияқты өзінің "қозғалатын хорларын"басқара бастады. Бұл адамдар тобының орындауындағы пантомимаға ұқсас болды. Вигман да, Сюзанна Перротте де, басқа да көптеген болашақ бишілер, экспрессионизм мен заманауи стильдердің жасаушылары да осы" хорларға " (музыка мен әндер жоқ, тек қозғалыс пен жест — ишара болған) қатысты. Швейцарияның жылы климатында олар Лаго-Маджоре жағасында биледі, Нагия немесе жартылай киінген, күн массасын ұйымдастырды және жаңа, азат етілген адамзат үшін басқа рәсімдерді ойлап тапты. Монте-Веритадағы колонизаторлар ұсынған нәрсе-дәл осы уақытта Еуропада христиандар христиандарды жойған бауырлас дүниежүзілік соғыс болғанын ескерсек-адамзатқа ең жаман ұсыныс емес еді.

Ерте кезден өнерге көп көңіл бөлінгенін ескерсек, әсіресе би өнері арқылы бишілер жан дүниесінде болып жатырған құбылысты керемет жеткізе білген. Би өнері өңай болып көрінгенімен, оның дамуының өзі бір үлкен философия. Биге постоновкалар, яғни би қойылымдарын ою үшін музыка таңдау, әр қимылдың мағынасын түсіну, оны сахнаға дайындау, сол қойылымның халықтың жүрегінен орын таба білуі, сахна мәдениетіне сәйкес келуі үлкен еңбекті талап етеді. Бишілер билеу арқылы жан дүниесінің нағыз көрінісін бейнелей алады.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-04-03 03:54:17 UTC

Шеллингтің өнер философиясы
Шеллингтің "Өнер философиясы" жұмысының мазмұны XVII-XIX ғасырлардың басында неміс зиялыларына, яғни Германиядағы романтикалық қозғалыстың ортасында белгілі болды. Шеллингтің жұмысы Канттан Гегельге дейінгі неміс классикалық эстетикасының дамуындағы тұтас кезең болып табылады. Шеллингтің өнер мен әдебиеттің эволюциясына, сондай-ақ Франция, Англия, Ресей және басқа елдердің эстетикалық ойларына әсері белгілі.
Шеллинг өзінің зерттеулерінде ұлттық философиялық-эстетикалық дәстүрлерге, әсіресе Кант, Шиллер және Фихте ілімдеріне сүйенеді. Сонымен, ол эстетикалық автономияның кантиандық принципін, Фихтенің эстетикалық "трансцендентальды көзқарасты ортақ етеді" деген тезисін игереді және қайта қарайды; ол жоғары Кант-Шиллер тұжырымдамасын толығымен қабылдайды және ежелгі және қазіргі заманғы өнердің айырмашылығы туралы пайымдауда аңғал және сентименталды поэзияның шиллерлік тұжырымдамасынан туындайды. Сайып келгенде, Шеллингтің Фихтенің субъективті-идеалистік философиясынан объективті идеализмге ауысуы Шиллердің әсерінен болды. Шеллингте романтизмнің әлеуметтік-саяси және эстетикалық бағдарламасы ең жүйелі және жалпыланған көріністі тапты.
"Өнер философиясы "Шеллингтің философиялық дамуында" Бруно "(1802) диалогында және" академиялық зерттеу әдісі туралы "(1803) және" Философия және дін " (1804) еңбектерінде көрініс тапқан діни және мистикалық идеяларға бетбұрыс болған кезде пайда болды. Мұнда Шеллинг өзінің философиясын христиан дінімен үйлестіруге тырысады. Христаның бейнесі оған шексіз және шексіз мәңгілік эманация сияқты көрінеді. Христиандықтың мақсаты, Шеллинг бойынша, діннің, философияның және өнердің біртіндеп бірігуі.
Діни мистицизмге бет бұру "өнер философиясында"көрініс тапты. Алайда, бұл жұмыста Шеллинг өзінің қызметінің алғашқы кезеңінде, атап айтқанда жаратылыстанудың философиялық мәселелерімен айналысқан кезде тұжырымдалған көптеген идеялар сақталған.

Өнер және мифология
"Өнер философиясында" мифология мәселесі үлкен орын алады. Философ "мифология-бұл барлық өнер үшін қажетті шарт және бастапқы материал" деп санайды.
Мифология мәселесі Шеллингте өнерді абсолюттен шығаруға деген көзқараспен байланысты. Егер Сұлулық абсолютті "емдеу" болса нақты-сезімтал, бірақ сонымен бірге абсолют пен заттар арасындағы тікелей байланыс мүмкін емес, кейбір аралық инстанция қажет. Соңғысы-абсолютті сезімтал ойлауға қол жетімді болатын идеялар. Осылайша, идеялар абсолюттің таза бірлігін біртұтас заттардың түпкілікті әртүрлілігімен байланыстырады. Олар материалдың мәні және барлық өнердің әмбебап материясы. Бірақ идеялар сезімтал ойлаудың объектісі ретінде, Шеллингтің пікірінше, мифология құдайларымен бірдей. Осыған байланысты Шеллинг мифологияны өнердің жалпы және негізгі "материясы" ретінде құруға үлкен орын береді.

Шеллинг мифология тұжырымдамасын жүйелі түрде "Мифология және ашылу философиясында", сондай-ақ "Әлемдік дәуірлерде" және "Самотракиялық жұмбақтарда"баяндады. Бұл тұжырымдама өте қайшылықты. Бір жағынан, Шеллинг мифке тарихи тұрғыдан қарайды. Сонымен, ежелгі және христиандық мифологияны салыстыру философты мифтің Тарихи өзгергіштігі идеясына ғана емес, сонымен бірге ежелгі және жаңа өнердің ерекше қабілеттерін анықтауға әкеледі. Сонымен қатар, миф көбінесе Шеллингте кез-келген тарихи шекараларға қатысы жоқ ерекше ойлау формасы ретінде түсініледі. Миф Шеллингпен символмен, яғни идеяның сезімтал және ажырамас көрінісімен, жалпы көркемдік ойлаумен байланысты. Бұдан бұрын да, қазір де, болашақта да өнер мифологиясыз мүмкін емес деген қорытынды жасалады. Егер соңғысы жоқ болса, онда Шеллингтің пікірінше, суретшінің өзі оны пайдалану үшін жасайды. Философ болашақта жаңа заманның рухымен байытылған және ұрықтандырылған жаңа мифология пайда болады деп үміттенеді. Табиғат философиясы, оның пікірінше, болашақтың осы мифологиясы үшін алғашқы белгілерді жасауы керек.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-04-03 04:11:17 UTC

Фридрих Шилдердің өнер философиясы өнердегі және өмірдің басқа сала-ларындағы адам билігі мен рөлдері мәселелерінің шешіміне байланысты бөлімнің ерекше айқын картинасын ұсынады. «Адамды эстетикалық тәрбиелеу туралы жазбаларда» Шиллер өзіне-өзі қарсы келеді.

Біріншіден, ол өнердегі жетістіктерге қатысу саяси еркіндік пен жеке моральдық дербестіктің алдағы мақсаттарына жетуге жол ашады деп береді. «Егер біз [еркіндіктің] саяси мәселесін іссіз шешкіміз келсе, [онда] эстетика жолымен жүреміз, дәл осы сұлулық арқылы еркіндікке жетеміз». «Сезімтал адамды ақылды етудің жалғыз жолы – оның алғашқы эстетикалы адам жасап алу». Шилер, екіншіден, сұлулық тәжірибесі – қарапайым мораль мен саясатты құруда де, артта қалдыруда да өзіндік мақсат іспетті деп көрсетеді.

Сұлулық қана [адамға] қоғамдық мінез бере алады. Талғам ғана қоғамға үйлесім әкеледі, ол жеке тұлғаның үйлестіреді.

Қабылдаудың басқа түрлерінің барлығын бөлшектейді, олардың кейбіреулері болмысының белгілі бір бөлігіне ғана негізделген; әдемілікті сезіну оны толыққанды жасай алады, оны оның [сезім және ақылды-өнегелі] табиғаты осыған сәйкес болуы тиіс… Жалғыз сұлулық қана әлемді бақытты ете алады, оның ғажайыбын сезінген кезде, әрбір жаратылыс өзінің шегін ұмытып кетеді.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-04-03 04:23:41 UTC

Өнер философиясы

Әл-Фараби өзінің философиясы мен теориясының өкп бөлігін Аристотель, Пифагор эәне Платон сияқты грек философтарына негіздеді. Сонымен қатар, олар өз үлестерінен тыс прогреске қол жеткізді және белгісізді ашпайды, келіседі немесе әртүрлі идеяларды таңдайды деп саналады. Ол араб империясындағы өз заманының практикалық музыкасын музыкадағы "табиғи" нәрсені түсіну үшін бастапқы деректер ретінде пайдаланады. Ол Аббасидтер ислам өркениетінің алғашқы кезеңінен кейін (б.з. 750-847) (б. з. 872-950) өмір сүрді. Ол Даналық үйінде (алғашқы белгілі университет ретінде танылған), әсіресе Бағдадта, жақында араб тіліне аударылған бірнеше грек авторларынан білім алды. Музыкада ол интервалдарды математикалық есептеудің ізашары болды. Өз дәлелдерін күшейту үшін әл-Фараби музыканы астрономия, физика, математика, геометрия және медицина сияқты басқа ғылымдармен қатар оқыды. Бұл негізінен логикалық ғылымның негізі емес, сонымен бірге әдіс пен гносеология туралы түсінік береді. Әл-Фараби өзінің алғашқы тіршілігін түсінуге тырысты. Әл-Фарабидің "музыка" бірінші кіріспе бөлімінде қозғаған негізгі тақырыптарының бірі нақты ғылымдардың гносеологиялық негіздеріне қатысты.

Әл-Фараби философиясындағы музыка мен космологияны түсіну оның алғашқы принциптерін құрылымдау, оларды әртүрлі категорияларға бөлу және жүйені құру үшін қажетті әдісті анықтаудан басталады.
Оның "Ихса әл-улум" еңбегі ғылымдарды жіктеу әдістемесі ретінде барлық дәуірлердің негізгі трактаты болды. Бұл еңбегінде ол жаратылыстану ғылымдарының бір бөлігі ретінде музыканы ғылыми тұрғыдан бөліп көрсетті. Ғылымдардың жіктелуіне осы түсіндірмелердің барлығы "Әл-Мусикке" және "Ихса әл-улум'.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-04-03 05:01:20 UTC

«Өнер философиясындағы катарсис пен мимесис»

Ежелгі көркемдік санада гармония ұғымының қалай дамығанын байқау қызықты. Егер бастапқыда гармония негізінен космологиялық тұрғыдан қабылданса, яғни. Ғарыштың барлық объективті қасиеттерінің экстраполяциясы ретінде, кейіннен үйлесімділік адамдардың жердегі, күнделікті әлемінде табыла бастады, онда ол көбінесе жеке көзқарастың ізін қалдырады. Антикалық дәуірде эстетикалық әдемілік бір мезгілде өзінің негізінде этикалық моральдық, шынайы, әділ және басқа тамаша гипостазаларды қамтитын барлық идеалды қасиеттердің орталығы ретінде түсінілді. Бұл сана, сөзсіз, ежелгі адамның қабылдауына тән бірлікті ашады, ол үшін әдемі заттардың сезімдік, тәндік құрамдас бөлігі жоғары рухани, символдық мазмұнмен органикалық түрде үйлеседі. Табиғаттың өзі берген объективті қасиет ретінде әдемі және ләззаттың субъективті сезімі ретінде әдемі қатар өмір сүріп, бір-бірінен бөлінбейтін ойланады. Демек, өнердің, оның ішінде поэзияның пайда болуының бір себебі, Аристотельдің пікірінше, адамның еліктеуге бейімділігі. Екінші себеп біршама түсініксіз түрде айтылады, бұл көптеген пікірлер мен түсіндірмелерге себеп болды. Әдетте, бірінші себеп – адамның еліктеуге деген инстинкті мен үйлесімге деген сүйіспеншілігі болса, екіншісі – адамның әдетте ұқсастық табылған кезде алатын ләззаты деп айтылады. Аристотель адамдарға өлі адам денесі немесе балық пен бақа сияқты нәрселердің шынайы түрде ұнамсыз көшірмелерін көркем түрде жасағанды ұнататынын атап көрсетеді. Соған қарамастан, Аристотель бұлдыр түсіндірілген өнердің пайда болуының екінші себебін енжар еліктеумен дәл байланысты емес деп болжауға болады. Аристотельдің айтқысы келгені дәлірек өнердің адамның дүниені өзгерту және өз өмірін реттеу процесіне қатысуының пайдалылығы мен қажеттілігі. «Өнер табиғатқа еліктейді» деген аристотельдік қағида өнер табиғатқа еліктейді дегенді білдірмейді. Аристотельдің айтқысы келгені, өнер табиғат жасайтын нәрсені жасайды, ол формалар жасайды. Ғалымдар аристотельдік катарсис концепциясына ой жүгірткен кезде, оның пайда болуының мұндай шартының маңыздылығын адамның өз қауіпсіздігін сезінуі ретінде атап көрсетеді. Бір жағынан өзімізді қаһармандардың орнына қойсақ, екінші жағынан алдымызда қиял-ғажайып дүние, өнер туындысы тұрғанын, мұның бәрі бір сәтке болмайтынын ұмытпаймыз. біз. Қатысушы және бір мезгілде көрермен болу сезімі толыққанды көркемдік тәжірибе мен катарсистің маңызды белгісі болып табылады.

Мимесис Аристотель өзінің толық сақталмаған «Поэзия өнері туралы» трактатында поэтикалық өнердің маңызды жақтарын қарастырды. Ежелгі дәстүрді дамыта отырып, ол мимесистен өнердің мәнін көреді.. Демек, өнердің, оның ішінде поэзияның пайда болуының бір себебі, Аристотельдің пікірінше, адамның еліктеуге бейімділігі. Екінші себеп біршама түсініксіз түрде айтылады, бұл көптеген пікірлер мен түсіндірмелерге себеп болды. Әдетте, бірінші себеп – адамның еліктеуге деген инстинкті мен үйлесімге деген сүйіспеншілігі болса, екіншісі – адамның әдетте ұқсастық табылған кезде алатын ләззаты деп айтылады. Аристотель адамдарға өлі адам денесі немесе балық пен бақа сияқты нәрселердің шынайы түрде ұнамсыз көшірмелерін көркем түрде жасағанды ұнататынын атап көрсетеді. Соған қарамастан, Аристотель бұлдыр түсіндірілген өнердің пайда болуының екінші себебін енжар еліктеумен дәл байланысты емес деп болжауға болады. Аристотельдің айтқысы келгені дәлірек өнердің адамның дүниені өзгерту және өз өмірін реттеу процесіне қатысуының пайдалылығы мен қажеттілігі. «Өнер табиғатқа еліктейді» деген аристотельдік қағида өнер табиғатқа еліктейді дегенді білдірмейді. Аристотельдің айтқысы келгені, өнер табиғат жасайтын нәрсені жасайды, ол формалар жасайды. Ғалымдар аристотельдік катарсис концепциясына ой жүгірткен кезде, оның пайда болуының мұндай шартының маңыздылығын адамның өз қауіпсіздігін сезінуі ретінде атап көрсетеді. Бір жағынан өзімізді қаһармандардың орнына қойсақ, екінші жағынан алдымызда қиял-ғажайып дүние, өнер туындысы тұрғанын, мұның бәрі бір сәтке болмайтынын ұмытпаймыз. біз. Қатысушы және бір мезгілде көрермен болу сезімі толыққанды көркемдік тәжірибе мен катарсистің маңызды белгісі болып табылады. Мимесис Аристотель өзінің толық сақталмаған «Поэзия өнері туралы» трактатында поэтикалық өнердің маңызды жақтарын қарастырды. Ежелгі дәстүрді дамыта отырып, ол мимесистен өнердің мәнін көрді. Ежелгі заманнан бері еуропалық философиялық идея адамның ерекше іс-әрекеті ретінде өнердің негізі мимесис – ерекше және жан-жақты еліктеу екенін анық көрсетті. Барлық өнер мимесиске негізделгеніне сүйене отырып, ежелгі дәуір ойшылдары бұл ұғымның мәнін әр түрлі түсіндірді. Мимесистің өзекті эстетикалық концепциясы Аристотельге тиесілі. Ол шындықты адекватты бейнелеуді (заттарды «болған немесе бар» ретінде бейнелеу), шығармашылық қиялдың белсенділігін («олар туралы айтылған және ойластырылған» ретінде бейнелеу) және шындықты идеализациялауды қамтиды. олардың бейнеленуі, «олар қандай болуы керек). Шығармашылық міндетке байланысты суреткер саналы түрде не идеализациялауға, өз кейіпкерлерін көтеруге (трагедиялық ақын сияқты) немесе оларды күлкілі және көріксіз түрде (комедия авторларына тән) бейнелеуге мүмкіндігі бар. олардың әдеттегі формасы. Өнердегі мимесистің мақсаты, Аристотельдің ойынша, затты жаңғыртудан, ой елегінен өткізуден және танудан білім алу және ләззат сезімін қоздыру. Бүгінгі таңда мимесис адам қызметінің ажырамас қажеттілігі және ол қандай тарихи өзгерістерге ұшыраса да, негізінен, адамның эстетикалық тәжірибесінен тыс қалуға болмайтыны анық. Осылайша, ол классикалық эстетика мен классикалық (=миметикалық) өнердің аяқталуын куәландыратын өнердің маңызды принципі болып қала береді. Тұтастай миметикалық өнердің мәні изоморфты (формалардың белгілі бір ұқсастығын сақтай отырып) бейнелеу немесе бейнелер көмегімен өрнектеу. Өнер бейнелі, яғни. іргелі вербализацияланбайтын (сөйлеу сөздік конструкцияларында немесе формальды логикалық дискурста адекватты түрде берілмейді) кейбір семантикалық шындықтың көрінісі. Демек, көркем бейне өнердегі бейнелеудің негізгі және неғұрлым жалпы түрі немесе көркем ойлаудың негізгі тәсілі, өнер туындысының бар болуы. Өнердегі мимесис көркем бейнелердің көмегімен барынша толық жүзеге асады. Катарсис Миметикалық өнердің негізгі мақсаты (атап айтқанда, трагедия) Аристотель катарсисте «аффекттерден тазартуды» көрді. Катарсис термині гректің katharein, тазарту деген етістігінен шыққан. Ол Ежелгі Грецияның көптеген ғалымдарының еңбектерінде кездеседі, Платон бұл сөзді рухани денеден ажырату және білімнің тән сұлулығынан жан сұлулығына көтерілу мағынасында қолданады. Бірақ бұл ұғым теориялық мәнге ие болып, жүйелі дамуды тек Аристотельден алады, ол трагедияның мәнін түсіну үшін пайдаланады. Аристотельдің ежелгі катарсис теориясы тазартудың төрт формуласын алға тартты: еліктеу-қорқыныш-мейірім-рахаттану. Катарсис бұл компоненттердің бірізді әрекеттесу процесін білдіреді және элементтердің кем дегенде біреуінің болмауы бұл жерде мәселе катарсис туралы емес, басқа нәрсе туралы екенін білдіреді. Аристотельдің «Поэтикасында» айтылған катарсис ұғымы тазарту түсінігін айтарлықтай нақтылайды. Ең алдымен, бұл жерде ол тазаруды музыка саласына дейін кеңейте отырып, музыкалық катарсис туралы айтады. Екіншіден, бұл жерде ол «мейірім мен қорқыныш арқылы» тазартуды ләззатпен байланыстырады, өйткені ол тазартусыз ешқандай мақсатқа сай эмоциялар болмайды деп есептеді. Демек, Аристотельдің катарсисінің емдік, емдік мәні болса, онда бұл эстетикалық ләззат әкелген жағдайда ғана болады.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-04-03 05:20:26 UTC

Қазақ эстетикасы

Ұлттық өнерді , мәдениетті және эстетика саласын зерделеу қазақ халқының әлемге құндылық қатынасының ерекше көрінісі ретінде . Әдемі, пайдалы, мейірімдіге деген көзқарас қазақ халқын тарих бойы алаңдатты. Ол өзінің төл мәдениетін ғасырлар бойы сақтай білді. Қазақ халқының эстетикалық құндылықтары фольклорда көрініс тапқан - әлеуметтік топтар, тұрмыстық және ғұрыптық жырлар, аңыздар мен мифтер. Қазақ халқының ғасырдан ғасырға ұлттық салт-дәстүрі мен тұрмысы әсемдігімен, эстетикалық құндылығымен ерекшеленеді. Қазақ, халқы, табиғаты, қоршаған дүние құбылыстары, адам әрекеті түрлі-түсті, сан-салалы суреттелді. Қазақтар кейінгі ұрпақтың игілігіне айналған эстетикалық мәдениетті жасап, дамытты. Қазақ эстетикасы өз дамуында бірнеше кезеңдерден өтті:
1)исламға дейінгі ежелгі эстетикалық процестер 2)түркілердің , орта ғасыр данышпандарының эстетикалық ойлары ;
3)Қазақ хандығы кезеңіндегі эстетикалық процестер ;
4)қазақтардың , ағартушылардың эстетикалық көзқарастары ;
5)кеңес өкіметі кезеңіндегі эстетикалық түсініктер;
6)Қазақстан Республикасының эстетикасы

Қазақ халқының эстетикалық мәдениетіне даму деңгейі, шаруашылығы мен қоғамдық қатынастарының сипаты, табиғи және басқа да жағдайлар әсер етті. Қазақ халқының көркем мәдениетінің қалыптасу процесі көшпелі өмір салтымен байланысты. Көшпелілер мәдениетінің символизмі әлемге философиялық көзқарасты білдірді, қазақ халқы сыртқы әлеммен біртұтас болып, «Адам мен табиғаттың бірлігін» меңгерді. Бұл бірлік ата-бабамен байланыс ретінде қабылданады. Көшпелі дүниені тұтас түсінді және қабылдады, бұл мәдениет дәстүрлерінің негізінде жатқан қарым-қатынастардың өзіндік ерекшелігін көрсетеді. Қазақтардың , көшпелі мәдениетінің ерекшелігі – көшпенділер әлемі оны табиғаттың өзінің органикалық бөлігіне айналдырды.. Адам мен әлем арасындағы қарым-қатынас, эстетикалық құндылық оның сезімдері мен эмоцияларын байытты, мұратқа ұмтылды, өз іс-әрекетінің мақсатқа сай екендігіне сенді. Қазақ эстетикасының келесі кезеңі Қазақстандағы ерте орта ғасырлардағы түркі тілдес халықтың мәдениеті мен жазуымен байланысты . Түркі мәдениетінің көрнекті ескерткіштері, Жүсіп Баласағұнидің «Құтты білім» немесе «Бақытты болу өнері» («Құтадғу білік») өлеңдері, Х.А. оның шоғырлану кезеңі. Олардың ішінде әл-Фараби көрнекті орын алады., «Музыканың үлкен кітабы», «Поэзия өнерінің канондары туралы трактат», «Поэзия кітабы» кітаптарында эстетика, өнер және поэзияның кейбір мәселелерін дамытты. Қазақтардың өзіндік эстетикалық мәдениеті хандық дәуірінде дамыды. Асан қайғы, Қазтуған, Доспамбет, Шалқиаз жырау, Ақтамберді, Бұқар жырау, Тілеуқұс Құлекеұлы, Шал ақын, тағы басқалардың толғаулары биік шыңдарға жетті. Олардың шығармашылығы түркі мәдениетінің жарқын парағы болып табылады. Қазақ халқының ой-өрісі мен үмітсіздігі жыраулардың поэтикалық шығармаларында көрініс тауып, эстетикалық ой - пікірлерін білдіріп, табиғат құбылыстарының сан алуандығын, адамдардың мінез-құлқы мен іс-әрекетінің сипатын, әлеуметтік мәдениетін, қазақтың қоғамдағы орнын танытты .. Қазақтарда поэзияда сұлу, батыр категориялары барынша дамыды. Бұл қазақтың эстетикалық құндылығын көрсетеді, туа біткен, дерлік тәңірлік дарынның жемісі ретінде және адам тағдырына әсер ете алатын құдіретті күш ретінде жырланатын поэзияның өзі туралы ойлар қызықты болды. 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында Ресей империясының саясатының күшеюіне байланысты кейбір қазақ ағартушылары мен ғалымдары ұлттық өнер мен мәдениетті уақыт талабына сай дамытуға ұмтылды . Қазақстан философиясы мен қоғамының, ой-пікірлерінің көрнекті өкілі қазақ ғалымы Шоқан Уәлиханов болды.(1835-1965). Оның мемлекеттік саясаты, ғылыми және әдеби қызметі қазақ даласына прогрессивті білімнің таралуына ықпал етті. Шоқан Уәлихановтың «Қазақ халық поэзиясының формалары туралы» зерттеуі тақырыбының кеңдігімен ғана емес, эстетикалық пайымдауларының айқындығымен де құнды. Шоқан Уәлиханов қазақ поэзиясының түрлерінің классификациясын алғаш жасаған. Бірқатар тарихи-халық дәстүрлерін, аңыз-әңгімелерін, жырларын жазып алған. Ұстаз, ақын Ыбырай Алтынсариннің (1841-1889) эстетикалық көзқарастары оның педагогикалық қызметімен байланысты. Табиғат сұлулығы оның «Жаз», «Өзен» және т.б лирикалық шығармаларында жырланады. Ыбырай Алтынсаринәдебиет пен өнердің қоғамдағы, өмірдегі, адамның рухани дамуындағы орны мен рөлін айқындайды, жастарды табиғатты сүюге, құрметтеуге шақырады. Ыбырай Алтынсарин қазақ халқының мәдениетінің эстетикалық дамуына лайықты үлес қосты . Өнердің мәні мен мәні Абай Құнанбаевтың зерттеу нысаны болды(1845-1904). Абай ақындық шығармаларында өнер мен шығармашылықтың негізі адамның эстетикалық сезімі екенін атап көрсетті, олардың қалыптасу жолдарын көрсетуге тырысты. «Адам өміріндегі ең басты нәрсе – рухани қасиет», - деп Абай өзінің «Тәрбиелі сөздер» атты прозалық шығармаларында дәлелдеген. Абайдың «Қара сөздеріндегі» эстетикалық көзқарастары да, поэзиясындағы да қазақ халқына кеңінен тарады. Абай лирикасында алғаш рет, нақтырақ айтсақ, табиғат пен адам сұлулығы ашылады. Ол поэзияның жоғары көркемдігін жақтадыжәне оның мазмұнының тереңдігі. Жаңа эстетикалық норма жасай отырып, Абай шығармашыл тұлғаның әлеуметтік құндылықтарына назар аударды. Қоғамның жоғары бағалануы, өнердің, сөздің маңыздылығы, салт-дәстүрді сыни тұрғыдан сіңіруге, оқырманды, тыңдаушыны рухани тәрбиелеуге шақыруы Абайдың қазақ әдебиетінің дамуына зор ықпал еткен жаңа эстетикалық нормаларды жасағанын көрсетеді. әлеуметтік – эстетикалық ойлау.

Марат Аяулым

ayaulymmarat — 2023-04-03 18:09:57 UTC

Өнер философиясы-қазіргі заманғы философиялық білімнің бөлігі, сонымен бірге өнер ғылымдары жүйесіндегі ерекше пән. Өнер философиясында көркем шығармашылықты талдау және осы шығармашылықты түсіндіретін теориялық тұжырымдамалар бар, ол өнерді адам өмірінің саласы ретінде қарастырады. Ғалым, кім болса да-сыншы, эстетик, мәдениеттанушы, философ - өнердің шындыққа деген көзқарасына қатысады, оған өзінің көзқарасын қосады. Екінші жағынан, өнер туындысы жай ғана нәрсе емес. Өнер туындысы-пәндік руханият. Өнердің дәстүрлі анықтамасы-көркем образдардағы ойлау. Суретші шындықты көрсете отырып, бейнелі және эмоционалды түрде ойлайды; оның жұмысының нәтижесі бейнелі және эмоционалды бастама болып табылады, көрермендерде ұқсас тәжірибелер мен ойлар тудырады.

Жалпы адамға деген философиялық қызығушылық тереңдеген сайын, оның қызметінің бір жағына емес, философтардың назары адам қызметінің әр түрлі салаларына көбірек аударылды. Өнердің мәдениеттегі орны туралы мәселеге жүйелі көзқарастың алғашқы тәжірибесін Кант философиясы берді. Мәдениет адам рухының көрінісі ретінде бар. Кант, біріншіден, өнерді табиғат қызметінен айырмашылығы тұрғысынан, екіншіден, адам қызметінің басқа формаларынан айырмашылығы тұрғысынан қарастырады.

Искусством, по праву, следовало бы назвать только созидание через свободу, т.е. через произвол, который полагает в основу своей деятель- пости разум». Бұл ойды түсіндіре отырып, Кант Ара ұяларына мысал келтіреді. Оларды көбінесе өнер туындысы деп атайды, бірақ оның пікірінше, тек өнерге ұқсас. Аралар өз жұмысында "ақыл - ойдың себептерінен туындамайды"деп ойлаған жөн[1], біз көріп отырған нәрсе олардың табиғаты ғана екендігі және өнер ретінде оны тек жаратушыға жатқызуға болады. Көбінесе, Канттың айтуынша, өнерге оның шындыққа Дейінгі Идеясы кіреді. Басқаша айтқанда, өнерге өз қызметінде ақылға қонымды мақсаттарды жүзеге асыратын адам жасаған нәрсені ғана жатқызуға болады. Философ оның қолданылу салаларын анықтайды: теория-табиғатты тану саласы, практика-моральдық заңның қолданылу саласы; үшінші, байланыстырушы сала - эстетикалық ойлау және өнер. Адамзат мәдениетінде мәдениеттің идеалды моделі, оның шоғырлануы деп санауға болатын сала бар. Бұл өнер және әлемге эстетикалық көзқарас. "Критике способности суждения" Кант өнерді "Бостандық арқылы жасау"деп анықтайды. Канттың айтуы бойынша өнер механикалық және эстетикалық болуы мүмкін. Соңғысы жағымды және әсем болып бөлінеді. Жағымды өнер ойын-сауық пен ойын-сауыққа арналған (мысалы, кездейсоқ сөйлесу, дастархан жайу және т.б.). Бейнелеу өнері "жанның қабілеттері мәдениетіне" ықпал етеді, олар эстетикалық саланы таным саласына жақындата отырып, ерекше "рефлексия ләззатын" береді. Алғашқылардың бірі болып Кант бейнелеу өнерінің классификациясын береді. Бөлудің негізі идеяларды, яғни сұлулықты білдіру тәсілі болып табылады. Өнердің әртүрлі түрлері-сұлулықтың әртүрлі түрлері. Ойдың сұлулығы мен ойлаудың сұлулығы бар. Екінші жағдайда суретші үшін материал форма немесе мазмұн болып табылады. Нәтижесінде біздің алдымызда бейнелеу өнерінің үш түрі бар-ауызша, бейнелеу және сезім ойнау өнері. Кант көркемдік әрекетті ақыл-ой мен қиялдың еркін ойыны деп түсінеді, ол өзіне "үлгі", сурет ретінде қажет әдемі затты жасайды. Өнер адамзаттың мақсаттарымен бірлікте заттардың ішкі мақсатын көрсете алады. Осылайша өнер кантта жүйе ретінде Мәдениет элементіне айналады.

Абай Мади

abaymadi — 2023-04-04 01:50:05 UTC

Адамның іс-әрекетінің барлық түрлерінде кездесетін шындыққа эстетикалық көзқарас тәуелсіз мәдениеттің тақырыбы бола алмады. Адам қызметінің ерекше түрі, онда эстетикалық, көркемдікке еніп, мазмұны да, тәсілі де, мақсаты да өнер болып табылады; ол " адамды ешқашан қалдырмады, әрқашан оның қажеттіліктері мен идеалына жауап берді, оған әрқашан осы идеалды іздеуге көмектесті-адаммен туылды, оның тарихи өмірімен қатар дамыды". Өнер-бұл эстетикалық сана ілеспе элементтен негізгі мақсатқа айналатын кәсіби қызмет саласы. Іс-әрекеттегі міндетті эстетикалық сәт қаншалықты күшті болса да, мысалы, ғалым, ол әлі де оның зерттеулерінің негізгі мазмұнын анықтамайды. Өнерде эстетикалық сана басты орынға айналады.

Өнер адамның өзін — өзі көрсету құралы ретінде қызмет етеді, демек, өнер тақырыбы-адам мен әлемнің қарым-қатынасы да, адамның өзі де, оның барлық өлшемдерінде-психологиялық, әлеуметтік, моральдық және тіпті тұрмыстық. Гуманитарлық ғылымдар-психология да, әлеуметтану да, этика да және т.б.-адамның өз пәні бар, бірақ олардың барлығы оны кез-келген және сонымен бірге саналы түрде шектеулі тұрғыдан қарастырады. Өнер адамды өзінің тұтастығымен ғана емес, сонымен бірге адам болып табылатын әлемдегі таңғажайып құбылыстың барлық терең және әлі зерттелмеген қабаттарына — табиғат құпияларының құпиясына да әсер етеді. Өнер бізбен өзінің ерекше тілінде сөйлейді, оны түсінбестен бұрын үйрену керек.

Бұл қоғамда пайда болған өнер ежелгі дәуірде өзінің негізгі ерекшеліктеріне ие болды, бірақ сол кезде ол бірден ерекше қызмет түрі ретінде ойлана бастаған жоқ. Платонға дейін (оның ішінде) Өнер үй салу, кеме жасау дағдылары, емдеу, мемлекетті басқару, поэзия, философия және риторика деп аталды. Эстетикалық іс-әрекетті, яғни өнерді біздің түсінігімізде оқшаулау процесі нақты Қолөнерден басталды, содан кейін эстетикалық, сонымен қатар алдымен утилитарлық, этикалық және танымдық жағынан бөлінбейтін рухани қызмет саласына ауыстырылды. Егер біз үшін Гомердің өлеңдері негізінен өнер туындылары болса, онда оның замандастары үшін олар соншалықты энциклопедиялық тұрғыдан кең болды, олар философиялық жалпылау ретінде де, этикалық эталон ретінде де, діни жүйенің экспозициясы ретінде де, өнер туындылары ретінде де қарастырылды. Ежелгі мәдениеттің сипретизмі, яғни пейде біз қазір өнер деп атайтын нәрсенің аз анықталуы сол кезде дамымағандығымен түсіндіріледі, мысалы, роман сияқты қазіргі кезде кең таралған әдебиет жанры. Әдебиет шын мәнінде өнер ретінде көптеген поэтикалық шығармалармен ұсынылды, ал проза өзінің барлық эстетикалық дизайнымен, бірақ оның мақсаттары, әдетте, философиялық немесе Тарихи болды.

Өнер, философиядан, ғылымнан, діннен және этикадан айырмашылығы, эстетикалық іс-әрекеттің мақсаты әлемді тану немесе өзгерту емес, этикалық нормалар немесе діни нанымдар жүйесін ұсыну емес, ерекше (екінші) құруды қамтамасыз ететін көркемдік іс-әрекеттің өзі басталады. пәнмен бірге), бәрі ойдан шығарылған әлем бұл адамның эстетикалық жаратылысы. Оның ерекшелігін екі қасиет құрайды. Біріншіден, бұл әлем нақты әлемге ешқандай қатысы жоқ таза фантастиканың туындысы емес. Автордың ерекше күшті қиялы болуы мүмкін, бірақ көркем шығармада бейнеленген нәрсе, қай бағыт пен жанрға қатысты болса да, өзіндік шындық. С. Цвейгтің айтуынша, нағыз көркем шығарма жаратылыста оның қалай жасалғанын ұмытып, жалаңаш өмір ретінде қабылданған кезде мақсатына жетеді. Екіншіден, әлемнің көркем бейнесі деп аталатын бұл шындық өмірдің өзі емес, өмірдің азды-көпті сенімді бейнесі ғана. Суретші интуитивті түрде өз жұмысына оның дизайнына енуден басқа және бейсаналық саладан шыққан нәрсені салады.

Өнер туындысының эстетикалық тәжірибесі, оны жасау сияқты, бүкіл адамды талап етеді, өйткені ол жоғары танымдық құндылықтарды, этикалық шиеленісті және эмоционалды қабылдауды қамтиды. Өнер тек сезімдерге ғана емес, сонымен бірге интеллектке, адамның түйсігіне, оның рухының барлық күрделі салаларына бағытталған. Көркем шығармалар эстетикалық ләззат көзі ғана емес, сонымен бірге білім көзі болып табылады: олар арқылы олар танылады, есте сақталады, өмірдің маңызды аспектілері, адамның мінездері және адамдардың тұлғааралық қатынастары нақтыланады. Өнер туындыларын жасау мен қабылдаудағы адамның барлық рухани күштерінің бұл ішкі бірлігі эстетикалық сананың жоғарыда сипатталған синкреттік күшімен қамтамасыз етіледі. Егер ғылыми, публицистикалық, танымал басылымдарды оқи отырып, адам бірден әлем туралы "фрагментті" ойлауға," бәрін ұмытып", осы мәтінді қабылдау үшін пайдалы болмайтын болса, онда көркем шығарманы оқуға бейімделе отырып, ол өзінің барлық рухани күштерін белсендіреді: ақыл да, ақыл да интуиция, сезімдер, этикалық ұғымдар және сіздің ең жасырын болмысыңыз. Біздің ішкі рухани өмірімізде өнерді қабылдау арқылы туындайтын және белсендірілмейтін бірде-бір сәт жоқ. Сондықтан өнердің негізгі функциясы оның синтетикалық миссиясы болып табылады, ол әлемді біртұтас, толыққанды және еркін қабылдауды және қайта құруды қамтамасыз етеді, бұл адам рухының танымдық, этикалық, эстетикалық және барлық басқа сәттерін біріктірген жағдайда ғана мүмкін болады.

Өнер ғылымнан ерекшеленеді, өйткені ол заттардың мәнін зерттеуге, олардағы жалпы және табиғи нәрсені түсінуге ғана емес, сонымен қатар көркем образдар жасауға, оқиғалардың фантастикасына ғана емес, сонымен бірге ол сенімді сипатта болады. Нағыз өнер үшін маңызды-бұл жеке тұлғаның мінезінің нәзік психологиялық бейнесі және жеке қатынастардың өмірлік шынайы бейнесі, осы қатынастар арқылы ашылатын адамдардың ішкі әлемі. Өнердің қоғамдық өмірдегі рөлін асыра бағалау қиын. Қоғамдық тәртіпті кез-келген терең қайта құру әрдайым өнердің белсенді қатысуымен дайындалды. Бұл ежелгі дәуірде де, қайта өрлеу дәуірінде де болды. Бұл 1980 жылдардың басында болды, дәл осы жазушылар біздің еліміздегі әлеуметтік белсенділіктің күшті жарылысын дайындаған кезде. 80-ші жылдардың ортасында қоғамдық өмірдің барометрінің өзгеруіне уақыттың басты оқиғаларының алдыңғы қатарында болған ғылымнан немесе заңнан гөрі өнер тезірек жауап бергені кездейсоқ емес. Осылайша, эстетикалық сана және оның жоғары формасы — өнер-оның тұтастығы мен ұтқырлығын, болашаққа ұмтылу бағытын, қазіргі кездегі моральдық-психологиялық тұрақтылығын қамтамасыз ететін қоғамдық сананың қажетті бөлігі.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-04-04 02:30:54 UTC

Өнердің шығу теориялары

Сиқырлы теория бойынша, С.Рейнак шығармаларында дамып, жасалған өнердің тамыры сиқырлы ғұрыптарда жатыр. Ал көне заманның негізгі сиқырлы ғұрыптары, әрине, аңшылықта сәттілікке байланысты салт-жоралар болды. Бұл теория бізге қарабайыр өнер ескерткіштерінде жиі кездесетін жебе соққан жануарлардың бейнесін ұсынады, олар ең алдымен сиқырлы мақсатты - сәттілік әкелетін, олжаны тартатын, аңшының бойтұмары ретінде. Шынында да, мұндай бейнелер өте табиғи және күшті сезім тудырады және сиқыршы үшін көп ақпарат береді. Жануарлардың бейнелерінен басқа, біз сиқыршылардың өздерінің салт-сана бақсыларының бейнесін жиі көреміз. Бұл теорияға сәйкес, алғашқы суретшілер мен музыканттар бақсылар болды, ал өнер туындылары әлдеқайда маңызды әрекеттің, сиқырлы рәсімнің ізін қалдырды.

Өнердің эротикалық шығу теориясы.

Ол 20 ғасырдың басындағы психоаналитиктер Зигмунд Фрейд пен Карл Юнг еңбектерінің әсерінен пайда болды. Бұл теорияны ұстанушылар өнер туындыларының әрекетін қиялдың, «ояу армандардың» әрекеті деп есептейді, ал көркем шығармашылық сынған эротикалық тілектің көрінісі және жанама қанағат әкеледі. Шынында да, қарабайыр шығармашылықтың көптеген сюжеттерінде адам эротикасының ең маңызды 3 тақырыбы - жыныстық қатынас, ана және өлім туралы айтылады. Ал сюжеттердің өздерін вариациямен маглдар әлі күнге дейін 5-10 жыл бойы қоршауларда, үйлердің қабырғаларында және өздерінің оқулықтарында, мүлде хабарсыз етіп шығарады. осылайша олар өздерінің ежелгі, қарапайым және аз ақылды ата-бабаларының әрекеттерін қайталайды)). Бұл теорияны ұстанушылар санадан тыс эротиканы қарабайырлықтың ырғақтық үлгілерінен және кез келген дерлік бейнеде жыныс мүшелерінің символы ретінде көреді.Бұл теорияны мүлде қате деп айтпаймын. Бұл жерде шындықтың бір бөлігі бар сияқты. Барлық жолақтардағы теоретиктердің ең көп тараған қатесі - бұл шындықтың бір бөлігіне ғана әсер етсе де, олардың теориясын жан-жақты ету. Бұл теорияны ұстанушылар санадан тыс эротиканы қарабайырлықтың ырғақтық үлгілерінен және кез келген дерлік бейнеде жыныс мүшелерінің символы ретінде көреді.Бұл теорияны мүлде қате деп айтпаймын. Бұл жерде шындықтың бір бөлігі бар сияқты. Барлық жолақтардағы теоретиктердің ең көп тараған қатесі - бұл шындықтың бір бөлігіне ғана әсер етсе де, олардың теориясын жан-жақты ету. Бұл теорияны ұстанушылар санадан тыс эротиканы қарабайырлықтың ырғақтық үлгілерінен және кез келген дерлік бейнеде жыныс мүшелерінің символы ретінде көреді.Бұл теорияны мүлде қате деп айтпаймын. Бұл жерде шындықтың бір бөлігі бар сияқты. Барлық жолақтардағы теоретиктердің ең көп тараған қатесі - бұл шындықтың бір бөлігіне ғана әсер етсе де, олардың теориясын жан-жақты ету.

Ойын теориясы.

Әдетте бұл теория Шиллер-Спенсер теориясы деп аталады. Шынында да, бұл 18 ғасырдың атақты ойшылы және романтик жазушысы Фридрих Шиллердің эстетика жөніндегі еңбектерінде баяндалған. Бұл теория екі негізге негізделген.

Біріншіден, ойын әрқашан еліктеу болып табылады. Екіншіден, ойынды белгілі бір мақсатқа бағытталмай, еркін түрде білдіретін күштің артық болуымен байланысты әрекет деп атайды. Белгілі бір дәрежеде бұл теория еркіндік, еркін шығармашылық теориясы болып табылады. Шиллер ойын – адамның қажеттілік шеңберінен шығармашылық саласына енуі деп атады. Адамның өмір сүруден бос уақыты болған кезде оның күші шығармашылықта, эстетикалық тұрғыдан көріне бастады. Шынында да, осы уақытқа дейін жасау үшін бұл жағдайлар қажет - бос уақыт пен пайдаланылмаған күштер.

Прагматизм теориясы.

Бұл теорияны ұстанушылар алғашқы өнер туындыларын жасау айқын әлеуметтік мақсаттарды көздеді деп есептейді. Қарым-қатынас, қоғамдастықтың бірігуі, дүниені тану, ересек балалардан қоршаған әлем туралы ақпарат беру. Яғни, бұл шығармалардың барлығы осы тайпаның нақты әлеуметтік мақсаттары үшін жасалған.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-04-04 03:20:09 UTC

Өнер

Шәкәрім

Өнер - білім бар жұрттар
Тастан сарай салғызды;
Айшылық алыс жерлерден,
Көзіңді ашып - жұмғанша,
Жылдам хабар алғызды.

‐-------------------------‐‐--------------------------------

Ганс-Георг Гадамер « Философия және поэзия » мақаласында 20 ғасырдың басында «философия поэтикалық тілдің шекаралық аймағына басып кірді, ол үшін ол қатаң сынға ұшырады» деп атап өтеді. Дегенмен, бұл үшін философияны сынау керек пе? Философия бұл шабуылдан не жоғалтты? Өйткені, олар философия кеңістігіне поэтикалық құралдарды «кіргізді», яғни философияның өзі поэзияға басып кірді демейді. Оның үстіне, олардың арасында қандай да бір соғыс жүріп жатқанын ешкім де білдірмейді - керісінше, поэзия философияның қарындасы деген тіркес оқулыққа айналды. Поэзия образдармен ойлайды, ал философия ұғымдармен ойлайды деген тезис оқулықтан кем емес.

Поэзия – философия, ал философия – шынайы поэзия.

Өнердің маңызды рөлі - адамды рухани дамытуда. Өнерде Құдай жаратқан адамның мәні көрінеді. Құдайдың бейнесі ретінде, адам бір уақытта Құдай өнерінің шығармасы ретінде, екінші жағынан, өзі де суреткер ретінде шығады.
Өнер – бұл адамның шексіз мәңгі ақиқатты терең түсуінің нәтижесі.
Руми – иран ойшылы, суфизм поэзиясының өкілі. Поэзия арқылы Руми Қудайға махаббатын білдіреді. Құдайы мәнімен адамның мистикалық сипатта бірігіп сіңіп кету үрдісі (Фана) шексіз:
«Сенің бейнеленген нұрың - менің жанымның нұрын тудырады,
Басқаларға жүректің соққанындай көрінбейді.
Сенің сұлулығыңнан- махаббатқа үйренемін,
Сенің лебізіннің негізінде менің өлеңдерім шығады»
Руми үшін адам денеден, жаннан, ақыл-ойдан және «өте жіңішке рухтан тұрады». «Өте жіңішке рух» пайғамбарларға және «Құдайдың достарына» тән. Руми осындай Құдай таңдағандарды «Құдайдың сұңқарларымен» салыстырады.

«Адам өлеңмен өзін таниды, өзінің ішкі әлеміне бойлайды...»

Румидің пікірінше, адамның илаһи болмыстағы (Фана) мистикалық еріту процесі шексіз. Шамның жалыны күннің жарқыраған нұрына қарамастан сөнбесін сияқты, тылсым адам да Алланың алдында өзінің болмысын жоғалтпайды. Румидің жан туралы түсінігі - өзін-өзі тану.

Шағылған нұрың – жанымның нұры,
Жүрек соғысындай өзгеге көрінбейді.
Сұлулығыңнан сүйіспеншілікті үйренемін,
Өлеңдерімді жасайды еріндерің.

« Руми Шамс Табризге деген сүйсінуінде өзінің Құдайға деген сүйіспеншілігінің көрінісін тапты » . Шамс Тебриз риясыз сүйіспеншілік – Аллаға апаратын және Оны танудың ең сенімді жолы екенін айтудан жалыққан емес. Осының арқасында ол « Сүйіктінің Иесі » деген лақап атқа ие болды. Шамс Табриз Руми үшін мистикалық жолдың жаңа көкжиектерін ашты. Румидің Шамс Табризге деген махаббаты оны өзгертті; қарапайым адамнан ол нағыз илаһи шабытқа ие болған ең ұлы ақынға айналды. Өз өмірін Румиді зерттеуге арнаған Анн-Мария Шимель былай деп жазады: « Ол ақын болды, ұзақ уақыт музыка тыңдай бастады, ән айтты, сағаттар бойы билей алды».

Руми поэзиясы мұхиттан алыстаған тұзды мұхит самалы сияқты. Руми мистикалық поэзия «тіл тұманындағы алма бағын суреттеуге» тырысады деп жазды. Сөздер Руми үшін өз алдына соншалықты маңызды емес, олар тек «мағына көзінің тербелістерін» таратуға арналған құралдар – резонаторлар ғана. Руми құрақ түтік (ней) әуендері негізінде тұтас тіл теориясын жасады. Сыбызғының әрбір үні мен әр әуенінің астарында оның адасып кеткен туған жеріне – қамыс батпаққа деген сағынышы жатыр. Сыбызғының нәзік музыкасы қамыстың көп зардап шеккендіктен ғана мүмкін болды - оны тамырынан тірідей үзіп, кептіріп, ішінен ойып, резонаторға айналдырды. Румидің айтуынша, біз тамырымыздан үзіліп, ішімізден бүлінгендіктен ғана тілге ие болған сыбызғы сияқтымыз. Кез келген орынды сөз – дұға, сағыныш.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-04-04 03:34:22 UTC

Қасиетті құсқа қиянат жасаған ана тағдыры не болмақ? Сол іс әрекетке апарған бала тағдыры ше?

Жоғарыда айтылғандай аққу құс өте киелі құс және әрқашан қос-қостан жүреді. Типті қазіргі таңда қорғауға алынған құс. Қасиетке, киеліге қасірет алып келу-үлкен күнә. Бұл поэмадағы философиялық түсінік табиғаттың адамзатқа берген киелісіне, аманатына қиянат жасамау. Жалпы адамзат атаулысы бұл өмірде тіршілік етуші жандарға қиянат жасамауы тиіс. Бұл поэманың философиялық шыңын үшінші бөлімінен байқасақ болады. Киеліге қиянат жасаған ана елде "қарабет" атанып елден қуылады, ал ауыр дертке шалдыққан баласы қайтыс болады. Яғни, қиянаттың соңы-өкініш.

Бұл поэма туралы әртүрлі философиялық түсініктер жетерлік. Кейбір адамдар бұл поэмада қазақ халқы аққу ретінде бейленген деп тұжырымдайды. Яғни қазақ халқының қасиеттілігі аққу бейнесіндей киелі әрі кербез.Ал ананың аққуды атуы қазақ халқына жасалған әртүрлі қиянаттар. Менің түсінігімде қазіргі заманда адамдардың табиғатты аяламауы, оны қорғамауы, оны ластауы соңында дәл "жетім көлдің" күйін кешуге әкеліп соғуы әбден мүмкін.

Тауға келсең, қыста емес,
Күзде келгін!
Қарсы алдыңнан табылар іздегенің.
Жапырақтың көресің әлі-дағы
Тіршіліктен күдерін үзбегенін.

Осылайша ақын тілсіз жапыраққа жан бітіріп, күдерін үзбейтін адамдай етіп бейнелейді.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-04-04 05:20:38 UTC

Қазақ қоғамы мен мәдениеті

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-04-04 05:31:20 UTC

Киіз үй - ежелгі мәдени мұра ретінде
Қазақтар-ежелден көшпелі халық, Көк Түріктің ұрпақтары. Территориясы Алтайдан Каспийге дейінгі үлкен аумақты алып жатыр. Ежелгі көшпенділердің мұрасын сақтаған, қазақ халқының мәдениеті салт-дәстүр мен жора-жоралғыларға бай келеді. Қазақ қауымының осы күнге дейін сақтап келе жатқан түрі - киіз үй. Киіз үй - көшуге қолайлы, жиналып-құрастырмалы, жазда-салқын, қыста-жылы баспана. Бұл ағаштан, әртүрлі үй жануарларының терілерінен жасалады. Киіз үй қанатына байланысты, алтықанатты, он екі қанатты және т.б. атаулармен аталады. Бұрынғы кездері ақсүйектер, байлар, билер мен хан, патшалар өздерінің ордаларында яғни, үлкен киіз үйлерде өмір сүрген. Бұл қазақ халқының бай болғанының нышаны. Қазақ халқының ең қадірлі ұғымдарының бірі- шаңырақ.
Мыңдаған жылдар бойы жергілікті халықтың өмір салты көшпелі мал шаруашылығы болды. Көшпелі халықтар Еуразия кеңістігіндегі өркениеттің дамуына әсер ете алды. Олар бұл өлкеде көш жолдарын түзді. Ол жолдар алыс қашықтарға ақпарат жеткізу құралына айналды. Сауда дамыды. Бір құрлықты мекендеген əр түрлі аймақтардың мəдени өмірі мен өркениеттерін бір-бірімен жалғастырған, материалдық жəне рухани құндылықтарымен танысуына себеп болған осы көшпелілік мəдениеті.
Кереге киіз үйдің негізін құрайды. «Керегең кең болсын» деген тілек осыдан шыққан. Өйткені үйдің берік болуы, кеңдігі осы керегеге байланысты. Кереге құрайтын ағаштарды желі, оның ұзынын ерісі, қысқаларын сағанақ, балашық деп атайды. Желілердің басы мен аяғына әдемілік үшін ойып, сызықтар (ыру) жүргізеді. Желілерді тесіп, түйенің мойын терісі немесе өгіздің бас терісінің сірісі (қайыстары) арқылы көктейді. Керегенің басы мен аяқ жағы сәл шалқайтыла, ал ортасы дөңестеу жасалады. Дайын керегені қанат деп атайды, яғни 18 қанат үйде 18 кереге болады. Кереге көзінің үлкен-кішісіне қарап торкөз, жел көз деп бөледі. Торкөзді кереге әдемі әрі берік болады.
Шаңырақ – киіз үйдің қасиетті, киелі мүлкі. Қазақтың көптеген жақсы сөздері осыған байланысты айтылады. Шаңырақ «үй, отбасы» деген мағынаны да білдіреді. «Шаңырағың биік болсын» деген тілек бар.
Халықаралық тарихи-мәдени мұраны жаңғырту және сақтау, сондай-ақ халықаралық аренада көпжақты диалогты дамыту қажеттілігіне байланысты Орталық және Орта Азияның тез тұрғызылатын тұрғын үй ретінде киіз үй ерекше назар аудартады. Киіз үйдің экологиялық қасиеттерін ескере отырып, тұрғын үйдің бұл түрі ұлттық рухани тәжірибені, мәдени көшпелі мұраны кеңінен насихаттау арқылы курорттық және экологиялық туризмді дамыту тұрғысынан ерекше назар аудартады.

Қазақ халқы киіз үйдің құндылығын бүгінгі күнге дейін жоғары бағалап келе жатыр.

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-04-04 05:31:31 UTC

Батыс және Шығыс мәдениеттері

Қауымдастықтың немесе ұлттың мәдениеті қоршаған ортаға, олар тәрбиеленетін құндылықтар мен сенімдерге байланысты. Сондықтан әлемнің әр түрлі бөліктерінде әр түрлі мәдениеттер бар, олар бір -бірінен өте ерекшеленеді. Бүгінде әлем мәдениеттерін Шығыс және Батыс мәдениеті сияқты екі негізгі бөлікке бөлуге болады. Алайда, жылдар бойы бұл екеуі жаһанданудың әсерінен бір -біріне үнемі әсер етіп, процессте бір -бірін қалыптастырып, қалыптасты.

Шығыс пен Батыс - ғаламның екі жартысы. Ғаламның екі жартысын бөліп тұрған өркениет құндылықтары тұтастанып, жаһандануда. Өркениеттер сұхбаты - ортақ рухани құндылықтардың бесігі. Тұтастанған жаһандану көшінде әр ұлт пен этностың, әр ел мен жердің, әр халық пен мемлекеттің даралығын, келбетін, ерекшелік сипатын айқындауға ұмтылатын саясаттың сахнада өз рөлін ойнауы заңдылық. Адамзаттың ой - санасы дамыған сайын, осы екі мәдениетті ұстанушылар арасындағы айырмашылықтар айқын көрінуде. Батыс пен Шығыстың адамзат мәдениетінің екі тармағы, екі өркениеті, екі түрлі өмір сүру ұстанымы екендігі бәрімізге мәлім. Ол екеуі бір - бірін толықтыруымен ерекшеленеді.

Шығыс мәдениеті- Қиыр Шығыстан, Батыс Азиядан, Орта Азиядан, Солтүстік Азиядан және Оңтүстік Азиядан құралған әлемнің шығыс бөлігіндегі халықтарды ерекшелейтін нанымдардың, әдет - ғұрыптар мен дәстүрлердің жиынтығы. Негізінен буддизмге, индуизмге, конфуцийлікке, исламға, даосизмге және дзенге негізделген шығыс мәдениеті адамның ішкі әлемін зерттейтін рухани аспектіні зерттейді, ол ғалам мен оның тіршілігі шексіз циклдік саяхат. Шығыс мәдениеті өз адамдарын медитация арқылы эмоциялары мен көңіл -күйлерін бақылауға алуға шақырады және өмірдің барлық салаларында ізгілік принципін қолданады. Бұл сонымен қатар қауымдастық пен ұжымшылдыққа негізделген мәдениет, өйткені Шығыс мәдениеті адам - әлеуметтік жаратылыс және қоғамның ажырамас бөлігі деп санайды.

Ал батыс мәдениеті - бұл әлемнің батыс бөлігіндегі адамдардың өмір салты мен нанымдарын анықтайтын этикалық құндылықтар, дәстүрлер, әдет -ғұрыптар, сенім жүйелері, технологиялар мен артефактілер мұрасына қатысты термин. Батыс мәдениетінің тамыры Еуропадан бастау алады және герман, кельт, эллин, славян, еврей, латын және басқа этникалық және лингвистикалық топтардың мұрасын қамтиды. Негізінен христиандыққа негізделген адам өзін Құдайға қызмет ететін құдайлық пен өмірдің элементі ретінде қарастырады. Ежелгі Грекия мен Ежелгі Римдегі бастап, Батыс мәдениеті кезінде христиан бар дамыту жалғастырды орта жастағы эксперимент арқылы нәрленген, ағарту нәтижесінде және 16-ші және 20-шы ғасырлар арасындағы бүкіл әлем бойынша ғылым мен таралуының өзі жаңалықтар жаһандану және адамның қоныс аударуы.

Екі мәдениеттің айырмашылығы:

• Шығыс мәдениеті буддизм, индуизм, конфуцийшілдік, ислам, даосизм және дзеннің негізгі мектептеріне негізделген, ал батыс мәдениеті негізінен христиандыққа, ғылыми, логикалық және рационалды мектептерге негізделген.

• Шығыс мәдениеті мәңгілік қайталануды қабылдауға негізделген ғаламға дөңгелек көзқараспен қарайды, ал Батыс мәдениеті барлық нәрсенің басы мен соңы бар деген христиандық философияға негізделген ғаламға сызықтық көзқараспен қарайды.

• Шығыс мәдениеті медитация арқылы жауап іздеудің рухани және миссионерлік әдісін қолданады, ал батыс мәдениеті зерттеу мен талдау арқылы сырттан іздеуде прагматикалық және эмоционалды көзқарасты қолданады.

• Шығыс мәдениеті табыстың кілті рухани құралдар арқылы болады деп есептейді. Батыс мәдениеті табыстың кілті материалдық құралдар деп есептейді.

• Шығыс мәдениеті адамның болашағы бүгінгі істерімен анықталады деп есептейді. Батыс мәдениеті адамның болашағы белгісіз және оны Құдай анықтайды деп есептейді.

• Шығыс мәдениеті адам қоғамның, сондай -ақ ғаламның ажырамас бөлігі деп есептейді және коллективизмді қолданады. Батыс мәдениетінде индивидуализм күшті, адамда индивидуализм бар және қоғам мен ғаламның дербес бөлігі деп есептейді.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-04-04 05:40:16 UTC

Байтұрсынов пен Аймауытов пікірімен ұштасқан ұлттық мәдениет

Ахмет Байтұрсынов: «Тұрмысқа сарын жасайтын адамның ғамалы (амалы), ғамалға өң беретін адамның мінезі, мінезге кейіп беретін тұрмыс төңірегі. Адамның мінезі ойының түрінен, көңілінің күйінен, істеген ісінен білінеді. Адамның тысқа шыққан пікірінде, көңілінің күйінде, еткен ғамалында мінезінің қай түрі көбірек көрінсе, сол адам сол мінезді болмақ. Мінез іштен туады. Бірақ шынығып жетпей тұрғанда мінез түрін тәрбиемен өзгертуге болады. Адамға тәрбие беруші әуелі ата-ана, сонан соң ұстаз, мектеп, тұрмысындағы төңірек. Өмірінде қандай тұрмыс көрсе, нендей адамдармен кездессе, жолдас болса, істес болса, солардан өнеге көріп үлгі алмақ. Өнер, ғылым жоқ жұртта адам тәрбиесін төңірегінен алады».

Ұлттық мәдениет деп ұлт пен оның тұлғаларының, соның ішінде ұлт зиялыларының қабілеті, білімі, өнері мен адамгершілік қасиеттері негізінде қалыптасатын игіліктерді айтамыз. Ұлттық мәдениет ғасырлар бойы қалыптасады. Мәдениет ұғымының түп мағынасында адам баласының рухани еңбектену қызметі, мақсат-мұраты, ақыл-парасат, білік, қабілет, адамгершілік, өнер, қоғамдағы ұлттық тәрбие, еңбек, білім, өнер, ғылым арқылы жетілуі және тағы да басқа дүниелер бар.

Мәдениеттің субъектісі ұлт, халық, ел, тұлға, ұрпақ, жеке адам. Мәдениеттің негізінде мәдениеттілік жатыр, ал мәдениеттілік жеке адамнан бастап, елдің, ұлттың бойына даналық, білім, қабілет, өнер, адамгершілік, тектілік арқылы келіп отырған. Қанша рет заман өзгеріп, заңдар өзгеріп, билік жаңашаланса да, мемлекеттің тұтастығын сақтап қалатын дүние – ұлттық мәдениет. Әсіресе ұлттық мәдениет қазіргі жаһандану заманында ұрпақ үшін құндылыққа айналуы керек. Ұрпақты ұлтжандылыққа, адамгершілікке тәрбиелеу арқылы мемлекеттің, қоғамның тұтастығын сақтап қалуға болады. Қазіргі жаһандану заманында уақыттың жаңа жетістіктерімен қатар ұлттық мәдениеттің құндылықтарын бірге алып жүруі керек.

Жүсіпбек Аймауытов: «Қазақ күнелту жағынан мәдениеттен (батыстық үлгідегі. – С. Ү.) мешеу қалса да, ақыл, қиял, сезім жағына, білім тілімен айтқанда, рух мәдениетіне кенде емес...», немесе «Баяғыдан бері қазақ кең далада құр «қойын құрттап, айранын ұрттап» жатқан жоқ екен. Оқымаса да, надан да болса, қиял, сезім байлығы бар екен. Жүрегінің терең сырын, жанның алуан алуан құбылған нәзік толғауын ән, күй деген айнасына түсіре білген».

Шынында да оқу, білім қанша ғасырлар бойы қазақ халқына қол жетімсіз болмағанымен, қазақ қазақтығын, тектілігін, өз дәстүрі мен мәдениетін дұрыс қалыптастыра білген мықты халық деп ойлаймын. Ғасырлар бойы қалыптасқан қазақтың ұлттық мәдениетін жаһандану заманы деп шетке ысырып қою дұрыс емес! Болашақ ұрпақ үшін байырдан қалыптасқан ұлттық мәдениет пен жаһандану заманындағы жаңа жетістіктерді бір деңгейде алып жүру керек деп ойлаймын.

Кіріспе бөлімі

zhaziramaxutova — 2023-04-04 17:58:18 UTC

Қазақстандық қоғамның трансформациясы қазақстандық жастардың құндылықтары мен құндылық көзқарастары жүйесіне әсер етті. Бүгінде құндылықтар жүйесін бұзу, қоғамдық сананы батыстандыру туралы көп айтылады және жазылады.
Зерттеудің басында уақыт факторы мен олардың балалық шағындағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің әсерінен адамгершілік құндылықтар мен бағдарлар өзгеріске ұшырады және қазір өмірдегі сәттіліктің жаңа қасиеттеріне (тәуелсіздік, бостандық, билік, ақша және т.б.), сондай-ақ ашкөздік пен азғындық әрекеттерге деген көзқарас қарапайым болды деген болжам жасалды.
Этика немесе оны адамгершілік философиясы деп те атауға болады, жақсылық пен зұлымдық мәселелерін, сондай-ақ адамдар арасындағы моральдық өзара әрекеттесуді зерттейді. Ол негізгі философиялық бөлімдердің бірі. Этикалық құндылықтарды адамның бойында қалыптастыру арқылы біз қоғамда қалай өмір сүру қажет екенін ұғынамыз.
Философиялық этиканың мақсаты – адам бойындағы қарым – қатынас мәдениетін тәрбиелеу арқылы адамгершілік болмысының құпиясын ашу. Философиядағы этиканың тәуелсіз мәртебесі және оның негіздемесі – бұл философтар мен ғалымдардың алдында тұрған үлкен теориялық мәселе. Этиканың философиялық пән екендігі біріншісі философиялық ойлауға қажетті мақсатты білдіретіндіктен айқын көрінеді. Ол өмірде мақсатты қалай тұжырымдауға және оған жетуге, өмірдің мәні неде екенін үйретеді.
Құндылық – бұл қандай да бір нәрсенің мәнділігі, маңыздылығы, қалаулылығы, пайдалылығы және қымбаттығы. Ол қашанда әлдекімнің (немесе әлдененің) бағалылығын, яғни объективті болмысты және сонымен бір мезетте оның әлдекім (немесе әлдене) үшін құндылығын, яғни субъективті бағалауды білдіреді. Дүние құндылыққа толы – материалды (заттар, әшекей бұйымдар, алтын мен асыл тастар, ақша, меншік және т.б.), табиғи (күннің атуы мен батуы, теңіздер мен таулар, гүлдер және т.б.), көркем (әдебиет пен өнер туындылары) және адами (сұлулығы мен ізгі қасиеттері) құндылықтар. Бір нәрсені екіншісінен артық көру жалпы тірі табиғатқа тән. Аң екеш аңның өзі төлін қызғыштай қорғайды. Дегенмен, құндылықтың антропогенді, яғни адамға тән екендігін баса айту қажет, өйткені барлық жаратылыстың ішінде адам ғана табиғи және мәдени туындыларды, идеялар мен амал-әрекеттерді, жалпы басқа адам мен қоғамды, сондай-ақ өзін-өзі бағалауға қабілетті. Құндылықтар адамның әлеуметтік болмысына тартылған, адам құндылықтарға мүдделі әрі мұқтаж болып табылады.

Тезис және аргументация

zhaziramaxutova — 2023-04-04 18:00:12 UTC

Тезис: Этикалық құндылықтар мәдениеттің қорғау жүйесі ретінде әрекет ететіні белгілі болса, қазіргі жастардың бойындағы этикалық құндылықтар қандай мәдениетті қалыптастырады?
Аргументтер:
1) Жастардың заман ағымына орай қалыптасқан түсініктері бар екенін ескерсек, материалды құндылықтардың маңызды рөл атқаратыны сөзсіз. Соның ағымына еріп, жастар арасында қате түсініктер қалыптасады. Этикалық құндылықтарды білсе кез – келген адамның қоғамдағы орны жоғарылайды.
2) «Адам баласы неғұрлым құнды болған сайын, ғалам соғұрлым ақылсыз болады»

Абай Мади

abaymadi — 2023-04-10 18:17:40 UTC

Бірінші интерпретацияға сәйкес қоғам жеке адамдардан тұрады және олардың қабілеттерін, мінез-құлқын, әрекеттерін қосудан қалыптасады. Бұл интерпретация жеке адамға бағытталған кезеңдегі жаңа заман философиясының өміріне байланысты болды. Жеке тұлға философияның орталығына қойылды, сәйкесінше қоғам жеке адамдардан құралған деп түсінілді (Гоббс, Локк, Кант және олардың көптеген ізбасарлары осылай ойлады).

Алайда, қоғамды жеке адамдардың қосындысы ретінде ұсыну барлық жағынан сенімді және қанағаттанарлық емес екендігі анықталды. Әр адам қоғамды берілген нәрсе ретінде табады. Егер ол Ресейде туылған болса, онда сіз орыс тілінде сөйлесесіз, орыс дәстүрлерін ұстанасыз. Мұнда адамның таңдауы жоқ, оның өмірін қоғам анықтайды. Сондықтан Жаңа уақытта тағы бір тұжырымдама пайда болды: қоғам бастапқы, ал адам екінші реттік. Мұндай тұжырымдаманы философтар, ең алдымен Гегель және әсіресе Маркс дамытты, олар рационалист болып қала отырып, жаңа заман философиясының негізгі мазмұнына сәйкес жеке адамды емес, қоғамды бірінші орынға қойды. Енді адам әлеуметтік қатынастардың "түйіні" ретінде түсінілді.

Бірақ екінші тұжырымдама кемшіліктермен аяқталды: ол жеке тұлғалардың өзіндік ерекшелігін, бостандығын, олардың шығармашылығын ескермеді. Сондықтан, қазіргі кезде олар қоғамның индивидуалистік (бастапқы индивид) және ұжымдық (бастапқы қоғам) интерпретацияларының артықшылықтарын біріктіруге тырысады. Бұл екі интерпретация да бір-бірін үнемі толықтырып отыруы керек дегенді білдіреді: үнемі жаңарып отыратын процесте қоғам өз кезегінде қоғам шығаратын жеке тұлғаларды шығарады. Қоғам өзінің дамуының кез — келген сатысында-бұл көпжақты білім беру, адамдардың көптеген түрлі байланыстары мен қатынастарының күрделі өрімі. Қоғамның өмірі оны құрайтын адамдардың өмірімен шектелмейді. Қоғам жеке адамдар жасай алмайтын материалдық және рухани құндылықтарды жасайды: техника, мекемелер, тіл, Ғылым, философия, өнер, мораль, құқық, саясат және т.б. адами қатынастардың, іс-әрекеттердің және олардың нәтижелерінің күрделі және қарама-қайшы шиеленісі-бұл қоғамды тұтастай құрайтын нәрсе.

Қазіргі философия қоғамды бір-бірімен тығыз байланысты, үнемі өзара әрекеттесетін әртүрлі бөліктер мен элементтердің жиынтығы ретінде қарастырады, сондықтан қоғам біртұтас жүйе ретінде жеке біртұтас организм ретінде өмір сүреді.

Жүйенің бөліктері өте алуан түрлі, сапалы және иерархиялық құрылымға ие екендігі түсінікті. Басқаша айтқанда, әр жүйеде белгілі бір бөліктерден тұратын ішкі жүйелер болады.

Қазіргі әлеуметтік философия қоғамның төрт негізгі сипаттамасын ажыратады: Әуесқойлық, өзін-өзі ұйымдастыру, өзін-өзі дамыту, өзін-өзі қамтамасыз ету. Әуесқойлық, өзін-өзі ұйымдастыру және өзін-өзі дамыту белгілі бір дәрежеде бүкіл қоғамға ғана емес, сонымен бірге жеке элементтерге де тән. Бірақ жалпы қоғам ғана өзін-өзі қамтамасыз ете алады. Оған кіретін жүйелердің ешқайсысы өзін-өзі қамтамасыз етпейді. Тек барлық қызмет түрлерінің жиынтығы, барлық біріктірілген әлеуметтік топтар, институттар (отбасы, білім, экономика, саясат және т.б.) тұтастай алғанда қоғамды өзін-өзі қамтамасыз ететін жүйе ретінде құрады.

Адамзат қоғамының құрылымы: өндіріс және оның негізінде қалыптасатын өндірістік, экономикалық, әлеуметтік қатынастар, оның ішінде таптық, ұлттық, отбасылық қатынастар; саяси қатынастар және, сайып келгенде, қоғам өмірінің рухани саласы — Ғылым, философия, өнер, адамгершілік, Дін және т. б.

Қоғамның негізгі құрылымы қоғамдық қызметтің негізгі түрлері (қоғамдық өмірдің ішкі жүйелері) арқылы қалыптасады, олар үнемі көбейіп отырады. Бұл:

* материалдық қызмет,

* рухани қызмет,

* реттеу немесе басқару қызметі,

* кейде тар мағынада гуманитарлық немесе Әлеуметтік деп аталатын қызмет көрсету қызметі.

Бұл тәсілден басқа, қоғамның келесі салаларын бөліп көрсететін отандық философиялық ой үшін тағы бір дәстүрлі тәсіл бар:

* материалдық-экономикалық,

* әлеуметтік,

* саяси,

* рухани

Бұл тәсілдердің көп жағынан ұқсас екенін байқау қиын емес, алайда біріншісі әлеуметтік-философиялық ойдың қазіргі даму деңгейі үшін неғұрлым негізделген, неге біз оған толығырақ тоқталамыз. Айта кету керек, екі тәсіл де өмір сүруге құқылы, өйткені олар белгілі бір дәрежеде бірін-бірі толықтырады.

Кез-келген адам іс-әрекетінде оның төрт компонентін ажыратуға болады. Іс - әрекет-бұл қоршаған әлемге белсенді қарым-қатынастың нақты адамдық формасы, оның мазмұны белгілі бір әлемнің мағынасын, өзгеруін және өзгеруін құрайды.

Кез-келген іс-әрекетте белсенді тарап, онсыз ешқандай әрекет бола алмайды, бұл адам. Адамның іс-әрекеті басқа адамға бағытталуы мүмкін, заттарға (еңбек құралдары, рухани өндіріс құралдары) және ауызша және жазбаша тілдегі белгілер немесе белгілер, әртүрлі ақпарат құралдарындағы ақпарат (иілгіш дискілер, лазерлік дискілер, магниттік таспалар), кітаптар, картиналар, жасанды тілдер және т. б.

Мәдениет (лат. мәдениет-табиғатты игеру процесінде адамзат құрған және құрылымдық, функционалдық және динамикалық заңдылықтарға ие (жалпы және арнайы) жасанды объектілерді (идеалды және материалдық заттар; объективті әрекеттер мен қатынастар) өсіру, тәрбиелеу, қастерлеу). Мәдениет ұғымы белгілі бір шеберліктің жетілу деңгейін және оның прагматикалық емес құндылығын көрсету үшін де қолданылады. Қазіргі уақытта мәдени анықтамалардың саны 400-ден асады.

Мәдениеттің ерекшелігі оның табиғаттың адамгершілікке жатпайтын объективтілігі әлеміне және адамның стихиялық субъективтілігі әлеміне делдал болу рөлінде, нәтижесінде объективті, табиғатқа жазылған адам импульстары мен адамгершілік табиғатының үшінші әлемі пайда болады. Егер мәдениеттің табиғи шекарасы жеткілікті түрде айқын болса (адамсыз табиғат), онда адамның белсенділігін (ішкі руханият немесе шығармашылық қызмет болсын) оның кристалданған формаларынан бөлетін және ол көбейтетін шекараны бекіту әлдеқайда қиын. Бірақ бұл мәдениеттің детерминациясы мен еркін субъективтіліктің өзін-өзі анықтауын ажырату үшін қажет. Тұжырымдама ретінде Мәдениет көбінесе табиғатқа, субъективті ерікке, бейсаналық белсенділікке, стихиялық өзін-өзі ұйымдастыруға қарсы тұрады. Көбінесе мәдениет өркениетпен синоним болып табылады, бірақ кейде оған "тірі организм" – "механизм"ретінде қарама-қайшы келеді.

Мәдениеттердің жіктелуі әртүрлі негіздерді қамтиды. Біріншіден, материалдық және рухани мәдениет ерекшеленеді. Материалдық мәдениет – бұл материалдық қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін жасалған барлық нәрсе, ал рухани мәдениет-рухани қажеттіліктерді қанағаттандырумен байланысты құндылықтар. Дақылдардың жіктелуі қандай да бір негізді бөлуді қамтиды:

1) уақытша, Тарихи реттілік (мысалы: ежелгі – Орта ғасырлар-жаңа уақыт);

2) әдетте географиялық, этникалық, саяси және тілдік аражігін ажыратумен байланысты өңірлік оқшаулау (шығыс, батыс, орыс, қазақ, түркі);

3)идеалды мазмұн, яғни нормалар, құндылықтар, идеялар, технологиялар, стильдер (халықтық, ұлттық мәдениет) кешенінің дәстүрімен берілген жеке этнос;

4) сапалық деңгейлердің иерархиясы (бұл "жоғары", "төмен" мәдениеттің, элиталық, бұқаралық мәдениеттің енгізілген "кемелдік" критерийлеріне байланысты);

5) қатар өмір сүретін мәдениеттердің ерекшеліктері (бірге өмір сүрудің негіздері әр түрлі болуы мүмкін: аумақтық жақындық, христиандық діни бірлік, ислам мәдениеті).

Сонымен бірге мәдениеттегі архаизм, классика, заманауи және постмодерн туралы айту заңды. Мәдениеттердің жіктелуі, қандай принцип бойынша жүргізілсе де, олардың өзін-өзі жүзеге асыруының және өзара әрекеттесуінің негізгі механизмдерін анықтауға, сондай-ақ олардың мұраларын герменевтикалық түсіндірудің жолдарын табуға мүмкіндік береді.

Платон мәдениеттің элитизмін түсінудің алғашқы әрекеттерін жасады. Ол адамның танымын білім мен дағдыға бөлді. Білім, оның пікірінше, тек философтардың ақылына ғана қол жетімді, ал пікір – көпшіліктің пікірі. Арнайы кәсіби топ бар – жоғары мәдениетті сақтаушылар мен тасымалдаушылар. Қайта өрлеу дәуірінің гуманистік мәдениетінің негізін қалаушы Ф. Петрарка "шынайы тектілік туралы" трактатында өзін туа біткен емес, интеллект бойынша тектілік анықтамасының жақтаушысы ретінде көрсетеді. Гуманистер үшін" қара " – менсінбейтін, білімсіз, өзін-өзі ақтайтын адамдар.

ХХ ғ. философы, өмір философиясының өкілі х. Ортега-и-Гасет, "бұқаралық қоғам", Бұқаралық мәдениет және элита теориясы Тұжырымдамаларының негізгі өкілдерінің бірі, "бұқара көтерілісі" кітабының авторы 1929-30) элита – бұл барлық жерде кездесетін охлосты қорғауға және сақтауға арналған жоғары моральдық және эстетикалық бейімділіктері бар ең дарынды адамдар деп санайды немесе" салтанатты хама " шынайы мәдениет.

Марат Аяулым

ayaulymmarat — 2023-04-11 03:18:29 UTC

Болмыстың белгілі бір бөлігі немесе ерекше шындық ретінде қабылданатын қоғамның өзі екіұшты түсініледі.Әр түрлі әлеуметтік-философиялық тұжырымдамалар жалпы жағдайды үйлестіреді:
Қоғам-бұл адамдар жиынтығы ғана емес, жеке адамдар жиынтығы емес, оның ішінде адамдар әртүрлі қатынастар мен байланыстар кешенімен біріктірілген белгілі бір жүйе.
Атап айтқанда, қоғамды жеке тұлғалардың қарапайым жиынтығы ретінде емес, олардың өзара қарым-қатынастары мен байланыстарының жиынтығы ретінде анықтайтын марксистік формула бүгінгі күнге дейін өзектілігін жоғалтпайды.
Адамдардың өзара әрекеттесуі-адам қызметінің қажетті шарты. Ата-анасынан мұраға қалған жеке қасиеттер жиынтығымен әрең туылған нәресте өзіне тәуелді емес қоғамдық ортаға түседі. Өмір жолынан өтіп, адам белгілі бір әлеуметтік байланыс жүйесінде орын табады, әлеуметтік рөлдерге ие болады, өзін белгілі бір мәдени дәстүрлермен байланыстырады және мәдениеттің субъектісі ретінде әрекет етуге мүмкіндік алады. Егер мәдениетті адамдардың іс-әрекетінің тәсілі ретінде қабылдайтын болсақ, онда қоғамдық қатынастарды осы іс-әрекеттің негізі, өрісі, тірегі деп санау керек. Қоғам-негізделген мәдениет құрылатын негіз.
Мәдениет пен әлеуметтік қатынастар бірлік пен бөлікке байланысты емес, олар бір-бірімен тығыз байланысты, өзара енеді.
Мәдениеттің әлеуметтік болмысы
Теоретиктер дәстүрлі (орта) және ерекше мәдениеттерді ажыратады.
Дәстүрлі (орта) Мәдениет
Орта мәдениеттер қоғамда басым болып, адамдардың көпшілігінің өмір салтын анықтайды.Дәстүрлі немесе орта тип оның бірлігін анықтайтын қоғамның құндылық бағдарларының тұрақты қосындысы ретінде анықталады. Немесе белгілі бір экстремалдардың өмір сүру режимін өзгертуге мүмкіндік бермейтін мәдени ядроның бір түрі.Дәстүрлі мәдениет қоғамның субмәдениеттерге бөлінуіне, қарсы мәдениеттің пайда болуына жол бермейді. Дәл осы орта типтегі жер қойнауында көптеген адамдардың мүдделерін білдіретін және әлеуметтік тәжірибенің берілуін қамтамасыз ететін идеалдар мен құндылықтар жүйесі қалыптасады.Орта Мәдениет белгілі бір қоғамда және белгілі бір уақытта үстемдік ететін мәдени өмір түрін қамтиды. Дәстүрлі мәдени типті бұзуға жол берілмейді, сондықтан кез-келген қалыпты қоғамда (мемлекетте) оны сенімді қорғау және нығайту үшін белгілі бір әлеуметтік ағзаның өмірі мен өзін-өзі анықтауының негізі ретінде шаралар қабылданады.Ерекше дақылдар — маргиналды, субмәдениет және қарсы мәдениет.Маргиналды мәдени тип адамдар орта типтен алыстаған кезде қалыптаса бастайды. Бұл адамдар, мысалы, қаладан ауылға немесе басқа елге көшкен кезде өмір сүру жағдайлары күрт өзгерген кезде пайда болады. Басқа мәдени ортада болған адамдар өзін-өзі анықтауда қиындықтарға тап болған маргиналдарға айналады, көбінесе белгілі бір мәдениетке жататындығын нақты айта алмайды.
"Субмәдениет" термині жеке, жеткілікті түрде оқшауланған мәдени кеңістіктің басым, дәстүрлі мәдени түрін құруға ұмтылатын адамдар мен әлеуметтік топтардың өмірін ұйымдастырудың белгілі бір формасын сипаттау үшін қолданылады.Субмәдениетті қалыптастырудың әлеуметтік негізі келесі әлеуметтік топтар болып табылады:
жас топтары, діни қауымдастықтар, этникалық құрылымдар, бейресми топтар.
Әр түрлі әлеуметтік құрылымдар үстем мәдениетті оңтайлы түрде бейімдеуге тырысады, сондықтан субмәдениет туралы әлеуметтік топтарға басым типті бейімдеу тәсілі ретінде айтудың мағынасы бар. Белгілі бір субмәдениет әлеуметтік топтарға өздерінің жеке мәдени өміріне мән беруге мүмкіндік беретін әлеуметтік белсенділіктің балама жалпы қабылданған түрі ретінде де әрекет етеді. Субмәдениеттің мысалы ретінде әр түрлі топтық мәдениеттерді келтіруге болады: Жастар, спорт, кәсіби, музыкалық және басқалар.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-04-11 03:51:24 UTC

Адамдардың әлеуметтік өмірі туралы алғашқы түсініктер ғасырлар мен мыңжылдықтардан басталады. Қоғамға, қоғамдық өмірге ғылыми көзқарас ғылым адамдардың дүние туралы білімінің белгілі бір жүйесі ретінде пайда болғанда, яғни құлдық жүйенің қалыптасуы кезінде ғана туындайды. Көптеген антикалық ойшылдар (Геродот, Фукидид, Демокрит, Платон, Аристотель, т.б.) адамдардың әлеуметтік өмірінің ерекшеліктерін түсінуге, елдер мен халықтардың өткені мен бүгінін ашуға, олардың болашағына үңілуге ұмтылды. Антикалық дәуірде болашақтың идеалды мемлекетінің жобасын құруға алғашқы әрекеттер (Платон, Аристотель) жасалды. Еуропаның қоғамдық өмірінде дін мен шіркеу үстемдік құрған орта ғасырларда қоғамның теологиялық концепциясы орнықты. Әулие Августин, Фома Аквинский сияқты теологтар, т.б. қоғамды және адамдардың әлеуметтік өмірін Құдайдың қалауының нәтижесі ретінде, оның жаратылысы ретінде көрсетті. Бірақ осымен қатар, Қайта өрлеу дәуірінен бастап, қазіргі және қазіргі заманда қоғам туралы зайырлы ғылым, деп аталатын. 19 ғасырда «социология» атауын алған «қоғам философиясы». Бұл ғылымның пайда болуына кірпіден тыс Батыс пен Шығыстың көптеген ғалымдары үлес қосты. Олардың күш-жігері арқылы бұл ғылымның зерттеу саласын құрайтын сұрақтар мен мәселелер шеңбері бірте-бірте айқындала бастады.
Қоғам дегеніміз не? Ол қашан және қандай себептермен пайда болды? Ол қалай реттелген? Ол қандай құрылымдық элементтерден тұрады? Ол ілгерілей ме, бір орында тұра ма, әлде кері кетіп бара жатыр ма? Оның даму перспективалары қандай? Басқаша айтқанда, адамзат қоғамының өткені, бүгіні және болашағы қандай? Қоғамның мәнін ашатын көптеген сұрақтар бар, оларға философтар мен әлеуметтанушылар жеткілікті екіұшты жауаптар береді.
Адам дүниеге келгенде, ол бұрыннан қалыптасқан қызмет пен қоғамдық қатынастардың нысандарын табады, санкциялайды. Әлеуметтену процесінде әр түрлі әрекет формалары негізінде және арқылы ол соларға кіреді, игереді, өзінің ішкі тәжірибесіне аударады. Іс-әрекет формалары мен әлеуметтік қатынастар, осылайша, әрбір адамды қоғаммен, қоршаған әлеуметтік ортамен байланыстырады.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-04-11 03:53:31 UTC

Аль Фараби 《Қайырымды қала тұрғындары》

Әбу Насыр әл-Фарабидің қайырымды қоғам құрудың қолайлы жолдарын іздейтін алты бөлімді «Қайырымды қала тұрғындары туралы трактаттар» кітабының әр бөлімінде не туралы қарастырылатынын бір-бір сөйлеммен айтып өтелік.

Бірінші бөлімде Алла-Тағаланың болмысы және оның сипаттары, есімдері туралы қарастырылады.

Екінші бөлімде рухани жандар мен періштелер болмысы және аспан денелері туралы қарастырылған.

Үшінші бөлімде аспан денелері мен ғаламшарлық материалдық денелердің өзара байланысы туралы айтылады.

Төртінші бөлімде адам және оның жан, тән қуаттары, еркек пен әйел және олардан жаратылатын баланың морфологиялық, физиологиялық, психологиялық даму ерекшеліктері туралы қарастырылады.

Бесінші бөлімде адамның өз қалауы арқылы бар болған нәрселер мен адам қоғамы және оған не қажет, осы қоғамның жіктелуі т.б. жағдайларға сипаттама беріледі. «Қайырымды қала тұрғындары» кімдер, бұл қаланы құрайтын адамдардың ерекшелігі туралы айтылған.

Алтыншы, соңғы бөлімде надан көзқарастар мен қоғамдар, надан қалалар мен надан басшылықтар, олардың іс-әрекетінің салдарлары туралы баяндалады.
Әл-Фарабидің ізгі қоғам туралы ойларына қарап, «қайырымды қаланың» яғни мемлекеттің лайықты гүлденіп, өмір сүруі үшін жеке тұлғаның қаншалықты маңызды екендігіне баса мән бергендігін аңғарамыз. Жеке тұлғаның немесе ел басшысының мемлекет дамуындағы рөлі қашан да жоғары болып келген және қазір де солай десек қателеспеспіз. Әбу Насыр әл-Фараби «Қайырымды қала» туралы еңбегінде қала бақытты болудың үлкен кілті – бірінші басшыға байланысты екендігіне баса назар аудартады. Қайырымды қаланың бірінші басшысы – ол қайырымды халықтың, тіпті жер жүзін мекендейтін барша жұрттың басшысы да бола алатындығын айтады. Ол үшін бірінші басшыға тән он екі бірдей қасиет оның бойында жинақталған болуы тиіс.

lauramukhanbediyeva — 2023-04-11 04:03:52 UTC

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-04-15 06:46:00 UTC

О.Шпенглер тұжырымдамасы

О. Шпенглердің тұжырымдамасы (1880-1936) - неміс философы, тарихшы, халықтың ұжымдық рухын білдіретін және өмірлік циклдің анықтамаларын беретін тұйық «ағзалар» ретінде мәдениет туралы ілімді дамытады. Шектеулі, тарихи мәдениеттердің арнаулы, оқшау типтері тұжырымдамасының ең көрнекті үлгісін О.Шпенглер өзінің «Еуропаның ақыры» еңбегінде ұсынды. Бұл еңбектің шығуына, әрине, І Дүниежүзілік соғыстың аса қасіретті салдары әсер етті. О.Шпенглер тарих философиясының еуропалықтық концепциясының жалғандығына басакөңіл бөлді. Өзінің мәдениет типологиясын құрастыра отырып, О. Шпенглер бірегей жалпы адамдық мәдениет бар ма деген сұраққа, теріс жауап береді. О. Шпенглердің өз жауабын барлық мәдениеттердің оқшау екендігін мойындаудан және олардың өздерінен кейін еш нәрсе қалдырмай, сол бойынша әрбір индивидуалды мәдениет кеңінен туындайтын, гүлденетін және өлетін, олардың дамуында тек осы логиканы мойындаудан іздейді.
«Еуропаның батуы» басты еңбегі. Оқу-жаттығудың мәні мыналардан тұрады: біріншіден, адамзаттың ешқандай бір тарихы жоқ, ал тарихи үдерісті түсінудегі сызықтық сын көтермейді; өзіне тұйық мәдениеттердің бір қатары бар; екіншіден, әрбір мәдениет пайда болады, дамиды, қартаяды және өледі. Олардың арасында ешқандай сабақтастық жоқ; үшіншіден, әрбір мәдениет – өмір сүру мерзімі – шамамен мың жыл; адам тарихында сегіз мәдениет болған: Египет, Үнді, Вавилон, қытай, грекрим (Аполлон), Византия-араб (магиялық), Батыс Еуропа, Америкадағы майя мәдениеті. Шпенглер тоғызыншы-орыс-Сібір мәдениетінің туылуы күтіледі деп санады; төртіншіден, әрбір мәдениет әлемге, өткеніне, өлімге, әлемдегі адам орнына және т. б. қарым-қатынасты анықтайтын өз жаны бар. Ол өсімдіктерге ұқсас қатаң шектелген жердің топырағында гүлдейді; бесіншіден, дақыл өзінің барлық мүмкіндіктерін іске асырғанда, ол қатып қалады, өле бастайды, оның «қаны оралады» – ол өркениетке айналады. Мәдениет-топырақтан туған организм, ал өркениет-ағзадан пайда болған механизм. Өркениеттің негізгі белгілері: 1) провинцияға таралатын барлық рухани шешімдер жойылатын әлемдік қалалардың пайда болуы (Ресейде - Мәскеу, ал қалғандары – провинция); 2) қала массасының пайда болуы; үлкен қаланың адамы – бұл паразит, дәстүрлерінен мүлдем айырылған, фактілердің адамы, ұрықсыз, шаруаларға терең бой алдырмайтын толық; 3) ақша рухы қоғам өмірінің барлық салаларына енеді, мүліктік қамтамасыз етілу басты құндылыққа айналады; 4) әрбір өркениет өзінің ерекше діндеріне тән (Үндістанда – буддизм, Грецияда – стоицизм, Еуропада-социализм); 5) туудың күрт құлдырауы. Еуропада ХХ ғасырдың басынан бастап репродуктивтіліктің бұлжытпай төмендеуі байқалады. Адамдар балаларды асырғысы келмейді, себебі олар кедей және баланы тамақтандыру қиын, өйткені барлық адамдардың шаршауы, жан күйзелісі және болашақ алдындағы қалдықсыз қорқыныш бар. Қорытындылай келе, келесі қорытынды жасауға болады: сол немесе басқа елдің, ең алдымен, оның дамуы мәдениет, білдіретін дербес «мәдени-тарихи тип», бір біріне ұқсамайтын басқа түрлері, тіпті бір-біріне бөтен. Ол пайда болатын, есейген, қартайған, өледі.

Шпенглердің мына метафоралық нақыл сөзі белгілі: бұл

«....ұлы мәдениеттердің әрбірі, кім бұл мәдениетке жататын
болса, тек соған әбден түсінікті, дүниенi сезінудің құпия тіліне ие. Үнді
мәдениетін түсіну үшін, үндістік жанға ие болу керек, оның негізінде
кеңістік пен уақытты ерекше сезіну – ал атап айтқанда – шексіздікке
ұмтылыс жатыр».

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-04-15 06:59:52 UTC

Құрбанғали Халид Аягөзидің “Тауарих хамса” (Бес тарих)

кітабындағы тарихи-философиялық мәселелер

Қазақтың тарих философиясын жаңа деңгейге көтерген өзіндік еңбекке Құрбанғали Халидтің “Тауарих хамсасы” жатады. М.Х. Дулатиден бастау алған тарихи дәстүр өз жалғасын XIX-XX ғасырлардың басында Шығыс Қазақстан мен Шығыс Түркістанда өз жалғасын табады. “Тауарих хамса”, автордың өзіндік ескертуі бойынша, тек шежірелер жинағы мен тарихи баяндау емес, онда Шығыстың бес халқы туралы, ең алдымен қазақ халқы жөнініде мәдени-этнографиялық, дүниетанымдық, аңыздық-мифологиялық және т.б. келелі мәселелер көтерілген энциклопедиялық туындыға жатады. Құрбанғали Халидтің шығармашылығында көптеген тарих философиясына қатысты мәселелер қойылады. Автордың пікірі бойынша, тарих бүкіл адамзаттың уақытпен біріктірілген оқиғаларының тұтастығымен сипатталады. Ол өткен шақтың оқиғаларын суреттеумен шектелмей, оларды қазіргі өмір мәселелерімен байланыстырады. Қ. Халид грамматика тіл ғылымының тұзы болса, ал тарих – жалпы ғылым атаулының азығы дейді. Қазақтардың мәдени дәрежесі мен ақыл-ой қабілетін бағалай келе
Құрбанғали былай деп жазады: “Даналар ақыл-ойды екі категорияға бөледі, оның бірін табиғи ақыл-ой (ғылым арқылы жинақталған ақыл�ойдан ерекше) деп атайды. Қазақтардың ақыл-ойы ғылым арқылы жинақталмаса да, яғни олар этика мен мінез-құлық ережелерін оқып
үйренбесе де, өзінің парасаты мен ақылының арқасында жақсыны жаманнан айыра алады. Сондықтан оларды жабайы көшпелілер деп
атауға болмайды, есесіне оларды табиғи мәдениеті бар адамдар деп атаған дұрыс та нақты болар еді. Осы ойды дәлелдеу үшін өлең түріндегі
нақыл сөздер келтірген:

Шаңда жатқан алтынның жарқылы кетпейтіні сияқты,
Туған жердің абыройы жеке адамның қабілетіне әсер ете алмас.
Қалада тұрған кейбіреудің бейнесі дәл жабайы адамдай.
Көшпелінің қаншасын біз байқадық, бейне Платон данадай.

Кейбір мәселелерді баяндағанда және жеке құбылыстардың себебін түсіндіргенде автор мұсылман дінін ұстаушы, дін ілімін зерттеуші ғалым ретінде, исламды уағыздап, діннің рөліне үлкен мән береді. Сонымен бірге, біз оның еңбегінен қазақ халқының кейбір “рухани тәрбиешілері”– надан молдалар мен “заңды” молдалардың қызметіне қарсы көзқарасты да кездестіреміз. Арнаула параграфта осындай дін қызметшілеріне нақты, әшкерелеуші сипаттама берілген және халық тарапынан оларға деген өсіп келе жатқан өшпенділіктің себебін түсіндіруге тырысқан.
Жалпы алғанда Құрбанғали Халидтің “Тауарих хамсасы”қазақ топырағында қалыптасқан тарихшы, этнограф, діни қайраткердің
әлеуметтік-философиялық ойларға толы құнды шығармасы. Бұл еңбек қазақтың тарих философиясында ерекше орын алады.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-04-15 07:19:29 UTC

К.Поппер тарих философиясы

Біртұтас тарих идеясын және айналмалы тарихи формаларды К. Поппер ерекше маңыздылықпен зерттеген. Бұл пікірді негіздеу үшін,
адамдар тарихтың мағынасын сұрағанда меңзеп тұрған, әуелі «тарих» ұғымы жайында айту қажет. Осы кезге дейін мен де «тарих» туралы ешқандай түсініктің қажеті жоқ деп айтып келдім. Бірақ қазір олай істеуге болмайды, өйткені менің түсіндіргім келетіні, көптеген
адамдардың айтып жүрген ұғымындағыдай «тарих», болмайды, және дәл осының өзі менің оның мағынасы жоқ деген тұжырымымның
себептерінің бірі болып отыр.
Көптеген адамдар «тарих» терминін қалай пайдаланып жүр? Бұл –Еуропа тарихы деп емес, Еуропа тарихы бойынша кітап туралы айтқандағы «тарих» термині түсінігі. Адамдар осы тарих түсінігімен
мектепте де және университетте де танысады. Олар тарих туралы кітаптарды оқиды, олар «дүние жүзі тарихы» немесе «адамзат тарихы»
атты кітаптардың не туралы екенін біледі, және тарихқа азды, көпті анықталған деректер легі ретінде қарауға дағдыланады, сондай-ақ осы деректер адамзат тарихын құрайтынына сенеді. Бірақ та біз, деректер саласының шексіз бай екенін көреміз, сондай-ақ мұнда іріктеу қажет болады. Біздің, өзіміздің қызығушылығымызға сәйкес, біз, мысалы өнердің, тілдің, тамақ ішудің әдетғұрыптарының тарихын, немесе тіпті бөртпе сүзектің тарихын жаза алар да едік. Әрине, осындай тарихтың, бәрін қосқандағы ең болмаса біреуі
де, адамзат тарихы бола алмайтыны анық. Сондықтан да адамдар адамзат тарихы туралы айтқанда, Египеттің, Вавилонның, Парсының, Македонның және Рим империясының т.б. тарихын, – тіпті біздің кезімізге дейінгі тарих туралы айтады. Басқаша айтқанда, олар адамзат тарихы туралы айтады, бірақ та шындығында олардың негізгі айтқысы келетіні, және мектепте де оқитыны, саяси билік тарихы болып табылады.

К. Поппер айтқандай, адамзаттың бірегей тарихы жоқ, тек адамдар өмірінің әр түрлі жәйттерімен байланысқан шексіз көптеген
тарих бар, және олардың арасында – саяси үкімет тарихы.

К. Попперді толғандырған басты сұрақ: тарихтың қандай да болмасын мағынасы бар ма? Ол бұл жерде «мағына» ұғымының мәнінің мәселесіне терең тоқталмайды, өйткені көптеген адамдар, тарих мағынасы» туралы немесе «өмірдің мағынасы мен мақсаты» туралы айтқанда оның не екенін өте жақсы түсінетіндіктен, оны өзінен-өзі белгілі нәрсе деп есептейді. «Мағынаның» осындай түсінігін есепке ала отырып, ол қойылған сұраққа былай жауап береді: «Тарихтың мағынасы болмайды»

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-04-16 10:53:47 UTC

Тарихтың "сыни философиясы". В.Дильтей
Геродоттан бастап тарихтың мәні мен мақсаты туралы дау туындайды, ол ғылым ба, әлде Клио музасы қамқорлығындағы өнердің ерекше түрі ме. Барлығын "шын мәнінде қалай болғанын" анықтау — бұл белгілі бір қиындықтармен байланысты міндет.
Оқиғаның психологиялық түсіндірмесін неміс философы Вильгельм Дильтей (1833-1911) герменевтика әдісі деп атады. Бұл әдіс субъектілік қатынастың орны субъектінің диалогқа, тәжірибеге және басқасын түсінуге бағытталған субъектіге қатынасы болатын жерде жұмыс істейді. Герменевтика әдісі тарихшыға субъективті-объектілік қатынас шекарасында жаратылыстану-ғылыми білім тұрғысынан мүлдем мағынасыз мәселелерді қоюға және талқылауға мүмкіндік береді. Герменевтикаға негізделген зерттеу тәжірибесінде зерттеуші зерттеу объектісінің мінез-құлық сызығын анықтайтын импульстарды, тітіркендіргіштерді "сынап көреді"; оның әрекеттеріне түсіністікпен қарауға және түсінуге тырысады. Бұл тұрғыда тарихшы ғалымға емес, өнер өкілдерінің біріне, айталық, өз оркестрімен басқа біреудің туындысын орындайтын дирижерге ұқсайды. Оның шығармашылық қызметінің еркіндігі музыкалық шығарманың партитурасымен шектеледі, ол кез-келген "бұзушылықты"болдырмайды. Оның күш-жігеріне партитураны жеткілікті түрде оқу немесе авторлық шығарманы еске түсіретін еркін импровизация ұсынысы байланысты. Табысты түсінудің кепілі-бұл тарих әлемі "техногендік" және бір адам жасаған нәрсені, егер ол басқа біреудің шығармашылық әрекетінен аман өтіп, онымен "диалогқа" кіре алса, зерттеуші ретінде әрекет ете алады, оның артында өткенді түсіну, қайта құру, сондай-ақ оны бағалау.
Вильгельм Дильтейдің философиясын "тарихи ақылға сын"деп атауға негіз жоқ. Ол Гегель тарихының дерексіз философиясымен келіспейді, оның негізі субстанцияға деген талаппен абсолютті идеяны (әлемдік ақыл) дамыту арқылы ұсынылған. Дильтей мен тарихи әлемнің позитивистік қысқаруын табиғат әлемінің деңгейіне дейін қабылдамайды. Дильтей сыны сындарлы. Оның философиясының негізгі тезисі - "тарих өмірден, ал өмір тарихтан бөлінбейді". Өмір мен тарихтың мағынасы бар. Бұл мағынаның шығу тегі адамда, бірақ жеке емес, тарихи, өйткені адам-тарихи тіршілік иесі.
Герменевтиканың арқасында гуманитарлық ғылымдардың мақсаты түсіну болды, ал жаратылыстану ғылымдары өздерінің зерттеу тәжірибесінде түсініктеме беруді жалғастыруда. Дильтей өз ойын дұрыс білдірмей түсіну нәтижелі емес екенін айтады. Ол екінші гносеологиялық тезисті тұжырымдайды. Танымдық акт шеңбердің күйін көрсетеді. "Сөйлемді түсіну үшін кілт сөздердің мағынасын түсіну керек. Біз кілт сөздерді дұрыс түсіну үшін сөйлемнің мағынасын түсінуіміз керек". Басқаша айтқанда, "бөлік-бүтін" категориялық құрылымы гуманитарлық білімнің бір саласы ретінде тарихта түсінілген нәрсені түсіну мен білдірудің қажетті алғышарты болып табылады. Дильтей мен үшінші гносеологиялық тезисті тұжырымдайды. "Тарихшы адамды екі гипостазда қарастыруы керек: субъект ретінде және объект ретінде". Объект ретінде оның жағдайы мен мінез-құлқы қарастырылады, ол белгілі бір жағдайлар мен факторларға байланысты. Субъект ретінде адамды қоршаған ортаның демиургы (жаратушысы) және оның әрекеттерін (әрекеттерін) өзі басқаратын жаратылыс ретінде қабылдау керек. Объект пен субъектінің гипостазында адамның болмысының екіұштылығы Дильтейді төртінші гносеологиялық тезисті тұжырымдауға мәжбүр етеді. "Абсолютті құндылықтардың болмауы адамның егемендігін анықтайды".
Дильтейдің тарих философиясын оның күш-жігерін оңалту белгісімен талдауды қорытындылай келе, неміс ойшылының "тарихшылдығының" ерекше маңыздылығын тағы бір рет атап өткен жөн. Дильтейдің "тарихшылдығы" тарихи оқиғалардың гегельдік дерексіз жалпылауын олардың түсінігімен алмастыру әрекетімен сипатталады. Тарих әлемдік рухтың көрінісі емес. Ол адамдардың жаратылуы, олардың адами ниеттерін, мотивтерін, тілектерін, қажеттіліктерін (мүдделерін) білдіру. Сондықтан оның міндеті в. Дильтей адам іс-әрекетінің мүмкіндіктерін, жағдайлары мен негіздерін сыни талдаудан көрді, тарихи оқиғалардың ерекшеліктерін табиғат пен қоғам арасындағы айырмашылық объективі арқылы ашты, мұнда адам іс-әрекетінің орындылығы құндылық белгілерімен анықталады. Сондықтан Тарихи ақылдың доминанты-бұл білім мен түсіндіру емес, тәжірибе мен түсіну. Дильтей арқылы таным субъектісі-тамырларында "Кант ақыл-ойының сұйылтылған сұйықтығы" емес, қалайтын, сезінетін, бейнелейтін тіршілік иесінің қаны бар адам. Біз адам жасаған нәрсені ғана біле аламыз. Табиғат Құдай жаратқандықтан, ол туралы толық білімге ие бола алады. Адамзат тарихы адамдардың іс-әрекетінің өнімі болғандықтан, адам (тарихшы, зерттеуші) осы тарих туралы толық білім ала алады.
Өкінішке орай, герменевтика әдіс ретінде зерттеу тәжірибесінің абсолютті құралы емес. Тіпті ең күшті ақыл әрқашан өзінің мінез-құлқының себептерін түсіне алмайды. Осы мотивтердің зерттеу тәжірибесіне келетін болсақ, оның нәтижелері салыстырмалы сенімділік сипатында болады. Бір немесе басқа қайраткердің революциялық қызметінің себептері туралы дауласуға болады. Бұл амбиция, әділеттілікке ұмтылу, теорияны іс жүзінде сынауға немесе біреуден кек алуға деген ұмтылыс болуы мүмкін. Мүмкін, бұл екеуі де, анықталмаған үшінші. Герменевтиканың көмегімен Дильтейде сіз шындық туралы нұсқаны ала аласыз, бірақ әлі де шындықтың кепілі емес.

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-04-16 11:12:47 UTC

"Тарих философиясы" Тойнби бойынша

Арнольд Тойнбидің (1889-1975) жұмысы екі дүниежүзілік соғыстың аясында дамыды. Бірақ бұл қайғылы оқиғалар о. Шпенглер болжағандай Еуропаны күннің батуына әкелмеді. Сонымен қатар, ХХ ғасыр "статикалық" Шығысқа қарағанда "динамизмді" қамтамасыз ететін еуроцентризм: индивидуализм және демократия принциптері негізінде жаһандық қоғамдастықтың қалыптасуы, жаһандану тенденциялары туралы мәлімдеді.

Арнольд Тойнби өзінің тұжырымдамасында эмпирикалық талдау мүмкіндіктерін қолдана отырып, өркениеттің циклдік даму жолын қарастырады, оның қалыптасуы мен дамуының барлық кезеңдерін зерттейді.
А. Тойнбидің тарихын түсіну тұжырымдамасы-бұл тарих көптеген тәуелсіз, еркін байланысқан өркениеттерден тұрады деген идеяға негізделген мәдени циклдар теориясының нұсқаларының бірі, олардың әрқайсысы туғаннан өлімге дейін өз жолымен жүреді.
Тойнбидің айтуы бойынша, тарих Құдайдың ісі. Ол тарихты адам мен адамзат өмірі арқылы жүзеге асырады. Тарих әлемдік Заңның — Құдайдың логосы мен адамзаттың өзара әрекеттесуіне негізделген. Соңғысының қызметі табиғи немесе басқа шақыру түрінде көрсетілген Құдайдың сұрағына жауап беруден басқа ештеңе емес. Тарихты түсіне отырып, адамзат өзіне— Құдайдың заңы мен жоғарғы тағдырын түсінеді. Бетінде тарих алуан түрлі, бірақ оның тереңдігінде ол біртұтас және бір бағытты, өйткені ол өзін-өзі жүзеге асыру және адамның өзін-өзі көрсетуі арқылы Құдайды түсінуге бағытталған. Бұл біртұтас жолдың белгілі бір саяси күштердің батыс қоғамының құндылықтары негізінде біртұтас адамзатты құруға деген ұмтылысына ешқандай қатысы жоқ.
А. Тойнби өз тұжырымдамасында өркениеттердің өмірлік циклінің кезеңдерін қарастырады. Ол әрбір өркениет өзінің өмір жолында пайда болу, өсу, сыну және ыдырау кезеңдерінен өтеді деп санайды. Алғашқы екі кезең "өмірлік импульс" энергиясымен, соңғы екеуі "өмірлік күштердің"сарқылуымен байланысты. Өркениеттің дамуы "шақыру және жауап беру" заңымен анықталады. Адами және табиғи факторларды қамтитын тарихи жағдай қоғамға күтпеген проблема туғызады, оған қарсы шығады. Қоғамның одан әрі дамуы оның осы сынаққа барабар жауап беру қабілетіне байланысты. Барлық қиындықтар тіршілік ету ортасы мен әлеуметтік шындық мәселелеріне бөлінеді.
Тарихи қиындықтардың бес түрі бар:
* қатал климат;
* жаңа жерлер;
* Сыртқы адам факторының күтпеген кеңеюі;
* тұрақты сыртқы қысым және табиғи дамудың бұзылуы.
Осы жағдайлардың барлығында "қиындық неғұрлым күшті болса, соғұрлым ынталандыру" формуласына сәйкес келетін әлеуметтік заң әрекет етеді. Алайда, егер қиындық шектен тыс болса, бұл тиімді ынталандыру болмауы мүмкін.
Өркениеттердің өсуі, ең алдымен, шығармашылық тұлғалардың ісі. "Шығармашылық тұлғалар, деп атап өтті А. Тойнби, кез-келген жағдайда қоғамда азшылықты құрайды, бірақ бұл әлеуметтік жүйеге жаңа өмір әкелетін азшылық. Әрбір өсіп келе жатқан өркениетте, тіпті қарқынды өсу кезеңінде де, халықтың үлкен массасы ешқашан тоқырау күйінен шықпайды".
Өркениеттің бірінші кезеңі - ұрпақ күйі-генезис. Өркениет қарабайыр қоғамның мутациясынан немесе "ана" өркениетінің қирандыларынан туындауы мүмкін. Генезис кезеңінен кейін өркениет эмбрионнан толыққанды әлеуметтік құрылымға айналатын өсу кезеңі жүреді. Өркениет өсіп келе жатқанда, әдетте (бірақ міндетті емес!) ыдырау кезеңімен ауыстырылады. Ыдырағаннан кейін өркениет жер бетінен жоғалады (Египет өркениеті, Инка өркениеті) немесе жаңа өркениеттерге өмір береді (экуменикалық шіркеу арқылы батыс және православие христиандығын тудырған Эллиндік өркениет).
Өсу нәтижесінде әр өркениет өзінің ерекше даму жолынан өтеді. Сонымен қатар, әр өркениеттің алған тәжірибесі ерекше. Бұл Тойнби өркениеттердің айырмашылығын түсіндіреді. Бұл өркениет неғұрлым дамыған болса, оның өмір жолы соғұрлым ерекше болады және ол басқа өркениеттерге ұқсамайды. Өркениеттер өскен сайын олардың саралануы пайда болады, бұл адамдардың дүниетанымына, мәдениетіне, өнеріне әсер етеді.

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-04-16 11:29:23 UTC

Қазақ хандығының пайда болуы Қазақстан жерінде 14-15 ғғ. болған әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси процестерден туған заңды құбылыс. Өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының артуы, феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылуы, осы негізде Әбілхайыр хандығы мен Моғолстан арасындағы тартыстың өршуі, әлеуметтік қайшылықтардың үдеуі 15 ғ. 2 жартысында бұл мемлекеттердің құлдырап ыдырауына апарып соқтырды.
Қазақ хандығының тұңғыш ханы - Керей, соңғы ханы - Кенесары Қасымұлы. Хандықты басқару ісінде Қасым, Хақназар, Тәуекел, Есім, Тәуке, Абылай сынды білікті, білекті хандар болған. Қазақ хандығы Қасым ханның қасқа жолы, Есім ханның ескі жолы, Жеті Жарғы заңдарына жүгінген.
Қазақ хандығы мықты мемлекет болып қалыптасу үшін біраз қиындықтардан өтті. Тарих беттеріне көз жүгіртсек Қазақ хандығының қалыптасуы өте қиын және ұзақ болған.
Бұл видеодан қазақ хандары мен батырларының тарихта қалған мотивациялық сөздерін көре аламыз.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-04-16 15:37:36 UTC

Мұхаммед Хайдар Дулати

Мұхаммед Хайдар Дулати дүниетанымдық көзқарастарын, тарих философиясының көрнекті өкілі ретіндегі оның ұлттық философиялық жүйедегі алатын орны жоғары. Дулати тек мемлекет қайраткері ғана емес, ортаазиялық фарси тілінде жазылған
«Тарих-и Рашиди», түркі тілінде жазылған «Жахан-наме» сияқты өз шығармаларын кейінгі ұрпаққа мұра етіп қалдырған өз заманының белгілі тарихшысы, өзіндік философиялық көзқарастары бар ойшыл�ғұламасы да болды. Оның үстіне Мырза Мұхаммед Хайдар Дулати қазақ халқының этногенетикалық тұрғыда жаңғырып құралып, саяси дербес Қазақ хандығы мемлекетінің қалыптасқан кезінде өмір сүрді. Сондықтан да оның «Тарих-и Рашиди» еңбегі ортағасырлардағы қазақ халқының тарихынан дұрыс мәлімет беретін мәлімет көзі. Дулатидің философ ретіндегі дүниетанымдық көзқарастары да осы шығармаларды талдау барысында анағұрлым айқын аңғарылады. Мұхаммед Хайдар Дулати өмір сүрген заманның объективті құбылыстарын әр қырынан пайымдап, сол қоғамның әлеуметтік-саяси, рухани-мәдени жетістіктері мен кемшіліктерін ой таразысына салып, сайып келгенде, оның философиялық ойлау жүйесіне, оның ішінде тарих философиясына өзінің өлшеусіз үлесін қосты.
Ойшыл ретіндегі Мұхаммед Хайдар Дулатидің дүниетанымдық көзқарасы туралы сөз қозғағанда, оған әсерін тигізген негізгі екі рухани арнаны айтуға болады. Оның біріншісі ортағасырлық түркі-көшпенділердің дәстүрлі дүниетанымы болса, екіншісі – қазақ халқының рухани дамуына өркениеттік ықпалын тигізген ханифиттік бағыттағы ислам діні мен сопылық бағдар.
Мұхаммед Хайдар Дулатидің дүниетанымында адам
мәселесі мен адам өмірінің мәні мәселесі, оның экзистенциалдық, әлеуметтік-этикалық қыры, адам мен құдай арасындағы қатынастар басты мәселе екендігі байқалады. Оның шығармашылығында түркі дүниетанымындағы құт-бақыт, қанағатшылдық, киелілік пен кесірлік, адамшылдық және т.б. түсініктер имандылықпен, парасаттылықпен, сүйіспеншілікпен байланыстырылып, адамның рухани болмысы философиялық-теологиялық тұрғыдан пайымдалады.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-04-16 15:37:44 UTC

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-04-16 16:05:21 UTC

Гегель философиясы
Ұлы неміс философы Гегель тарихи даму процесінің диалектикасын зерттеуде, сонымен қатар бірнеше ұлы тарихи тұлғалардың жұмыстарын зерттеуде тарих философиясына көптеген ақпараттар алып келді. Ол тарихты 3 түрге бөліп қарастырды: алғашқы тарихи кезең, рефлективті тарихи кезең, философиялық тарих. Алғашқы тарихи кезеңнің келбеті ретінде Геродот пен Фукидидты есептейді. Фукидид тек тарихты ғана суреттеп айтпайды, ол Пелопоннестік соғыс туралы, оның болу себебін анықтайды.Рефлективті тарихи кезеңді әр түрлі түрге бөліп сипаттайды. Біріншісі- барлығына ортақ тарих. Онда бір елдің, мемлекеттің немесе халықтың жағдайын, тарихын алып қарастырады. Екіншісі- прагматикалық тарих. Бұл туралы айтатын болсақ, Гегель өз сөзінде: “Бірақ тәжірибе мен тарих халықтар мен үкіметтер ешқашан тарихтан ештеңе үйренбегенін және одан үйренуге болатын ілімдерге сәйкес әрекет етпегенін үйретеді. Әр дәуірде мұндай жағдайлар болады, әр дәуір соншалықты жеке мемлекет болып табылады, сондықтан осы дәуірде тек осы күйден туындайтын шешімдер қабылдау қажет және мүмкін» деген. Үшіншісі- сыни тұрғыдағы тарих. Бұл жерде тарихи еңбектерге шолу жасалынып, оларға талдау болады, әрі оларды толық зерттеп, дұрыстығын қайтадан анықтап көрсетеді.Гегель тезисті алға тартты:"Ақылға қонымды нәрсе-шын; және шын мәнінде-ақылға қонымды".
Гегельдің пікірінше, тарих философиясы тарихты өзінің бар күйінде қарастыруы керек, фактілер мен оқиғаларды зерттеп, априорлық фантастикаға жол бермеуі керек. Шынайы білім алу үшін ақыл үнемі ойланып, ұйықтамауы керек.Осылайша, Гегель дүниежүзілік тарихтың басты қағидасы ретінде ақыл-ойды жариялайды.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-04-16 16:06:22 UTC

К. Ясперс (1883-1969) пен А. Тойнби (1889-1975)

Философияның жеке бағыты ретінде тарих философиясы ХХ ғасырда толығымен қалыптасты. Оған себеп болған ХХ ғасырдың тарихи өзгерістер мен дағдарыстар деп айтуға болады. ХХ ғасырдың ең маңызды ілімідердің авторлары К. Ясперс (1883-1969) пен А. Тойнби (1889-1975). Ясперс ұсынған тарихи концепцияның негізгі ұғымы “осевой время” деп аталады. Осевое время деп Ясперс тарихтың белгілі кезеңді атаған. Бұл кезең біздің дәуірімізден бұрын жетінші ғасырда басталып Христос дәүірінде аяқталады. Оның белгісі ретінде барлық рухани, діні, ғылыми, философиялық ілімдірдің пайда болуын келтіреді. Мәдениеттің белгілі ошақтары Көне Үнді, Қытай және Грек елдері саналады. Ясперс үшін тарихтың өзі тұлғалардың шығармашылық қабылетінің нәтижесі. Тарихи тұлғалар алға ұмтылып, соңынын көпшілікті ерте жүреді. Тарихи тұлғалардың қатарына Ясперстің ойынша Христосты, Будданы, Конфуцийді, Пифагорды қосуға болады. Сондықтан тарихи процессті Ясперс адамның рухани өмірімен теңістірген. Ұқсас пікірді А. Тойнбидің ілімінде көруге болады. Табиғи өзгерістерге қарағанда тарихи өзгерістердің негізінде рухани процестер жатыр. Жекпе-жекке шақырғандай, әлемнің өзі адамдардың алдына мақсат қояды. Әрбір өркениет сол мақсатты орындауға талпынады. Бұл талпынысқа ілікпеген халықтар тарихтың тасасында қалыпқояды. Жалпы ХХ ғасырдың тарих философиясының қойған негізгі мәселесі тарихтың және тіршіліктің коммуникативтік мәні

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-04-16 16:07:03 UTC

А.М. Новиков. Постиндустриалды қоғам - білімді адамдар қоғамы

Болашақ өте жылдам қарқынмен жақындап келеді. Бұл саясат пен экономикадағы, мәдениет пен әлеуметтік саладағы өзгерістерде, жеке және әлеуметтік қатынастардағы өзгерістерде, өмір салты мен оның стандарттарының идеалды үлгілерінің өзгеруінде. Болашақ өткен дәуірлерге қарағанда әлдеқайда жылдам келеді. Мұның себебі – адамзаттың өз дамуының мүлде жаңа, постиндустриалдық деп аталатын дәуіріне жылдам өтуі болып табылады.

Біз болашақпен бетпе-бет келуге дайындалуымыз керек, соның ішінде, ең алдымен, білім беру жүйесін осы болашаққа дайындау керек деген пікір айтады. Өйткені жаңа постиндустриалды қоғамда басты рөлді білім алады.

1959 жылы постиндустриалды қоғам ұғымы алғаш рет кеңінен қолданылды. Бұл қоғамның даму әлеуеті барған сайын артып келе жатқан ақпарат пен білімнің ауқымымен анықталады. Бұл өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының рөлі төмендейді дегенді білдірмейді. Тек автоматтандыру, жоғары технологияларды енгізу арқылы индустрия қоғамдық еңбектің аз бөлігін талап етеді, ал жұмыспен қамтылған халықтың едәуір бөлігі ақпарат пен қызмет көрсету салаларына енеді.

Адамзаттың даму тарихында үш негізгі дәуірді байқауға болады:

1. Индустрияға дейінгі – аграрлық қоғам (ұзақтығы 10 мың жылға жуық – адамзат аңшылық, балық аулау, т.б. арқылы азық-түлік алудан егіншілік пен мал шаруашылығына көшкеннен бері).

2. Индустриалды қоғам – ұзақтығы 300 жылға жуық – 17 ғасырдан 20 ғасырдың екінші жартысына дейін.

3. Постиндустриалды қоғам. ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап. Болашақ ұзақтығы белгісіз, бірақ көптеген сарапшылар постиндустриалды дәуір тудырған көптеген елеулі қайшылықтарға байланысты оны бірнеше онжылдықтар ішінде болжайды.

Адамзат дамуының бұл жаңа дәуірі білім мен ақпараттың атқаратын рөліне байланысты кейде «ақпараттық қоғам», «білімдік қоғам», сондай-ақ «қызметтік қоғам» деп те аталады, өйткені бұл жаңа қоғамда жұмыс істейтін халықтың ұлғайып келе жатқан бөлігі қызмет көрсету саласында жұмыс істеуге көшуде.

Постиндустриалды дәуірге өтудің себептері қандай?

1. Адамзат тарихында қай патша, қай империя билегеніне қарамастан, елде республика, монархия, тоталитарлық режим, т.б. болғанына қарамастан, адамдардың басым көпшілігі күнкөрістерін әрең көріп отырды. Қоғамның барлық дерлік ресурстары бір ғана мәселені шешуге – аштықты қанағаттандыруға бағытталды.

Әрине, ежелгі қоғамдарда адами құндылықтар мен мәдениеттің жетістіктері болды, олардың көпшілігі ХХ ғасырға тән. Өнеркәсіптік технологиялардың пайда болуымен жағдай түбегейлі жақсара бастады.

Осыдан кейін, соңғы онжылдықтарда әлемді түбегейлі өзгерткен оқиғалар тізбегі болды. 70-ші жылдардағы энергетикалық дағдарыс. Технологиялық революция. Электрондық байланыс революциясы. Социалистік жүйенің күйреуі. Әлемдік экономиканың интеграциясы. Үлкен экологиялық апаттар. КСРО-ның ыдырауы. Осы оқиғалардың барлығы біздің күтпеген жерден мүлде жаңа дәуірге тап болғанымызды көрсетеді. Адамзаттың осы жаңа постиндустриалдық дәуірге өтуінің нақты мерзімін белгілеу қиын. Ең бастысы, әлем түбегейлі өзгерістерге ұшырады.

2. Адамгершілік идеологиясы да түбегейлі өзгерді. Өйткені, ХVІІІ ғасырдан бастап, Ағартушылық дәуірінен бері екі жүз жыл бойы бүкіл дүние жүзіндегі басты идея, саясаттың үстем күші және негізгі қозғаушы күші – адамзатты әділетті қоғамдық тәртіп арқылы құтқаруға деген сенім болды. Ол әртүрлі формаларды алып, әртүрлі саяси ағымдарды – социализмді, коммунизмді, фашизмді тудырды. Негізгі айырмашылықтарға қарамастан, осы және басқа да көптеген қозғалыстардың барлығында ортақ нәрсе болды, бұл оның кемелділігі жеке тұлғаны жетілдіруге әкелетін қоғамды құруға деген сенім, әлеуметтік әрекеттер идеалды қоғамды құра алады, әлеуметтік құрылым түбегейлі өзгертілген Адам, оны «жаңа Адамға» айналдырады - «Адам-социалист», «Адам-Нацист», «Адам-коммунист».

3. Соңғы онжылдықтарда қоғам дамуындағы ғылымның рөлін жылдам қайта бағалау болды. Ғылымның рөлі төмендеген жоқ. Тіпті керісінше. Бірақ ғылым басқа функцияларға ауысты.

Бірақ ХХ ғасырдың екінші жартысында ғылымның дамуындағы түбегейлі қайшылықтар анықталды:

- қазіргі қоғам жоғары сараланып қана қоймай, шын мәнінде көпмәдениетті болды. Егер бұрын барлық мәдениеттер еуропалық ғылыми дәстүрдің біртұтас «кілтінде» сипатталса, бүгінде әрбір мәдениет тарихта өзін-өзі сипаттаудың және өзін-өзі анықтаудың өзіндік формасын талап етеді. - бірақ бұл тіпті мәселе емес. Ең бастысы, соңғы онжылдықтарда ғылымның рөлі (кең мағынада) қоғамдық практикаға қатысты айтарлықтай өзгерді (кең мағынада да түсініледі). Ғылымның салтанаты аяқталды. 18 ғасырдан соңғы 20 ғасырдың ортасына дейін ғылымдағы жаңалықтар ашылған жаңалықтардан кейін, ал тәжірибе ғылымның соңынан еріп, бұл жаңалықтарды «теріп» алып, қоғамдық өндіріске материалдық және рухани түрде енгізді. Ғалымдардың басты назары техниканың дамуына аударылды. Осылайша, ғылым тәжірибенің тікелей қызметіне көбірек ауысты. Егер бұрын теориялар мен заңдар қолданыста болса, қазір ғылымның осы жалпылау деңгейіне жету ықтималдығы азайып барады, өз назарын мәселелердің мүмкін шешімдерінің екіұштылығымен сипатталатын модельдерге шоғырландырады. Сонымен қатар, абстрактілі теориядан гөрі жұмыс моделінің пайдалырақ екені анық.

Адамзаттың өмір сүрудің жаңа дәуіріне көшуі әлемнің оңай болғанын білдірмейді. Жаңа өткір проблемалар пайда болды.

1. Аштық мәселесі шешілген кезде азық-түлік, тауарлар, қызметтер көп болды және осыған байланысты бүкіл дүниежүзілік экономикада қатал бәсекелестік дами бастады. Сондықтан аз уақыттың ішінде әлемде орасан зор деформациялар – саяси, экономикалық, әлеуметтік, мәдени және т.б. Және басқа нәрселермен қатар, бұл жаңа дәуірдің бір белгісі тұрақсыздық, саяси, экономикалық, әлеуметтік, құқықтық, технологиялық және басқа да жағдайлардың динамизмі болды. Әлемдегі барлық нәрсе үздіксіз және жылдам өзгере бастады. Осылайша, тұрақсыздық уақыт атрибуты болады.

Экономикада динамизм жаңа фирмалардың, кәсіпорындардың, салалардың, технологиялардың тез құрылуынан және олардың бірдей тез өлуінен көрінеді. Осы тұрақсыздықтың салдарынан адамдардың өмір сүру және еңбек жағдайларының тез өзгеруі, жұмысты жоғалту қорқынышы, болашаққа деген сенімсіздік, стресстік жағдайлардың жоғарылауы туындайды. Осыдан бүкіл әлемде суицидтің, психикалық аурулардың, алкоголизм мен нашақорлықтың және т.б. проблемалардың көбеюіне алып келді.

2. Әлемнің көптеген елдерінде, бұрынғы социалистік елдерде және бұрын "үшінші әлем елдері" деп аталатындарда ғана емес, дамыған капиталистік елдерде де қуатты ұлттық қозғалыстар дамып келеді: Бельгия, Ұлыбритания, Испания, Канада және т.б. адамдардың әл-ауқатының өсуімен ұлттық айырмашылықтар теңестірілуі керек сияқты болды.

3. Халықаралық терроризм, қауіпті діни ағымдар дамуда.

4. Жаһандану процестері қарқынды дамуда. Жаһандану – әлемдік экономикалық, саяси және мәдени интеграция процесі, оның негізгі сипаттамалары капитализмнің дүние жүзінде таралуы, дүниежүзілік еңбек бөлінісі, ақшалай, адам және өндірістік ресурстардың бүкіл планетадағы миграциясы, сондай-ақ стандарттау болып табылады. экономикалық және технологиялық процестер мен әртүрлі елдер мәдениеттерінің жақындасуы. Жаһандану соңғы онжылдықтарда авиацияның, ақпараттық және телекоммуникациялық технологиялардың дамуына байланысты, ең алдымен Интернеттің арқасында басталды.

5. Мұндай таңқаларлық құбылыс "агрессивті азшылық" құбылысы ретінде пайда болды, онда салыстырмалы түрде аз, бірақ біртұтас популяциялар өздерінің агрессивті және дәйекті мінез-құлқымен басқалардың пассивті позициясымен бүкіл қоғамға өз еріктерін жүктейді. Бұл, мысалы, АҚШ-тағы феминистік қозғалыс, "жасылдар", "жануарларды қорғау қоғамдары", "дәстүрлі емес жыныстық бағдарланған" адамдар, темекі шегуге қарсы немесе сыра сатуға қарсы ұйымдастырылған компаниялар (олардың артында үлкен қаржылық мүдделер бар) және т. б.

lauramukhanbediyeva — 2023-04-17 05:18:41 UTC

С.Нұрмұратов. Рухани немесе адамданған әлем

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-04-17 06:40:43 UTC

Гегель "Дін философиясы"

Гегель Құдайды христиандық идеясын түсіндіреді.Құдай абсолютті идея,әлемдік идея,әлемдік ақыл,әлемдік рух, ұғым мен шындықтың бірлігі ретінде қарастырылады. Болмыс пен ойлаудың жеке басына сүйене отырып, Құдай абсолютті шындықты білдіреді, одан бәрі шығады және бәрі оған оралады, оған бәрі тәуелді және одан тыс ешнәрсе шынайы тәуелсіздікке ие емес. Гегель дінді философиядан жоғары қойды.Оның ойынша философия мен діннің мақсаттары бір біріне жақын,мазмұны да ортақ қажеттілітері бар дейді. Дін философия пәні сияқты обьективлігінде мәңгілік ақиқат.Философия дүниелік даналық емес, дүниеден тыс білім, сыртқы массаны, эмпирикалық болмысты және өмірді тану емес, ненің мәңгілік екенін, Құдайдың не екенін және оның табиғатымен не байланысты екенін білу. Сондықтан дінді түсіндіру арқылы философия өзін түсіндіреді, ал түсіндіру арқылы дінді түсіндіреді. Шынында да, философияның өзі Құдайға, дінге қызмет етеді, өйткені ол өзіндегі субъективті болжамдар мен пікірлерді бірдей жоққа шығарудан басқа ештеңе емес.Олардың ортақшылығы екеуі дін,бірақ құдайды түсінуі ғана басқаша.Дін мен Философияның кейде сәйкес келмеуіде осында жатыр.
Философия өзін діннен жоғары қояды деп айыптады, бұл шын мәнінде дұрыс емес, өйткені ол тек осы және басқа мазмұнға ие емес, бірақ оны ойлау түрінде білдіреді? Тек формалық сенімдерден жоғары, олардың мазмұны бірдей».

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-04-17 06:40:51 UTC

Кьеркегордің Дін Философиясы
ХIХ ғасырдағы буржуазиялық өркениеттегі күрделіліктер, қатігездіктер, жеке адам мен әлеуметтік болмыстың бір-біріне қарсы қойылуы, индустриалды қоғамдағы адам болмысының бейшынайылығы - адамзат ақыл-ойының рационалдылығына, адамгершілік құндылықтарына сенімсіздік тудырды. Соған жауап ретінде түрлі философиялық теориялар пайда болып жатты. «Қанша аз ойласам, сонша көп тіршілік етемін» деп жар салған даниялық философ Кьеркегор қазақ данышпаны Абайдың көрегенділікпен ескертетін «Қайрат пен ақыл жол табар, Қашқанға да қуғанға. Әділет, шапқат кімде бар, Сол жарасар туғанға». Бастапқы екеу соңғысыз, біте қалса адамға (Абайда: «қазаққа»), Алдың – жалын, артың – мұз, Барар едің қай жаққа?- жолдарының іс жүзіндегі көрінісі. Қайрат пен ақылға сүйеніп ғылым мен техникада үздік сатыға, тұрмыста - болып көрмеген молшылыққа қол жеткізгенмен «әділет-шапқатты» ұмытқан Батыс рухани тұрғыда өз-өзінен жаттанып, құндылықтық дағдарысқа, өмір мәні мәселесінде рухани аштыққа, «экзистенциалдық вакуумға» (В.Франкл) ұшыраудың дәлелі.
Кьеркегард құдайға барар жолда адам болмыстың үш кезеңінен өтеді деп санайды: эстетикалық, адам тек жеке сәттердің тәжірибесімен өмір сүрген кезде; этикалық, ол өткенге деген жауапкершілікке сүйене отырып, болашаққа қамқорлық жасағанда; және мәңгілік сезіммен өмір сүрген кезде діни.
Адам тіршілігінің 3 кезеңі туралы ілім - Кьеркегор мұрасындағы маңызды идея болып табылады. Адам тіршілігі, Кьеркегор ілімі бойынша, бір-бірінен өзгешеленетін 3сферада іске асады: эстетикалық, этикалық, діни. Осы кезеңдерге сәйкес Кьеркегор адамдарды 4 түрге бөледі: (обыватель) пенде (Spidsborgeren), эстет (Æstetikeren), этик (Estetikeren), діндар адам (Den religiøse). Қарапайым пенде өз айналасындағылар сияқты өмір сүреді: жұмыс істейді, отбасы құрады, жақсы киініп, жақсы жүруге ұмтылады. Ол тобырлық инстинктіні басшылыққа алады. Өмір ағынына бойсұнып, өз тіршілігін өзгертуге болатындығын ойламайды. Өйткені ол таңдауға ерікті екенін білмейді, сезінбейді.
Тіршіліктің бір сферасынан екіншісіне жайлап қана өту мүмкін емес. Олардың арасы шыңыраумен бөлінген. Эстетикалық тіршілік – бұл бар нәрседен пассивті ләззат алу. Эстетикалық кезеңде адам өмірін сыртқы жағдайлар анықтайды. Адам «ағын жетегімен жүзіп», тек раһатқа ұмтылады. Эстет өзінің таңдауға құқы, еркі бар екенін, басқаларға қосылмауға, ермеуге болатындығын біледі. Раһат-ләззәтқа толы өмір жолын таңдайды. Оған дәмді тағам, жақсы шарап, көрікті әйелдер ұнайды. Жауапкершілік пен парыз, ненің дұрыс ненің бұрыстығы туралы әсте ойламайды. Өмірден ләззат алып, «бір күндік» тіршілік кешеді. Қызықты нәрсе болмаса іші пысады. Уақыт өте келе - өз өмірінің мәнсіз, бос екенін сезінеді. Мұндай уайымдар түңілу сезіміне ұласып, адам әрекетін ақыл-парасат, борыш басқаратын этикалық сатыға итермелейді.

Этикалық кезеңде адам ерікті таңдау жасап, саналы өмір сүреді. Ондай адамның басшылыққа алатыны – борыш. Өз борышын атқару, ізгі құндылықтар жолында аянбай өмір сүру, қоғам игілігі үшін өзін құрбан ету – жоғарғы принципке айналады. Этикке өз өмірі бос сияқты көрінбейді. Ол жақсы мен жаманды, ізгілік пен зұлымдықты аңдайды. Әйелмен тұрмыс құру, аялау және оған адал болу қажет деп санайды. Тек жақсы істер атқарып, жамандықтан аулақ болғысы келеді.

Этикалық сатыда эстетикалық сезім біржолата жоғалмайды. Адам этикалық пен эстетикалықтың арасында ауытқумен болады. Толық, шынайы қанағаттануға қолы жетпейді. Абстрактылы, жалпымәнді принциптерге бағына отырып өзін-өзі жоғалтқанын сезінеді. Кенеттен, «баршаға ортақ заң» алдындағы ішкі қорқыныш пайда болады. Нәтижесінде адам екі өмірсалттың (эстетикалық пен этикалықтың) да аясының тарлығын, шектеулілігін айқын сезініп, күйінеді. Діни сфераға бет бұруға импульс туады. Мұндай түңіліс дискретті түрде адамды рухани сатыға жетелейді.

Діни кезеңде адам өз қалауын толық та терең сезінеді. Оған сезім мен ақылдың билігіне көнбейтін жүрек сенімі жетекшілік етеді. Құдайдың ғана мінсіз, ал адамның жетілмегендігіне көзі жетеді. Өзінің күнәһарлылығын, сондықтан Құдайды қажетсінетіндігін ұғынады. Осы сәттен бастап сыртқы дүние мәнсізденіп, оның өмір жолына кедергі бола алмайды. Өмірінің соңына дейін діндар адам (Иисус Христос сияқты) барлық азап пен сыртқы жағдайларды жеңіп, өз тағдырын қайыспай жалғастырады. Бұл сферада адам тіршілігі болуы мүмкін биіктерге қол жеткізеді. Мұнда ол Құдай алдында – күнәһар ретінде – жалғыз тұрады. Күнә алдындағы қорқыныш жанды кеміргенмен ол өзінің сенімі мен құдіретті маһаббатының арқасында құтқарылады. Бірақ мұндай сенім үшін ешқандай жалпымәнді өлшемдер және рационалды негіздер жоқ. Нағыз сенім – таза субьективтілік, импульсивтілік және парадокс.
Осы тұрғыдан алғанда адам экзистенциясы Кьеркегор ілімі бойынша, басқа адамдармен коммуникацияға енуге қабілетсіз. Экзистенцияның индивидуалды құрылымының сыртқы қабығы монаданың тұйықтығы сияқты, жердегі барлық байланыстар мен қатынастар үшін жабық. Адамның өз құшағын ашуы (жалғыз шешуші құбылыс болып табылатын) – оның Құдаймен кездесуінің интенсивтілігін босаңсытып, кедергіге айналған болар еді. Индивидуумның тұйық панцирі Құдай бағытында ғана ашылады. Өмірмәнді кездесу – Құдаймен ғана іске асады. Адам Құдай алдында жападан жалғыз. Оған бет бұру, Онымен коммуникацияға ену – адамның бірден-бір мақсаты. Бірақ бұл мақсатқа біртіндеп, жоғары көтеріле отырып жету мүмкін емес. «Тіпті өзгеге» - тек радикалды секіріс арқылы. Бұл жерде коммуникация туралы «тоқтаусыз тереңдеп отыратын ортақтық», «қауымдастық» мағынасында айту мүмкін емес.

Максутова Жазира

zhaziramaxutova — 2023-04-17 06:41:13 UTC

"Мәңгілік ел" идеологиясы
Кез-келген мемлекеттің болашақ дамуына айқын бағдар нұсқайтын, өткенімен қатар бүгінгі жаһандану жағдайында ұлтты ұйыстырып, халықты біріктіретін, қоғам дамуында шешуші рөлге ие қозғаушы күшіне айнала алатын ұлттық идеяны қажет ететіндігі сөзсіз. Себебі, ұлттық идея қауымдастықтың өзін-өзі ұлт деп тануына сеп болып, сол ұлттың ұстанымдары, құндылықтары мен көзқарастарын жалпы әлемге паш ету тәсілі іспетті болмақ.

Тарихқа назар салсақ,халықтың интеллектуалдық күш-қуаты мен ұлттық ресурсын біріктіріп, ортақ мақсатқа бастайтын осы жалпыұлттық идея арқылы қысылтаяң кезеңде мемлекеттің дамыған жағдайлары көп кездеседі. Мәселен, Екінші дүниежүзілік соғыстан күйрей жеңілген Жапонияның қазіргі таңдағы экономикасының қарыштап дамуына Исибаси үкіметінің «Игілікті мемлекет», Икэда үкіметінің «ұлттық табысты екі еселеу» ұрандарына негізделген күшті ұлттық идеологиялық тұғырнамасы әсер еткен болса,бүкіл әлемдік қауымдастық қолдаған Нельсон Манделаның ақ немесе қара нәсілге бөлмеуге үндеген апартеидсіз ел саясаты Оңтүстік Африка Республикасының ұлттық идеясына айналып, мемлекеттің өрлеуіне себеп болды.

Көпэтносты Қазақстанның да мемлекет болып нығаюы, зайырлы қоғам ретінде жетілуі мен біртұтас ұлт болып кемелденуі жолында біршама айтарлықтай қадамдар жасалғандығы айқын. Дегенмен, уақыт талабына сайділі мен дініне берік, алдына биік мақсаттар қоя білетін, ертеңіне сеніммен қарайтын, жастары алғыр, рухы биік, жақсылыққа жаны құштар халық ретінде өзіндік ұлттық идеямызды анықтау қажеттілігі туындады. Осы орайда, Қазақстан РеспубликасыныңПрезиденті Н.Назарбаевхалықтың әл-ауқатын жақсартып, бірлігін арттыратын, елді дамудың жаңа сатысына жетелейтін жаңа қадам ретіндегі«Мәңгілік Ел» ұлттық идеясын «Қазақстан жолы - 2050: бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» атты жолдауының негізі ретінде ұсынған болатын. Әрбір азаматқа арналған арнайы жолдау барлық қазақстандықтар қолдайтын ортақ, әлеуметтік, этностық, діни бірегейлікті қамтамасыз ететін басты ұстанымға айналып отыр. Жолдауда атап көрсетілген негізгі құндылық – ұлттық идеологиямыздың «Мәңгілік Ел» ретінде айшықталуында.

«Басты мақсат – Қазақстанның ең дамыған 30 мемлекеттің қатарына қосылуы. Ол – «Мәңгілік Қазақстан» жобасы, ел тарихындағы біз аяқ басатын жаңа дәуірдің кемел келбеті»- деп жария еткен Президент,тарихи мәнге ие құжатты – «Бес институционалды реформаны жүзеге асыруға бағытталған нақты жүз қадам» атты бағдарламаны идеологиялық негізіретінде ала отырып,конфессияаралық-этносаралық келісімді, азаматтылық пен жаңа ХХІ ғасыр патриотизмінің ерекшеліктерін түсіндіру идеясы арқылы бүкіл қазақстандықтарды ұлтына, нәсіліне, діни сеніміне қарамастан бір топқа топтастыратын мемлекет ұстанымдарынбелгілеп берген болатын.н

Аталмыш жалпыұлттық идеяның өзегі ретінде жеті тұғыр – жеті құндылық көрініс тапқан. Тәуелсіздік және Астана, Жалпыұлттық бірлік, Бейбітшілік пен келісім, Зайырлы мемлекет және жоғары руханият, Инновация негізіндегі тұрақты экономикалық өсім, тарихтың, мәдениет пен тілдің ортақтығы, Ұлттық қауіпсіздік және Қазақстанның жалпы әлемдік және өңірлік проблемаларды шешуге жаһандық тұрғыдан қатысуы – міне, осы аталған негізгі жеті құндылықтың 2-тармағында көрсетілген «2017-2020 жылдарға арналған Діни экстремизм мен терроризмге қарсы әрекет жөніндегі мемлекеттік бағдарламасы» аясында дін сынды қоғамдық феноменнің халық пен мемлекеттің тұтастығындағы маңыздылығын анықтау мен халықтың рухани мәдениетін қалыптастыру үрдісіндегі діннің басты функцияларына баса назар аудару қажеттілігі айқындалған.
Қорытындылай келе, халқымыздың басты әрі маңызды құжаты – «Мәңгілік Ел» ұлттық идеясындағы басты құндылықтарды басты бағдарымыз ете отырып, мемлекеттің стратегиялық саясатын қолдап, бейбітшілік пен тұрақтылығымызды сақтай отырып жетілдіру – әрбір қазақстандықтың басты міндеті деп тануымыз қажет.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-04-17 06:41:30 UTC

Антика философиясы

Гомер поэмаларындағв кейіпкерлердің ішінде құдайлар мен құдай-әйелдер елеулі орын алады. Ең жоғарғы құдай Зевс, зайыбы Гера, қызы Афина, махаббат құдайы Афродита, теңіз құдайы Посейдон. Алып тұлғалы болғандвғы болмаса, олар адамдарға ұқсас, эмоциялар мен кемшіліктері де сәйкес. Айырмашылығы- адамдар өледі, құдайлар өлмейді.

Құдай туралы мұндай тұжырымдаманы Ксенован қатаң сынға алады. Адамдарға ұқсайтын құдайға сену қиын. Эфиоптар: “құдай жалпақ мұрынды және қара түсті”, фракиялықтар: “көк көзді және сары шашты”. “Егер бұқалар жылқылар арыстандарда қол болып, сурет сала алар болса, олар құдайды өздеріндей етіп салар еді”

Ксенофан монотеизм идеясын ұсынды.

Сенімі: “бір құдайға сыйынады барша адам баласы,

Ұқсамайды пендеге оның бейнесі һәм санасы”.

Құдай тек біреу ғана, ол көп болса әлемдегі орын алып жатқан нәрселер ешқашан жүзеге аспайды, үстемдік ете алмайды.

“Құдайлар туралы нағыз ақиқатты жан адам білмеген және білмек емес”.

Ксенофанның алдында Мысырдағы Эхнатон, израиль яһудилерінің пайғамбарлары болған.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-04-17 06:41:37 UTC

Яссауидың дін философиясы
Яссауидің бізге жеткен мұрасы көптеген зерттеулерде «Диуани хикмет» деп аталады. Бірақ Яссауи өзінің ол кітабын «Дафтар Сәни» деп аталады.
«Дафтар Сәни» деген «Екінші кітап» дегенді білдіреді. Хикметтер махаббат күйінде қалудың жолдары туралы айтады. Яссауи сопылық жолдың 4 сатысын таныған. Бұл – шариғат (дін жолы), тариқа (әділдік жол), марифат (дін жолы) және хикмет (ақиқат жолы).

Яссауидің арқасында сопылық философиялық жүйе ретінде түркі халықтарының рухани танымында, дүниетанымында шешуші рөл атқара бастады. Яссауиге дейін түркі халықтары Тәңірге сиынса, одан кейін Аллаға сене бастады. Сопылық ілімнің көмегімен түркі халықтары шығыс философиясын, әлемдік дін философиясын меңгерді.
Сопылық (әт-тасаууф) – исламдағы мистикалық-аскеттік бағыт. Сопы сөзі арабтың «суф» (қыр жүн) сөзінен шыққан. Бастапқыда сопылар өз-өзінен бас тартудың және тәубеге келудің символы ретінде ірі жүннен тоқылған киім киетін мұсылман мистиктерін атаған.
Сопылық тарихи құбылыс екені даусыз. Ешбір елмен шектеліп қалмай, Гибралтардан Үндіге дейін тараған сопылық, сайып келгенде, мұсылман Шығыс елдерінің әдебиеті мен философиясының дамуындағы тұтас бір дәуір болды.
Сопылық теория мен практика шынайы өмірден алшақтауды, дүниеге деген пассивті қатынасты болжады. Сопылыққа бет бұрған адамдар дүние тіршілігі сұлулық пен қуаныштан, әділдік пен еркіндіктен ада, адамның мүмкіндіктері өте шектеулі, сондықтан дүниелік істерді тастап, аскетизм (жердегі ләззаттардан бас тартуды қамтитын исламның негізгі этикалық тұжырымдамаларының бірі) жолына түсіп, «жақсы дүние» іздеу керек деп есептеген. Олар «зұлымдықтың» табиғатын терең түсініп, оны тарихи емес күшке көтерді. Олар сынға және жердегі барлық нәрсені жоққа шығаруға абсолютті мән берді, осылайша оны тиімділігінен айырды. Зұлымдық пен адамдық азапты осы жерге тән деп түсіндіру «махаббаттың шынайы тыныштығын» іздеу идеясына әкелді.

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-04-17 06:41:46 UTC

Марат Аяулым

ayaulymmarat — 2023-04-17 18:47:28 UTC

Карл Ясперс(1883-1969) - 20 ғасырдағы ең маңызды неміс философтарының бірі және экзистенциализмнің негізгі насихаттаушыларының бірі. Оның еңбектері негізінен адамның өзінің тіршілігі мен оның мәні туралы бағытталған.
К.Ясперстің өзі тарих – бір дәуірден екінші дәуірге ауысу болып табылатындығы туралы тұжырым жасаған. «Адам болмысының тарихи субстанциясын» дәстүр құрайды. Ясперстің пікірі бойынша, адамзат біртұтас. Адамзат бірлігін түсіндіру үшін, Ясперс бүгінде кеңінен танымал болған «ордалық дәуір (осевая эпоха)» ұғымын енгізеді (б.д. дейінгі 1 ғасырдың ортасы), бұл кезеңде адамзат тарихы өзінің жеке құрылымына ие болады.

Ясперс үшін әлем уақыт аралығында берілген нақты болмыс және әрбір тарихи дәуір басқасынан өзіндік жағдайымен ерекшеленеді. Тарихи нақтылық та сол себепті біржолғы әрі қайталанбас келеді, тарихты ұғыну үшін, адамды ұғыну керек, адами болмыс өзін уақыт аралығында – тарих арқылы танытады

Әрбір тарихи дәуір басқасынан өзіндік тарихи жағдайымен ерекшеленеді. Ұқсас тарихи жағдайлардың пайда болуы да ықтимал. Мәселен, қазіргі адам түрі қалыптаса бастаған кезде, бірдей тарихи жағдайлар Қытайда, Үндістанда, Парсыда, Палестина мен Ежелгі Грецияда пайда болады. Міне, осыны әлемдік өркениеттің «ордалық дәуірі» деп атайды.

Марат Аяулым

ayaulymmarat — 2023-04-17 20:16:30 UTC

Француз ағартушыларының ішінде тарих философиясының ең толық прогрессивті тұжырымдамасын Жан Антуан Кондорсе (1743-1794) жасаған. Ол адамның қабілеттерін дамытуда ешқандай шектеулер жоқ, сондықтан "даму ешқашан өзгермейді" деп жазды, дегенмен әр түрлі кезеңдерде прогресс әр түрлі жылдамдыққа ие болуы мүмкін. Кондорсе адамзаттың тарихи дамуында он негізгі дәуірді анықтады.

•Бірінші дәуір-адамзаттың тайпалық ұйымының дәуірі, онда адамдардың негізгі кәсіптері балық аулау, аң аулау және жинау болды. Ол кезде ғылым енді ғана пайда болды және астрономия туралы алғашқы біліммен және емдік шөптермен танысумен шектелді. Діни қызметкерлер институты пайда болды (алғашқы сиқыршылар мен бақсылар пайда болды). Олардың ақыл-ойдың дамуына әсері екіұшты: бір жағынан олар зиянды қате түсініктерді таратты, екінші жағынан олар ағартушылықтың дамуына ықпал етті.

•Екінші дәуір-мал шаруашылығынан егіншілікке көшу, нәтижесінде адам еңбегі тиімдірек болады. Адам алғаш рет бос уақытын өткізді, бұл оның ақыл-ойы мен талантының дамуына айтарлықтай оң әсер етті. Ғылымдар дамиды және жетілдіріледі, әсіресе астрономия және медицина. Сонымен қатар, адамдарды оңай пайдалану үшін адастыру өнері де жетілдірілуде.

•Кондорсе үшінші дәуірді «прогресс земледельческих народов до изобретения письменности», «егіншілік халықтарының жазба өнертабысқа дейінгі ілгерілеуі» деп сипаттайды. Осы кезеңде таптық теңсіздік күшейіп, кейіннен Республикалық деп аталатын қоғамның саяси құрылымының жаңа формалары пайда болады. Қолөнер және сауда, әкімшілік және сот билігі орталықтарының қалалары өсіп келеді.

•Төртінші дәуір-ежелгі дәуір. Грецияда алғаш рет Ғылым жеке адамдардың кәсібі мен кәсібіне айналуда. Адам санасының жылдам ілгерілеуі басталады: бір жағынан теориялау мәдениеті, екінші жағынан фактілерді бақылау өнері пайда болады.

•Кондорсе бесінші дәуірді «от первых успехов наук в период их возрождения на Западе до изобретения книгопечатания», «ғылымдардың бөлінуінен құлдырауына дейінгі прогресс» деп сипаттайды. Ғылыми білімді саралау процесі басталады, барған сайын жаңа пәндер философиядан бөлініп, әртүрлі ғылыми мектептер пайда болады. Ғылымда бұрын дәлелденген шындықтарға күмәнмен қарау тарала бастайды. Кондорстың пікірінше, ғылымдардың толық құлдырауының белгісі христиан дінінің таралуы мен көтерілуі болды.

•Алтыншы дәуір - крест жорықтары басталғанға дейін жалғасады және ағартушылықтың құлдырауымен сипатталады. Кондорсе осы дәуірде Шығыс пен Батысты ажыратады. Шығыста ағартушылықтың құлдырауы баяу жүрді, бірақ ақыл мен ғылымды жандандыру перспективасы өте проблемалы болып көрінеді. Батыста, керісінше, құлдырау тез болды, бірақ ақыр соңында қайта пайда болып, ақыл-ой дами бастады. Римді қиратқан варварлар адам рухының әдемі ескерткіштерін жойған.

•Жетінші дәуір - "ғылымдардың Батыста қайта өрлеу кезеңіндегі алғашқы жетістіктерінен бастап, баспа өнертабысына дейін" басталады. Кондорсенің пікірінше, тіпті діни соғыстар жағдайында да прогресс рухы ешқашан сөнбеді: кейбіреулерінде басылған, ол әлемнің басқа елдерінде қайта жанданды. Өндірістің қарқынды дамуы басталады: алғашқы қағаз фабрикалары мен жел диірмендері пайда болады. Мылтық пен компастың ойлап табылуымен әскери істе төңкеріс болады. Бірақ ақыл әлі де еркін емес, ол әлі де бұғауда: адам табиғат құбылыстарынан гөрі ежелгі кітаптарды оқуды жөн көреді.

•Сегізінші дәуір, Кондорстың пікірінше, баспа өнертабысымен келді және "ғылым мен философия оның беделін түсірген кезде" аяқталды. Басып шығарудың пайда болуымен прогресс түпкілікті және қайтымсыз болады: ғылымның барлық жаңалықтары қазір сауатты адамдарға қол жетімді. Галилей, Коперник, Кеплер ғылымға сын рухын енгізеді, ондағы тәжірибенің, бақылаудың, эмпирикалық деректердің рөлі мен маңыздылығын растайды. Ақыл мен табиғат адам үшін жалғыз мұғалім мен билікке айналады. Бұл дәуір-географиялық ашылулар мен діни Реформация дәуірі.

•Тоғызыншы дәуір — Декарт дәуірінен бастап Франция республикасының құрылуына дейін. Ғылым барған сайын айқын контурларға ие болады: данышпан Ньютон адамның алалаушылығын бұзатын табиғат заңдарын ашады. Бейнелеу өнері тез дамып келеді: музыка, әдебиет, кескіндеме. Қоғамда жеке және азаматтық бостандыққа кепілдік беретін заңдар қолданыла бастайды. Өнеркәсіп пен коммерция рухы" адамгершілікті жұмсартады", өзінің өткірлігін жоғалтады діни төзімсіздік. Бірақ шынымен еркін адам болу керек.

•Ақырында, оныншы дәуір-адам санасының көптен күткен прогресс дәуірі. Кондорсе: "болашақта адамзат баласының жағдайын жақсартуға деген үмітімізді үш маңызды Ережеге дейін төмендетуге болады: ұлттар арасындағы теңсіздікті жою, бір халықтың әртүрлі таптары арасындағы теңдіктің ілгерілеуі, адамның нақты жетілуі". Кондорсе алдағы прогрессивті даму ғылымдардың одан әрі дамуына байланысты болады деп сенді. Адамдар соғысуды тоқтатады, өмір сүру ұзақтығы айтарлықтай артады. Сонымен қатар, артта қалған халықтардың дамуы жоғары қарқынмен және минималды шығындармен жүзеге асырылатын болады, өйткені олар әлемнің алдыңғы қатарлы елдерін ағартудың жемісін пайдалана алады.

Сонымен, Кондорсеттің прогрессивті дамуының сызықтық тұжырымдамасы адамзаттың ақыл, әділеттілік, бейбітшілік пен жақсылықтың биіктеріне тұрақты, тоқтаусыз және құлдыраусыз көтерілуін растады. Өзінің барлық аңғалдығымен миллиондаған адамдарды тарихи әрекетке ұзақ уақыт бойы шабыттандырған және ынталандырған ағартушылардың көзқарастары болды. Прогресстің идеалында барлық басқа сенімдерді жоғалтқандардың көпшілігі өмірлік мәнге ие болды және прогрессивті сенімдердің құлдырауы рухани апатты білдірді.

Абай Мади

abaymadi — 2023-04-17 22:32:54 UTC

Генрих Риккерт Дильтей, Шпенглер және Зиммельмен бірге классикалық емес тарих философиясының негізін қалаушылардың бірі болып саналады. Барлық классикалық емес тарихнамалық тұжырымдамалардың ортақ белгісі-Гегель типіндегі тарихтың алыпсатарлық философиясын сынау, бірақ бұл сынның мотивтері мен негіздері әртүрлі философиялық бағыттарда бірдей емес.Риккерт философия шеңберінде тарих туралы философиялық ілімді дамытудың еңбегі Риккертке тиесілі, оны кейіннен "сыни" тарих философиясы деп атайды . Риккерт тарих философиясының үш аспектісін ажыратады: 1) дүниежүзілік тарих теориясы; 2) Тарихи өмір принциптері туралы ілім; 3) тарих ғылымының логикасы мен әдістемесі. Негізгі тарихнамалық мәселелерді талдау барысында риккерт тарих философиясының осы үш аспектісінің әрқайсысын қайта қарау қажеттілігіне келеді. Философиялық-тарихи рефлексияның алғашқы екі аспектісі бір-бірімен тығыз байланысты және оларды ажырату қиын. XVIII-XIX ғасырлардағы еуропалық философияда. "тарих философиясы" негізінен дүниежүзілік тарихтың алыпсатарлық теориясы деп түсінілді, ал тарихи танымның әдістемесі ұзақ уақыт бойы философиялық ойдың айтарлықтай әсерін сезінбестен автономды түрде дамыды. Риккерттің бастапқы нүктесі тарихи таным әдіснамасының негізін құрайтын тарих логикасы болып табылады:" тарих логикасы-бұл барлық философиялық-тарихи зерттеулердің бастапқы нүктесі және негізі ".Риккерт "тарих логикасы" деп нені түсінеді? Біз тарих ғылымының логикалық құрылымын анықтайтын және тарих пен тарихи әдістің логикалық тұжырымдамасын жасайтын философиялық пән туралы айтып отырмыз. Риккерт үшін тарихтың басынан бастап "тарихшылар тарихы" екендігі назар аудартады, тарихи ғылым ашқаннан басқа тарихи өткенге қол жетімділік жоқ. Тарихшылардың іс-әрекетінде кездесетін тарихты жазу тәсілі Риккертпен проблемаланбайды, бірақ баламасыз және қарапайым нәрсе ретінде қарастырылады. Бұл, әрине, риккерт әзірлеген логикалық тарих моделі тарихты қалай жазу керектігі туралы нормативтік талаптарды қамтымайды дегенді білдірмейді. Бұл жерде философтың нақты тарихи ғылымның логикалық құрылымын ашу ниеті маңызды. Риккерт тарих тарихи сала ретінде тарихшының қызметінен бұрын болмағандықтан, бірақ осы қызметтің өзінде қалыптасқан деп тұжырымдайды, сондықтан риккерттің философиялық тұжырымдамасында адамның тарихпен, Тарихи өткенмен байланысының ғылыми және ғылыми емес тәсілдері туралы мәселе әлі қойылуы мүмкін емес.

Риккерт философиясындағы натурализм мен тарихшылдықты сынау

Риккерттің философиялық-тарихи білім саласындағы ұстанымы XIX ғасырдың екінші жартысындағы еуропалық философияның әртүрлі бағыттарына тән үш әдіснамалық көзқарастан сыни алшақтықпен анықталады. Риккерттің тарихтың алыпсатарлық философиясына қарсы тұруы канттық сыннан мұраға қалған тарихи шындық туралы айтуға тыйым салумен байланысты. Сонымен, дүниежүзілік тарих бостандықты жүзеге асыруда прогресс болып табылады деген әйгілі Гегель тезисін Риккерт метафизикалық деп санайды,өйткені онда бір нәрсе туралы логикалық тұрғыдан қолайсыз мәлімдеме бар. Риккерттің философиялық және тарихи тұжырымдамасындағы натурализм мен тарихшылдықты сынауға келетін болсақ, мұнда мотивтер мен негіздер басқаша. Бұл екі ұстаным да қолайсыз, өйткені оларды дәйекті түрде жүзеге асыру тарихи білімді мүмкін емес және қажет емес етеді. "Философия натурализммен де, тарихшылдықпен де бірдей күресуі керек және бұл күрес сәтті болуы үшін тарихи ойлаудың мәні мен мағынасын түсінуі керек" . Натурализмде де, тарихизмде де Риккерт бір уақытта қате әдіснамалық көзқарастар мен дүниетаным түрлерін қарастырады . Риккерт натурализм мен тарихшылдықты канттық сын мен құндылықтардың трансцендентальды философиясымен салыстырады. Натурализмнің мәні әдіснамалық көзқарас және дүниетанымның түрі ретінде шындықты табиғатпен сәйкестендіру және біртұтас ғылыми әдіснаманы тұжырымдау болып табылады. Риккерттің пікірінше, оның екі түріндегі Натурализм (материализм және психология) Тарих идеясымен және тарихи әдіспен үйлеспейді: "шындық табиғатпен анықталған жерде тарихқа орын жоқ" . Натуралистік көзқарасты қабылдау Ғылыми тарихи білімді негіздеуді мүмкін емес етеді, ал "ғылыми сипаттағы тарихты тану негізгі натуралистік ұғымдарды дүр сілкіндіруді білдіреді". Позитивизмнің әртүрлі бағыттарында ең жарқын бейнені тапқан әдіснамалық натурализм әмбебап ғылыми әдіс идеясынан туындайды. Бұл әдіс жаратылыстану ғылымдарының жалпылау әдісін жариялайды. Риккерттің натурализмге қарсылығының мәні келесідей: барлық шындықты жалпылау әдісіне бағындыруға болатындықтан, бұл әдіс жалпы ғылыми, әмбебап, мүмкін болатын жалғыз әдіспен сәйкес келмейді. Әдістемелік натурализмнің ұстанымы мүмкін емес, өйткені тарихи оқиғалар мен фактілерді жалпы ұғымдарға келтіруге болмайды , бірақ тарихи танымның басты міндеті жалпылау емес, жалпылау болғандықтан. Тарихи тұтастықтың жеке сипаттамасы. Тарихшы тарихи оқиғаларды жалпы ұғымдарға жеткізе алмайтындығында емес, ол бұған мүлдем ұмтылмайды. "Табиғат туралы ғылым және мәдениет туралы ғылым" еңбегінде Риккерт былай деп жазады: "тарих жаратылыстану ғылымдары сияқты жалпылауды қаламайды. Және бұл жағдай логика үшін шешуші болып табылады ". Міне, тағы да риккерттің бастапқы нүктесі-қолма-қол тарихты жазу тәжірибесі . Риккерт натурализмнің әдіснамалық антиподы – историзммен күресуге бірдей мән береді . Историзм дүниетаным ретінде "тарих философиясы неге оған ең шешуші түрде қарсы тұруы керек деген мінсіз принципсіздікті негіздейді". Тарихизмде Риккерт релятивизм қаупін және ғылыми шындықтың мүмкіндігін жоққа шығаруды көреді. Риккерттегі релятивизм мен скептицизмнің бір түрі ретінде тарихшылдықты сынау ХХ ғасырдың басындағы рационалистік бағдарланған философияға өте тән. Тарихизм, Риккерттің пікірінше, релятивизм мен нигилизмнен тек бір жағдайда ғана аулақ бола алады: егер ол өзінің ниетіне қайшы белгілі бір "тарихи комбинацияның" айрықша мәртебесін бере бастаса, басқаша айтқанда, осы немесе басқа құндылықтар жүйесін релятивизм мен нигилизм ретінде қарастырады. әмбебап. Дәйекті тарихизм тарих философиясын ғана емес, тарих ғылымын да мүмкін емес етеді.

lauramukhanbediyeva — 2023-04-18 04:25:12 UTC

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-04-24 22:38:23 UTC

Бұл бейнежазба философиядағы негізгі сұрақтар дінде де, нақты айтқанда ислам дінінде де қарастырылатындығы туралы. Және адамның пайда болу кезеңдерін ана құрсағына пайда болғаннан бастап көрсетеді. Жалпы көп философтарды, барлық адамды адам жаны шыққаннан кейін не болатыны қызықтырады. Адам басқа жануарларға айналадыма әлде оның жаны табиғатпен бірігіп кетеді ме немесе адам мәңгілік тіршілікке айналадыма деген сауалдар. Исламда бұл адамның бұл уақытша өмірде жасаған әрбір әрекеті үшін сұралатын күнімен байланыстырылды.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-04-24 22:47:43 UTC

Қазіргі дін философиясы // М.Хайдеггер Құдай туралы

М.Хайдеггер (1889-1976) Құдай мәселесінің әртүрлі аспектілерін қарастырады. Құдай мен болмыс бірдей емес, олардың арасында сенім мен болмыс туралы ойлау сияқты ортақ ештеңе жоқ. Бірінші мәлімдеме философиялық. Екінші тұжырым теологиялық: ол теология мен сенім туралы түсінікті болжайды.М.Хайдеггер болмыс пен Құдайдың бір-біріне ұқсамайтынын атап өтіп, ешқашан болмыстың көмегімен Құдайдың мәні туралы ойлауға тырыспайтынын түсіндірді.Хайдеггердің «Құдай мәселесі» оның болмысы туралы мәселе емес, оның көрінісі туралы мәселе, оны дәлелдеуге келтіруге болмайды. Демек, Хайдеггердің ойынша, «Құдайдың бар болуы» емес, оның болуы немесе жоқтығы сөз болады. Құдай мәселесі бір мезгілде сотериология болып табылатын «болмыс типологиясы» саласына жатады [2] . «Бізді тек Құдай ғана құтқара алады, - дейді Хайдеггер, - өзінің көрінісінде де шексіз және белгісіз болып қалатын құдай»

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-04-24 22:54:01 UTC

«Дүниежүзілік діндер» феномені. Әлемдік діндер: Буддизм. Христиан діні. Ислам діні. (тарихи-философиялық сипаты).

Тарихи фактілерге жүгінсек, әлемдік діндердің ішінде ең ежелгісі - буддизм, яғни Үндістанда б.э.д. І мыңжылдықтың ортасында туындаған. Одан кейін Үндістанда 15 ғасыр бойы билік еткен буддизм орнын индуизмге береді. Алайда буддизм широко Азияның Оңтүстік-Шығыс елдерінде кең таралады, сол сияқты Шри-Ланкаға, Қытайға, Кореяға, Жапонияға, Тибетке, Монголияға таралады. Буддизм жақтастарының саны жуық шамамен - 500 млн. адам. Негізін салушы - Сиддхартха Гаутама Шакъямуни. Буддизмнің өзіндік ерекшелігі-оның этикалық-практикалық бағыты.
Ортағасырдағы батыс-европалық философия. Ортағасырдағы батыс-европалық философия V-XIII ғ. қамтиды. философиясында үстемдік етуші дүниетаным христиандық болды. Осы аталған дәуір философиясы «құдайдың қызметшісіне» айналды. Христиандылықтың қасиетті кітабы – Інжіл. Грек тілінен «кітап» деген мағынаны білдіреді. Христиандық дүниеге көзқарас монотеистік сипатта болды. Олар құдайдың бар екендігін былай дәлелдейді: Әке - құдай, ұл – құдайы және қасиетті рух. Орта ғасырдағы негізгі идея теоцентрлік сипатта болды, яғни жоғарғы жаратушы ретінде құдайды, ал қоршаған орта оның туындысы. Осыдан философияның Құдайдың болмысын дәлелдеу міндеті келіп шығады.
Ортағасырлық мұсылман философиясының түп тамыры VII-VIII ғасырлардан нәр алады. Осынау көне дәуірден орта ғасырға өтпелі кезең тайпалық демократия дәстүрлерінің басып кіріп, Аравия аумағына үстемдік орнатуымен байланысты болды. Арабтардың қарама-қайшылығымен күресі этникалық және мәдени консолидацияға, арабтардың шоғырлануына бағытталды. Осының нәтижесінде орасан зор полиэтникалық мемлекет - Халифат орнықты. Бұл үрдістің біріктіруші факторы мұсылман діні - ислам болды. Ислам VII ғ. халифтер қозғалысының негізінде пайда болды, оның жетекшісі Мұхаммед пайғамбар еді. Исламның қасиетті кітабы - Құран. Құран араб тілінен «оқу» деген мағынаны білдіреді. Құран 114 сүреден тұрады. Сүрелер аяттардан тұрады.
Араб-мұсылман философиясының бағыттары: шығыстық перипатетизм, қалам, суфизм. Шығыстық перипатетизм – араб философиясының бағыты, яғни Аристотель ілімін жалғастырушы бағыт. Шығыстық перипатетизм өкілдері – Әл-Кинди, Әл-Фараби, Ибн Сина, Ибн Рушд және т.б.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-04-24 22:57:59 UTC

Кьеркегор ілімі

Адамдардан оқшауланып, өзін-өзі танып, өзінің тұлғалық Менін тұйықтау арқылы адам өзінің Құдайға тәуелділігін түсінеді. Осы түсінік адамды шексіз бен мәңгілікке, өз тіршілігінің, өз экзистенциясының уақытшалылығын ұғынуға итермелейді. Адам, Кьеркегор пікірінше, бастапқыдан шекті, күнәлі тіршілік иесі, тұйық рухани монада. Адам қауымдастығының табиғи формалары (ру, отбасы, мемлекет, басқа адамдар) оныменен тек сырт қатынаста. Сырт қатынастар терең және мәнді емес. Олар тұлғалық (субьективті) деңгейді қамтымайды. Тек соңғысының арқасында адам өз тіршілігінің «шын мағынасын» тануға, өзінің қоғамдағы нағыз өмірлік қатынастардан жаттануын түсіне алады. Мұндай түсінік адамның шын бостандығын бейнелейді. Осынысымен Кьеркегор діни антропологиялық теорияны негіздеді.

Адам өмірі – түңіліс, деп санады Кьеркегор. Түңіліс – бір жағынан, адам табиғатының бастапқы күнәһарлылығынан туындаса, екінші жағынан, бұл - Құдайға жақын келудің жалғыз мүмкіндігі. Кьеркегор адам тіршілігінің үш сатысына сәйкес келетін үш түрлі түңіліс түрін жіктеді:

Көп мәселеде Кьеркегор дін ықпалында болғанына қарамастан діни сарындарды артқы планға ығыстырды. Кьеркегор пікірінше, адам өзінің радикалды күнәһарлығы себептілігінен Игі де Құдіреттіні тануға қабілетсіз. Оның бойында Құдайға апаратын жолды нұсқайтын қандай да бір мәнділіктер мен нормалар жоқ. Әйтсе де абсолютті түңіліс жағдайында Құдіреттіні тану – мүмкін. Құдайға жақын келу, байланысқа шығу мүмкіндігі жолында адамның табиғи ұмтылысы аздық етеді. Барлығы Құдай шапағатымен шешілуге тиіс. Құдаймен байланысқа шығу мүмкіндігі жайлы - импульс ретіндегі бірсәттік қана кездесу туралы айтуға болады. Байланыс әр жолы бұрынғыдан да жоғарғы деңгейге көтеріледі. Содан соң тағы да ізсіз жоғалады. Адам әрдайым таңдау жағдайында болып, «өзіне баратын жолда сансыз рет өзгереді». Адам әрдайым өз-өзін іздеп, сәт сайын өз тіршілігінің шарттары мен жағдайын тексерумен, сынаумен болады. Кьеркегор пікірінше, тұлға экзистенциясының дамуы белгілі диалектикалық айналыстан кейін өз мәнін діни сенімнен табуға тиіс. Ал адам тіршілігінің мәні - өзіне берілген уақыт ішінде өз-өзін жүзеге асыруында. Және сол процестің құндылықтық-жасампаздық сипатында.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-04-24 23:01:03 UTC

Кьеркегор дүниенің объективті өмір сүруіне қарсы болды және оны солай қабылдауға белсенді түрде қарсы болды. Оның ұстанымы бойынша дүние адам сезімдерінің жиынтығы. Әрбір жеке адам өмір сүру процесінде өзінің ішкі әлеміне сіңіп, үнемі бастан кешіретін өз сезімдерін басшылыққа алады.

Философ өзінің «Қорқыныш пен діріл» деп аталатын еңбектерінің бірінде адамның Құдайға шексіз берілгендігін және ол үшін кез келген құрбандыққа дайын екендігін дәлелдеген. Бұл тұрғыда Кьеркегор Библиядан үзіндіге сүйенеді, онда Ыбырайым өзінің сүйікті ұлы Ысқақты құрбандыққа шалуға келіскені туралы айтылған. Ол өз ұлын өлтірудің ауыр қылмыс екенін білді, бірақ ол Құдайдың қалауы болғандықтан, қажет нәрсені орындауға саналы түрде дайын екенін білдірді.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-04-24 23:15:19 UTC

Ислам және Абай

1902 жылы жазылған бұл шығарма түпсіз терең, жүрек көзінен төгілген феномен! Өлеңде имандылық деңгейлері талданып, әйгілі иманигүл ілімі негізделген.Абайда «жарым адам» кім? Ол – надандық (жаһилдік) басқан, өзімшіл, қиянатшыл, бос сөзбен, «қайуанша жүріп күнелтетін» адам. Қара басқан бұл пақырға Құдай сәулесі түспек емес, сондықтан оған түзелуге де жол жабық. Төртінші шумақта Абай: «Адам нәпсі, өзімшіл мінезбенен, Бос сөзбенен қастаспай, түзу келмес» деп осы жарым адамдық хәлден сақтандырған. Келесі «адам» атының иесі кім? Оның жауабы Абай айтқан: «Қашан бір бала ғылым-білімді махаббатпенен көксерлік болса, сонда ғана оның аты адам болады», – деген пайымда. Он сегіз мың ғаламды Алла тағала ғылым құдіретімен жаратқан. Сен де ұмтыл, ұқсап бақ! Ғылым-білімнің алды – Құдай тағаланы танымақ, онан соң өзін танымақ, онан соң дүниені танымақ. Адам атына лайық болуға басты шарт – Алланы ақылменен, білімменен тану. Бірақ «Аятты ақылға салма!» деседі діншіл қауым. Онда Алла тағаланың: «Мені таныған ақылменен таныр» дегені қайда қалмақ? Абай да ақылға салған адамдар көп болуын қалайды. Құдайға ілімсіз, көпке еріп сенбе дейді. Расында да, қоғам ілім арқылы сенгендерге зәру (исламда еріп сену – тақлиди иман, іліммен сену – тәхқиқи иман делінеді). «Адам» дәрежесін түсінуге осы айтылғандар жеткілікті сияқты.

Толық адамдықтың белгісі – Құдайға ғашық болу. Бұл таңдаулылардың, азшылықтың жолы. Сол себептен оларды Абай: «...Пайғамбарлар, онан соң – әулиелер, онан соң – хакімдер, ең ақыры – кәміл мұсылмандар», – деп атап айтқан. Төрт топтың да Алланы тану тәсілі – ғашықтық. Бұл жерде «ғашық» сөзі – танып-білуден биігірек, Жаратушы хикметін сезу, адам мен Алла байланысын білу деген мәнде.

Абай Мади

abaymadi — 2023-04-25 03:01:41 UTC

Шлейермахер үшін дін қандай "жасырын тереңдікте ұйықтаса да"діни сезімге дейін азаяды. Ол, философтың пікірінше,"адам күштері мен әрекеттерінің ең терең байланысы мен ең жоғары негізін болжайды". Оның негіздерін немесе "дін барлық жерде, оның барлық түрінде пайда болатын" "соңғы тереңдіктерді" анықтау оның жұмысының мақсаты болып табылады.

Шлейермахер дінге деген тарихи көзқарастан бас тартады, оған қарсы герменевтикалық. Ол ағартушылармен "жабайы халықтардың мағынасыз ертегілерінен бастап, ең талғампаз деизмге дейін" және "адам құрбандықтарының өрескел суымдарынан бастап, қазір тазартылған христиан діні деп аталатын метафизика мен моральдың нашар тігілген сынықтарына дейін" дін тарихы "адамның адасуы" мен ақылға қайшы келетін абсурдтардың тізбегі ретінде көрінеді. Шлейермахер "діндер мен жүйелерді жетілдіру көбінесе дінді жетілдіру емес, кез-келген нәрсе болды"деп, одан әрі қарай жүруге дайын. Мұның себебін ол "діннің жоғары және әдемі мәні көбінесе оның тағайындалуынан алынып тасталды және бас бостандығынан айырылды, варварлық және суық дәуірлердің схоластикалық және метафизикалық рухында төмен құлдықта болды"деп санайды.

Оқырмандарының сезіміне жүгініп, ол "діннің табиғаты ондай емес"деп мәлімдейді. Шлейермахер оларға: "Егер сіз тек діни догмалар мен пікірлерге назар аударған болсаңыз, онда сіз діннің өзін әлі білмейсіз, ал сіз менсінбейтін нәрсе оның өзі емес"деп жазады 1. Оның мақсаты - "ішкі жағы" немесе дін психологиясы бар нәрсеге тереңірек енуге мүмкіндік беру.

Шлейермахердің пайымдауынша, дін "өзінің бүкіл болмысында философия табиғаты бойынша оған бейім болатындай жүйелі нәрседен алыс". Оның пікірінше, діндарлық "сананың шексіз үстемдік ететін тәуелсіз саласына жатады". Осы тезистер мен діннің анықтамаларын одан әрі негіздеу оның "діннің мәні туралы" деп аталатын екінші және ең жақсы "сөйлеуіне"арналған. Шлейермахер дін "өзінің бастапқы түрінде" әдетте "көпшілік алдында сөйлемейді, тек сүйетіндеріне жасырын түрде ашылады"дейді. Ол бірден оны өзінің мәні бойынша емес нәрседен ажыратуға ниетті. Шлейермахер былай деп жазады: "әр адам кез-келген рухани әрекетті түсінеді, өйткені ол бір уақытта оны өзінен тауып, ойлай алады".

Көптеген беттерде Шлейермахер дінге философияда қалыптасқан тәсілдерді зерттейді және жоққа шығарады, оларды екіге — "практикалық", онда дін моральға бағынады (кантианизм) және оның негіздері метафизикалық постулаттарға айналған кезде "теориялық" (Құдайдың бар екендігінің дәлелі). Ол діннің танымдық құрамдас бөлігі ретінде сенім туралы, практикалық құрамдас бөлік ретінде діни іс-әрекет туралы, діни этостың бөлігі ретінде түсінілетін діни тақуалық туралы, діни догматика мен жазбалар туралы айтылатын діннің ең кең таралған анықтамаларына да қарсы.

Шлейермахер діни тәжірибеден және "тікелей санадан"алынған психологиялық сипаттағы өзінің маңызды анықтамаларын ұсынады. Олардың арасында оның "өмір сүретін және қозғалатын" барлық нәрседе "ақырлы" және "шексіз" іздеу, кез-келген "өсу мен өзгерісте", кез-келген "іс-әрекетте, азапта" іздеу туралы романтикалық пайымдауы бар. "өмірдің өзін тікелей сезімде білу және білу, тек осындай болмыс сияқты шексіз және мәңгілікте дін бар " . Ол "тұтастықтың шексіз табиғатында, бәрінде, Құдайда өмір — Құдайда және барлық нәрседе Құдайға ие өмір". "Шынайы ғылым-бұл толық ойлау; шынайы дін-бұл шексіз сезім мен талғам" , — деп қорытындылады ол. Шлейермахер діннің институционалдық формалары мен жеке діни тәжірибелерін олардың назарын соңғысына аудару үшін ажырату керек деп есептеді.

Шлейермахер айтқан идеялар түйсігі мен "сезімтал импульсті"дәріптейтін романтизмнің одан әрі дамуын анықтады. Шлейермахердің басты және ең бітіспес қарсыласы Гегель болды. Шлейермахердің герменевтикасы оған көп әсер етті, оған сәйкес тек логикаға қарама-қарсы өзінің діни тәжірибесіне сүйене отырып, дінді осылай түсінуге, оның конфессиялық және тарихи жағдайының шекарасынан шығуға болады.

Марат Аяулым

ayaulymmarat — 2023-04-25 03:13:44 UTC

19 ғасырдың екінші жартысы дінтануда діннің пайда болуының анимистік теориясы деп аталатын сөзсіз үстемдік етті, оған оның негізін қалаушы ағылшын антропологы Эдвард Барнет Тайлордың (1832–1917) тамаша жазылған және энциклопедиялық егжей-тегжейлі еңбектері үлкен ықпал етті. Ағылшын зерттеушісі «anima» терминін діннің шығу тегі туралы өз нұсқасының негізгі ұғымына айналдырды, бұл оның теориясына тұтастай атау берді. Бұл анимизм (адамда да, жансыз заттарда да жан бар деген сенім) Тайлор діннің қалыптасуының бастапқы кезеңі деп санайды, одан кейін басқа күрделі формалар дамыды. Ол өзінің «Первобытная культура» атты еңбегінде діннің шығу тегі мәселесін қарастырған кезде екі негізді бекітеді:

1) діни ілімдер мен әдет-ғұрыптар табиғаттан тыс күштердің араласуынсыз тек адам санасы тудыратын діни жүйелердің бөліктері ретінде қарастырылады;

2) дәстүрлі діндер мен өркениетті қоғам діндерінің ұқсастықтары мен айырмашылықтары талданады – дінге салыстырмалы (салыстырмалы) талдау.

Осы негізгі ойларға сүйене отырып және Азия, Еуропа, Африка және Америка халықтарының мифтерімен ұсынылған мол материалды егжей-тегжейлі талдай отырып, Тайлор қарапайым адам өзінің күнделікті өмірінде кездесетін құбылыстарды, ең алдымен, ұтымды түсіндіруге ұмтылды деген қорытындыға келеді.өлім мен ұйқы. Денені кеңістікте тиісті түрде жылжытпай армандауды байқау адамды физикалық қабықпен қатар рухани қабық – оның материалдық тасымалдаушысымен тым күшті емес байланыстармен байланысты жан деген болжамға әкелді. Кем дегенде, ол денеден уақытша (арман кезінде) немесе мәңгілікке (жанның денеден түпкілікті бөлінуі және өлім) бөлінуі мүмкін.

Анимизмнің бастапқы кезеңі - адамдардың жанның бар екендігі туралы идеясы. Екінші сатыда бұл идея табиғат құбылыстары мен жансыз заттарға да таралады. Тайлордың пікірінше, қарапайым адам өзінің рухани негізі бар екеніне көз жеткізіп, бұл бақылауды еш ойланбастан қоршаған әлемге ауыстырды, айналадағы заттарды жанға ие деп қабылдайды. Сонымен қатар, жанның денеден бөліну мүмкіндігі (тіпті уақытша болса да) қарабайыр адамды тәні жоқ және ақырында рух болып табылатын жандар туралы идеяға әкелді. Дәл жеке жан туралы идеядан табиғаттан тыс, мәні бойынша тәнсіз тіршілік иелерінің болуы идеясына көшу, бұл Тайлор діни сананың пайда болуының шартын жариялайды.

Э. Б. Тайлордың анимистік тұжырымдамасы, сөзсіз, діннің қарапайым формалары туралы мәселені шешуде алға жасалған қадам болды, бұл, өкінішке орай, оны елеулі кемшіліктерден құтқармады. Оның басты кемшілігі діннің қалыптасу кезеңдері туралы эволюциялық идеяларды қарапайым формадан күрделіге қарапайым адамның психологиясына негізсіз беру болды. Анимистік тұжырымдамаға сәйкес, қарапайым адам ұзақ эволюция арқылы Құдайдың идеясына айнала алатын жанның бар екендігі туралы идеяға ие болды. Алайда, бұл ереже дамудың қарапайым сатысында тұрған, құдай идеясы бар, ал жан ұғымы қалыптасу кезеңінде тұрған қазіргі халықтарды зерттеуге сәйкес келмейді.

lauramukhanbediyeva — 2023-04-25 04:05:13 UTC

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-05-01 18:05:32 UTC

Муханбедиева Лаура

lauramukhanbediyeva — 2023-05-01 18:07:40 UTC

Мәңгілік ел
Ел ішіндегі тұрақтылық пен тұтастықтың бірқалыпты дамуының шешуші факторы болып табылатын ұлттық бірлік пен қоғамдық келісімге бастайды. Ал, бұл құндылықтар «Мәңгілік ел» жалпыхалықтық идеясында көрініс тапқан. Мәңгілік елге айналу үшін тәуелсіздікті сақтап, елдігімізді нығайту басты мақсат болып табылады. Өйткені, тәуелсіздік ұғымы халқымыздың мұраты, ғасырлар бойғы арманына айналған, сонау алаш тұлғаларының зердесі мен өнегесімен келген аманат дүние болатын. Бұл, Елбасымыздың: «...біздің бір ғана Отанымыз – тәуелсіз Қазақстан. Біз болашаққа көз тігіп, тәуелсіз елімізді «Мәңгілік Ел» етуді мұрат қылдық. Осы идеяны әрқайсысымыз сезініп, өмірлік сабақ ретінде түйсек, осы жолда бар әлеуетімізді салсақ, 2050 жылы мұрат еткен «Мәңгілік Елге» жететінімізге сенімдімін..., ...өткен тарихымызға тағзым да, бүгінгі бағытымызға мақтаныш та, гүлденген келешекке сенім де «Мәңгiлiк Ел», – деген сөздерімен толыға түседі. «Мәңгілік Ел – ата-бабаларымыздың сан мың жылдан бергі асыл арманы. Ол арман – әлем елдерімен терезесі тең қатынас құрып, әлем картасынан ойып тұрып орын алатын Тәуелсіз Мемлекет атану еді.
Мәңгілік ел идеясының тарихи бастамасына көз жүгіртер болсақ, көне түркілердің осы сипаттағы идеясы үш негізден тұрады. Оның біріншісі – көне түркі жазба ескерткіштеріндегі «Мәңгілік Ел» идеясы.

Қызыр Аружан

aruzhankyzyr — 2023-05-02 03:19:09 UTC

Философия ғылымында «harmony of the soul», яғни жан үйлесімі дейтін ұғым бар. Адамның ойлау, сезу, қалау, әрекет ету және т.б. қабілеттері бар. Бұл мүмкіндіктерді оған оның «жаны» сыйлаған. Ал «жан» – адамның мәңгілік бөлшегі. Ол өзінің ең биік шыңына шықпағанша жер бетіне әртүрлі адам кейпінде қайта-қайта келе береді екен. Ұлы ойшылдың ұсынған «толық адам ілімі» де, сірә, осы мәселені дәріптесе керек-ті. Елбасы өз бағдарламасының «Сананың ашықтығы» бағытында: «Өзімдікі ғана таңсық, өзгенікі – қаңсық» деп кері тартпай, ашық болу, басқалардың ең озық жетістіктерін қабылдай білу, бұл – табыстың кілті әрі ашық зерденің басты көрсеткіштерінің бірі», – деп еді.

Марат Аяулым

ayaulymmarat — 2023-05-04 09:59:18 UTC

Ел болу мәселесі, ұлтты сақтау, жерді, туған атамекенді қорғау мәселесі қазақ халқы үшін қашанда тарихи даму тұрғысынан маңызды болып келе жатқаны белгілі. Осы аталған мәселелер ешқашан да күн тәртібінен түскен емес. Олар әр түрлі тарихи кезеңдерге байланысты көкейкестіленіп, қоғамдық ой-сананың өзегіне айналып отырған. Бүгінде осы мәселелер тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің алдында тұр. Елбасы өзінің Қазақстан халқына арнаған кезекті Жолдауында да «Мәңгілік Ел» идеясының тарихи астарына тоқтап өтті. « Мәңгілік Ел - ата-бабаларымыздың сан мың жылдан бергі асыл арманы. Ол арман әлем елдерімен терезесі тең қатынас құратын, әлем картасынан ойып тұрып орын алатын Тәуелсіз Мемлекет атану еді. Ол арман тұрмысы бақуатты, түтіні түзу ұшқан, ұрпағы ертеңіне сеніммен қарайтын бақытты ел болу еді. Біз армандарды ақиқатқа айналдырдық. Мәңгілік Елдің іргетасын қаладық. Мен Мәңгілік Ел ұғымын ұлтымыздың ұлы бағдары - «Қазақстан-2050» Стратегиясының түп қазығы етіп алдым», - деп атап өткен болатын. Міне, осы айтылған ойға тереңірек тоқталуды жөн санадық. Біздің бұл мақаладағы басты ойымыз «Мәңгілік Ел» ұлттық идеясының мәдени-философиялық негіздеріне назар аудару болып табылады.

Біріншіден, қандай да болмасын идея, оның ішінде Қазақстан жағдайындағы ұлттық идея халықты біріктіретін, бір мақсатқа жұмылдыратын, тұтастыққа негізделген, қоғам дамуында шешуші рөлге ие қозғаушы күш болуы керек. Онда тек өткенмен қатар қоғам дамуының бүгіні, ертеңгі болашағы көрініс табуы тиіс. Осындай сипаттарға «Мәңгілік Ел» идеясы лайық екені сөзсіз. «Мәңгілік Ел» идеясын жүзеге асыруға, біріншіден, мемлекеттің басқару жүйесі ынталы, құлықты болуы тиіс. Себебі, ол мемлекеттің ішкі және сыртқы қажеттілігін қанағаттандырудан туындап қана қоймайды, сонымен бірге, ол мемлекет құраушы ұлт алдында тұрған басты мақсат пен шешуші міндеттердің жиынтығы ретінде өмір сүреді. Жалпы алғанда, «Мәңгілік Ел» ұлттық идеясы философиялық талдауды қажет етеді.

Біріншіден, «Мәңгілік Ел» идеясы қазақ халқы тарихының басты мәселесі болып отырғаны белгілі. Осы мәселеге қазақ халқы тарихында жауап іздемеген батырлар, қара қылды қақ жарып, әділін айтып, елді аузына қаратпаған шешендер мен көсемдер, хандар мен билер, тіпті, халық арасынан шыққан даналардың тарихта үнемі болып тұрғаны әлімсақтан белгілі. Бүгінде осы сұраққа жауап іздеу үрдісі әлі жалғасуда. Заман өзгерді, соған сәйкес жауаптың бағыты мен мазмұны да өзгерді. Қойылған тарихи сұраққа жауап беру деңгейі әрқилы, сан алуан. Сонымен, мәселе қойылды, идея, тұжырымдама ретінде халыққа ұсынылды. Ендігі мақсат осы мәселені дұрыс шешу, оның әлеуметтік-философиялық, тарихи-мәдени, саяси-экономикалық негіздерін жасау. Оған саясаткерлер мен отандық гуманитарлық ғылым да өз үлесін қосуда. Ал «Мәңгілік Ел» идеясын философиялық тұрғыдан талдаудың өзіндік ерекшелігі бар екендігін айта кеткен жөн. Біздіңше, ең басты философиялық ұстаным - ол қазақ халқының осы идеямен бірге өмір сүріп келе жатқандығында, оған үнемі оралып, оны сана мен ойдың пәні ретінде сезінуінде, тіршіліктің басты бағыты ретінде қабылдап, оны үнемі білім және рухани құндылықтармен толықтырып, өмір сүру философиясының өзегі деп қабылдауында болса керек. «Мәңгілік Ел» - ұлттық дүниетанымның басты бағыты және қайнар көзі. Оның ішкі мазмұны үнемі даму, өзгеру, жаңғыру арқылы жүріп отырады.

Демек, «Мәңгілік Ел» идеясын ұлттың тарихи даму үрдісінен тысқары қарау мүмкін емес және қолдан немесе ойдан шығарылған мәселе еместігі тағы белгілі. Себебі, бұл мәселе қазақ қоғамы үшін қашанда өзекті.
Бір сөзбен айтқанда, «Мәңгілік Ел» идеясын ұлттық идея ретінде қабылдау бүгінгі Қазақстан дамуының ішкі қажеттігінен, мемлекеттің тұтастығын сақтау идеясынан туындап отырғаны сөзсіз. Бұл идея тәуелсіз мемлекет алдында тұрған басты сұраққа жауап беріп, ұлттың болашақтағы дамуына жағымды әсер етуі тиіс. Сонымен бірге, ұлттық идея алдыңғы қатарлы және адамзаттың даму бағыты мен үрдісіне сай келетін болуы керек. Міне, осы тұрғыдан келгенде, «Мәңгілік Ел» ұлттық идеясы Қазақстан халқын біріктіретін, елдің басты мақсатынан шығатын және соған толық жауап беретін идея десек, артық айтқандық емес.

Абай Мади

abaymadi — 2023-05-04 10:04:48 UTC

Рухани жаңғырудың негізі — халықтың, жеке адамның тұлғаға айналуы. Әр заманның өз міндеті, ұрпаққа қояр талабы бар демекші, мемлекеттің дамуы — ұрпақтың уақыт талабына сай бейімделіп, мәдени ортаға қалыптасуға деген ұмтылысына байланысты.

Рухани жаңғыру – адам баласының оның ішкі жан дүниесінің жаңғыруы, санасы, түсінігі жаңа өзгерістерді саралап, дұрыс қабылдай білуінде. Рухани жаңғыру бастауын бүгін алған мәселе емес. Бұл бағытта атқарылып жатқан жұмыстар да аз емес.

Қазір білектінің емес, білімдінің салтанат құрған уақыты. Табысты болудың кілті – білімде. Саналы ұрпақ тәрбиелеп, білім беру — Елбасы саясатының басты және негізгі бағыттарының бірі. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап, мыңдаған жасты әлемнің маңдайалды жоғары оқу орындарында білім алуға мүмкіндік беретін «Болашақ» бағдарламасы жүзеге асырылуы, елімізде жоғары деңгейде бірқатар университеттердің ашылуы, зияткерлік мектептер жүйесінің қалыптасуы білім беру саласындағы жетістіктің нақты көрсеткіші бола алады.

Ежелден ұлы дала қойнауын мекен еткен халқымыз қашан да көзі ашық, көкірегі ояу болған. Заман ағымынан қалмай, басқалардың оң өзгерістерін бойына сіңіріп, өзге елдермен терезесін тең ұстауға тырысқан. Дана Абай айтқандай, дүниеден өз тетігін тауып, қаланған. Демек, бабалардан мирас болып, қанымызға сінген ұлттық – рухани тамырымыздан нәр алып, заман талабына сай қоғамдық санамыздың өзгеруі заңды құбылыс. Жаһандану үдерісі барысында өткен тарихымызды ұмыту, өткенімізден қол үзіп қалу адасудың басы болмақ. Дегенмен, дәстүрдің озығы бар, дәурені өткен тозығы бар екенін ескеріп, кері тартпа көзқарастардан арылудың маңызы зор.

Елдің жарқын болашағы білімді жастардың қолында. Осы тұрғыда ұстаздарға қойылатын талап та жоғарылады. Бүгінгі ұстаз шәкіртіне ғылым негіздерінен мәлімет беріп қана қоймай, алған білімін шынайы өмірмен ұштастырып, оны дүниежүзілік білім, ақпарат, эконoмика кеңістігіне шығуға, яғни қaтаң бәсекe жағдайында өміp сүруге тәpбиелеуі керек. Ол нaғыз ұстaздың ғана қoлынан келеді.

Ел дамуы білім мен бірлікте. Елбасы Н. Ә. Назарбаев айтқандай: «Қазақстанның бүгіні мeн бoлaшағы – хaлқымыздың ынтымақ – бірлігінде, ырыс – құтты тірлігіндe». Бізге керегі бірлік пен ұлтаралық татулық. Бірлік бар жерде тірлік бар, даму бар. Қонақжай халқымыз қай кезде де тілің басқа, дінің басқа деп алалап, өзектен теппеген. Керісінше, өзгені өзіндей көріп, төрінен орын берген.

zhaziramaxutova — 2023-05-13 17:07:43 UTC

Жұмыстың өзектілігі: Жастар арасындағы этикалық құндылықтардың маңыздылығын және оны түсіну бойынша деңгейін анықтау. Бүгінде этикалық құндылықтардың біздің өмірімізде алатын рөлі мен жастар арасындағы негізгі этикалық құндылықтар қатарына не жататынын анықтау. Ежелгі философтар еңбегін бүгінде қалыптасқан ойлармен байланыстыру арқылы қорытынды жасау.

zhaziramaxutova — 2023-05-13 17:10:38 UTC

Жастар арасында жүргізілген сауалнамадан өту үшін сілтеме: https://www.survio.com/survey/d/W2J8U3M2M5U3W9J7S

zhaziramaxutova — 2023-05-13 17:11:23 UTC

Жоғары буын арасында жүргізілген сауалнамаға сілтеме: https://www.survio.com/survey/d/X8P0N9B8L2H1F9U1J

zhaziramaxutova — 2023-05-17 17:31:41 UTC